Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет9/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   22
к е л е й л і к т і ң   ж п й ы н   а й т ы п   т ү р -   Е ң   л л д ы м е н ,   б ү л  

  к и і ч   у й   б і т к е н н і н  
і и і і н д с г і   с ң   ж ы р т ы қ - т с с і г і   к ө п   ү й   . .   Б е с - а л т ы   у ы г ы   а л а к л н д а й   ж а л п а к . ,  
б і р   к с з д е   с ы р л а н г а н д ы г ы ,  
і е р л е н г с н д і г і   б а й қ а л а д ы  
Ө з г е   у ы к т а р м  
кы р ы к  ру 
一  бірі  ж ін іш кс,  бірі  и ш сһ .  шаныракхд т ік  тірсліпті.  Тагы
8 - 6 1 9
113

б і р   б е с - а л т ы   у ы к г а   ж о с а н ы к   і з і   д е   ж о қ .   ы с т ы н   і з і   г а н а   б а р .   А н ы р а й ғ а н  
і р г е д е н   б і р   г ө р т   к ө з   к д р а   а л а   и т   к і р і п   к е л е   ж а т ы р .   О ң   ж а к   б о с а г а д а ,  
а л а с а   ж ү гк а я к л ы ң   ү с т і н д е   т е м і р м е н   б е л д е у л е н г е н   а р у а к г ы   б і р   е с к і  
с а н д ы қ ,   б е т і н д е   е к і - ү ш   ж е р д е   г а н а   с ү й е к г г е л г е н   о р н е к т і и   і з і   к л л г а н  
е с к і  
к е б е ж е . . .  
К ө р п е - ж а с т ы к .   д е г е н н і ң   і з і   б а й к л л м а й д ы .  
Е к і   б а с ы  
к л н ы і с г а й   к д к ы р а й г п н   а г а ш   т е с е к т і ң   ү с т і н д е   с ы
р м а к с и я к т ы .   к у р а м ы с  
к ө р п е   с и я к т ы   б і р д е м е л е р   қ о к ы п   ж а т ы р .   Т о р   а л д ы н д а   т а й ,   т а й ы н ш а .  
е ш к і ,   л а қ   т с р і л е р і   ш и к і   к ү й і н д е   т ө с е л г е н .   Б і р   к е з д е   к ө к   с а у ы р л а т к я н ,  
к ү м і с т е т к е н   ү й р е к   б а с   е р   о с ы   ү й д і ң   т ө р і н е   м ы ц   ж ы ; і   б ү р ы н   І л і н г е н  
к ү й і   к д л а   б е р г е ң д е й ,   к а у с а п   т ү р .   Т а р а л г ы л а р ы   к ы р к ы л ы и ,   к ү м і с т е т к е н  
ү з е ң г і л е р і   ү з і л і п   т ү с к е л і   т ү р .
“ Үйін  көр де, түсінен туңіл” дегенлей,  ец кддірлі қонақ 
қабыллайтын  ұлкен  үй ін іц  сик.ы  мынадай  болса,  олгі 
жайсаңлардың алгілей керіііи-созылып,  "тәрбиелі тайагізге 
жегуінде”  не  мағына бар?  Түк те  магына  жоқ.  Олай  болса, 
бүдан  аскдн  парықсыздық бола  ма?..
Міне, бірлоп адамға ортақ оклиау мінезді жазушы осылай 
аңғартады/Ьұл  арала  әр  адамның  не  бар  аламның  мінезін 
тікелей  баяндау ж о қ,солар  тұратын  үйді  суреттеу  аркылы 
танытып  отыр.  Мүндай  мінездеу 

  ж а н а м а ^щ с зд ^
Әдебиеттегі  адамның  іш кі  бітімі  тек  мінездеу  немесе 
жанама мінездеу а^к^иіы ғана жасалмайдыі типті тұлгалауға 
/^джетті өзге тәсілдер де түгел осьі мақсатта қы змет атқарып 
' ч ^ а т а д а м н ы ң  әлдебір күйініш-стйінішін немесе кескіи- 
кеишн,  қимыл-әрекетін  суретте

 оныц  оз  сѳзін  немесе 
ѳзгемен  сойлесуін  келтіру,  ең  арғы  жағы,  тұрліше  табигат 
қүбылыстарын  суреттеу... 

  осылардың  бәрі,  сайып 
келгенде,  әдебиеттегі адамның сыртқы түрін анықтап,  іш кі 
сырын  ашу үшін  керек^
'*Абай  ж олы ны ң”  е кін ш і  кітабынла Абайдың Әйгерімді 
тұңғыш  тануы  ғаламат,  қызыіс  Қоиақ боп  отырған  үйінде 
Ерболмен бірге ұйыктап кеткен  Абай түсінде озінің зарыға 
сағынған  ғашығы  Тоғжанды  кореді.  Тоғжан  да  бүған 
“ аңсадым ғой, зарыктым ғой”  деп  ынтыға жақындал,  мүның 
өзі  үиреткен  “ Топай  к ѳ к ѵ  әнін  айтады.  Абай  оғаи  қүшақ 
жая  ұмтылып,  “ кел,  келші,  сәулем”  дсп  барып.  оянп  келсе, 
әлгінің бәрі түс екен: Тогжан жоқ, бірак. о ғажап, үиі құлакта, 

 дәл  ілгі ән дәл әлгі Тогжан унімсн  көрш і үйле  шыркдлып 
жатыр.  Ербол  да  оиііалы.  М іне,  Абайдың  дәл  осы  сәттегі 
сатыньпп 

 мұң, куа»ыш — сыр аралас кұйындай үйыткыған 
ш ы м -ш ы ты ры қ коңіл  күйін.  оның  нагыз  акы нды қ мінезін 
танытатын  клын  да 
ш з ы к
  сезімін 

  жан  толкыны  мен 
жүрек лүпілін  жазушы  тагы да  “ тілсіз сезім  тілімен”  бьиіай 
суреттейлі:
ш

К д т ш   ө з г е р і п ,   ж а т   т с ш қ ь ш г а   т ү с к е н   А б п й   ә л і   о н а і к а »   ж о к .   Қ ү л а г ы  
мен ынта-бсйілі ты ста. Жалгы j бір үнде. Әшіе ме. әлдс? Ллгаш шапшаң 
г ү р е г е л г е н   ж е р д е   б у ы н ^ б у ы н ы   к л л т о р п п ,   ж ы г ы л ы п  
к д л а   ж а з д а д ы .  
Е р б о л   г а н а   с ү й е п   к а л ы п , з о р г а   д е г е н д е   б у ы н ы н   б е к і т т і .   Б і р а қ   с о і і д а  
я а   ө з і н - ө з і   а ң ғ а р ы п   ж ү р г е н   ж о к .   Б і р   т ү м а н ,   т ү с   і ш і н д е ,   а л д а г ы   б і р  
г а и а   с ә у л е г е   а с ы г ы п .   к а л т ы р а п .   ү м т ы л ы п   б а р а   ж а т к д и д а й .   О щ и а у ,  
с ү л у   ә н   ү з і л г е н   ж о қ .   С о д а н   к ү л а г ы н   а л м а й д ы .   K o u L i   д с н і   с о г а н   а у ы п .  
ү й ы п   қ а п т ы .   Е с і к т і   к а і а й   т п у ы п ,   ү й д с н   к а л п й   ш ы к к а н ы н   л а   б і і м с й д і .  
Т ы с к д   ш ы г а   с а і а ,   А б а й   т ы м а ғ ы н   ж ү л ы п   а л ы п .   ә н   ш ы к к л н   ж а к х а   б а р  
с ү л д е р і м е н   ү м с ы н а   т ү с і п ,   қ а т ы п ,   ж а б ы с ы п ,   т ы н д а п   к а л д ы .   Ә н   —
*  Топай  к ө к ” .  Енді  ғана  нәчік  ы р га к  сонш алы к  бір  сүлу  сәнмен, 
с р к е л е н і п ,   т о л к ы п   к е п .   б а я у л а й   б а с ъ и ш т л .   Ә т і   б п т і .   Л б а і і   Е р б о л г а   к п р а й  
ү м т ы л ы п   к д п :

 
Тогжан! 
Яиырау, 
мынау 
Тогжан, 
Тогжаным 
гой 
мыиау! 
Дол 
о з і і і і н
  ү н і .   А й н ы м л г а н   о з   ы р г п г ы .   Ө з   н п к ы с ы   г о й .   Е р б о л - а у ,   м е н   к л и л п  
г\р м ы н  осы?  М ы нау  уйде  мені  шлкырьш  огырга/і 
Тогжиным гои
! — 
д е п ,   б а р   с а б ы р д а н   а й р ы л ы п ,   т а г ы   д а   о з г е ш е   б ү з ы л ы п   к е т т і .
Адамның іш кі туншыктереңін, алам психологиясының 
көзге  ілінбес  нәзік  кдлтарыстарын,  адамға  тән  қүштар- 
лықтың  жан  түсінбес  кяын  құпиясын  жарк еткізш  ашыи, 
қопара  корсеткен  осынау  керемет  зергерлік  —
— образ 
жасаудың тагы  бір  тамаша  тәсілі 

  озғын  үлгісі. 
Адамныц 
сезімін,  кү ііін у   не  сүиіну халін  суреттеу деп  осыны  айтады. 
Бұл 

  орасан  қиы н  тәсіл.  Бұл  тәсіл  кез  келгенге  меңгерт- 
гіейді.  Бұл  тәсілді  тек  тарлаи  таланттар  ғана  игере  алалы. 
Әрбір  шын  суреткер  әркдшан  да  ақын  деп  білсек,оның 
нағыз  ақындығын  сынайтын  тәсіл  де  —
— осы  тәсіл.  Әдеби 
образды  оқырманның  жан-жүрегін  баурап  алар  қүдіретті 
күшке ие қылатын да осы тәсш.  Кейде үлкен үмітпен ашкдн 
кейбір әдеби туындылар окығанымызда онша татымды эсер 
етпей,
бізді жөнді тебіреиіске түсірмей,  көңіл калдыратыны 
бар.  Сонда,  бақсақ,  көбіне-көп  ондай  иіыгармалардагы 
образдардың  өзінде  табиғи  толкыныс,  жан  құбылыстары 
болмай  шығады.  Сезім  мен  сырдан  ада,  бітеу  “ геройлар” 
бізді  кдйдан  қозгай  алсын!
/^ӘдеЬиеітегі  адамньщ  іш кі  бітімі  тек  мінездеу  немесе 
жанама  мінездеу  я  болмаса  күйініш -сүйініш ін  суреттеу 
жолымен  гана  жасалмайды,  оны ц  озін  сѳйлету  арқьиіы  да 
мінез-кұлш нан талай сыр түюге  болады.  “ Адам сѳйлессе” 
дегендей,  ә р кім н ің   сѳзі  аркылы  озін  тан и мыз.  О йткені 
оркімнің сѳіілеген созінде оның бүкіл  іш кі  болмысы,озіис 
•гән психологиялықозгешелігі — акьиіы. ойы, сезімі, ұгымы, 
нанымы, танымы, білімі, мәдешіеті түп-түгел гұиып  гұрады. 
Бейімбет  Майлии  1930  жьиіы  жазган  және дәл  сол  тұстағы 
кдзак  ауылының  ш ындығынан  туған,  колемі  ш пп-ш агы н.
115

бірақ  мазмұны  терең  "Арыстанбайдыц  М үкыш ы”  деген 
әңгімесін  былай  бастайды:
Т ө р т б а қ ,   т е к е   к ө з ,   ш а л б а р   б е т   к д р а н ы   к ө р с е ң ,   б ү л   Л р ы с т а н б а й д ы ц  
М ү к ы ш ы   е к е н   д е   д е   қ о й .   М ү қ ы ш   е к е н і н   с е з д і р у г е   ө з і   д е   к ү м а р :   к ы з м е т  
б а с ы н д а г ы   а д а м д ы   к ѳ р с е   ш ы р г а л а п ,   с о н ы ң   м а ң ы н а н   ш ы к п а й д ы .

  Ж а қ с ы   к е л д і ң ,   ш ы р а г м м .   с е н і   к ө р у г е   к ү м а р   б о л ы п   о т ы р   е д і к .  

  д е п ,   ө з і ң е   ж а с т ы қ   қ о я ,   с е н і   м а к т а й   с о й л е й т і н і   д е   б а р .

  К е ң е с   ө к і м е т і н і ң   ж ү м ы с ы н а   к д с ы қ   к а н ы м   к д л г а н ш а  д а й ы н м ы н !  

д е п ,   б е л с е н д і л і к   к ѳ р с е т с т і н і   д е   б а р .
О н д а   д а  
түсіне 
а л м а й   т о м ы р ы к т ы қ   і с т е с е ң :

  А р ы с т а н б а й д ы ң   М ү қ ы ш ы   д е г е н   б е л с е н д і   к е д е й і н   м е н   б о л а м ы н !  

  д е п ,   т ѳ с і н   к д г ы і і   қ о ю д а н   д а   т а й ы н б а і і а ы .
О с ы н ы ң   б ә р і н   ж а у д ы р с а ,   “ М ү қ ы ш   о с ы   е к е н   г о й ”   д е и   ә з і ң   д е   к . о л  
қ о я с ы ң .
Осы  үзіндідегі  Мұқыштың  үш  ауыз созінде  олың  күллі 
құлқы 
жаткдн  секыді.  Ө зінің   айтып  отырганыныц  бәрі 
өтірік.  "Жақсы  келдің, сені көруге  құмар болып отыр едік” 
дегенде ызалы мысқьш, айлалы қулықжатыр. Әйтгіесе, оның 
көргісі  келмейтіні  сол  —  қызмет  басындағылар.  “ Кеңее 
өкіметінің  жүмысына  кдсық  кдным  кдлғанша дайынмын” 
деген  созінде  шындыктан  саңылау  да  жок;  оның  “ кдсык 
кдны  кдлганша”  қарсы  боп  жүргені  сол 

  ауылдағы  жаңа 
тұрмыс  —  колхоз  құрьиіысы.  "Белсенді  кедейің  мен  бола- 
м ы н”   деген  көлгірлік  —  М үқы ш ты ң  ұяттан  әбден  жұрдай 
болған  жері,  әйтпесе  Арыстанбайдың  аткдмінер,  қу,ел 
жегіш парақор болғаны,  Мұқыштың соның ізімен жүргені” 
колхоз мүшелеріне айдан анык, Соньгмен, ниеті жат,
пиғылы 
нашар әрі арамза,әрі арызқой адамының бір алуал мінезін 
окьірман оның екі-үш ауыз сөзінен-ақұғып, таииды. Демек, 
бұл  да  эдеби  шыгармадагы  адам  мінезін  жасаудың,типтік 
тұлга  кдлыптастырудың тағы  бір  әсем  тәсілі.
Мінездеу,  жанама  мінездеу,  аламға тән  күшніш,  сүйініш 
сезімдерді суреттеу, адамньщ ѳз сѳзін (монолог) немесе ѳзгемеи 
сѳйлесуін (диалог) келтіру 

 осылардың бәрі жеке-жеке түр- 
ган, біріне-біріниі катысы жоқдара мақсатты (самоцель) иәрсе- 
лер емес.  Керісінше, бірін-бірі толыісгырып, бірінен-бірі туып, 
біріне-бірі жалгасып жаткдн дүшіелер. Мундан бірліксіз бүлар 
адам  мінезін де,  түлгасын да жасаТГалмаған  болар еді.
Бұлармен  кдтар  коркем  шығармада  адамның  кимыл- 
әрекеті суреттелмек.  Бұл да  “ Ыітгі. бүитті^ деген тәрізді жеке 
көрсетіімейді, әлгідей үштасулар, жалгасулар, тутасулар аркы­
лы кѳрсетіледі. Міне, Ғ.Мүсірсаовтін бір әңгімесіндегі ("Сиіе- 
кеевггердің кенжесі,,> героШІің жүріс-түрысы, кимыл-козгалысы:
116

Ж
а с   ж і г і т   м е н і ң   к а б и н с т і м е   о р д а ң д а й   б а с ы п   к і р д і .

  С а у   б о л а р с ы з ! . .
Б ү д а н   о н   м и н у т   б ү р ы н   т е л е ф о н   с о к к д н д а   д а ,   с ө й л е с у   ә л п е т і н д е  
д е   б і р   і р і л і к   б а р л ы г ы   б а й к а л ы п   е д і ,   м е н   о н ы с ы н а  
кдрамай, 
к е л  
д е г е н м і н .
К д г а з ғ а   т о л ы   с ү р г ы л т   п а п к а   б а р   с а л м а г ы м е н   м е н і ң   с т о л ы м а   с ы л к  
е т е   т ү с т і .   Ж і г і т т і ң   ө з і   к е ң   к р е с л о г а   ш а л к а я   о т ы р а   б е р і п :

  Т е м е к і   т а р т а т ы н ы н ы з   ж а қ с ы   е к е н . . .   Р ү к с а т   б о л а р ?  

  д е д і ,   м е н і ң  
т е м е к і м е   қ о л ы н   с о з ы п .

  Р у қ с а т ! . .

 
Б і з   б о л с а к ,  
“ Б е л о м о р



“ Б ү р к і т ”

“ П р и м а ”   т а р т а м ы з   г о й .  
" Л а й к а 1'   д е г е н   е р е к ш е   б і р д е м е   б о л а р ?

  Е р е к ш е   е ш т е ң е с і   ж о к .

  С о н д а   д а . . .
Жазушы ѳз геройының қимылын жеке-дара алмай, оның 
сөйлеген сѳзімен үиггастыра суреттеп, оған өзінің авторлық 
көзкдрасын (эстетикааық бағасын) білдіріп еді, бұл геройдың 
кім  екснін,  кдндай  м інез-қүлы кты ң  адамы  екенін  тасқа 
таңбалагандай  білдік  те  алдық.
Қыскдсы,  әдебиеттегі  адам  образын  жасаудың жолдары 
мен  тәсілдері  көп  жэне  эр  алуан.  Жалгыз-ақ,  жазушы  шын 
мәніндегі шебер, зергер болуы шарт. сонда ол  қолданған әр- 
бір амал алам образын ашуға кызмет етеді. Әдебиеттегі адам- 
нын  іш кі  бітімімен  катар  сырт  келбетін  (портретін)  де  осы 
түргыдан тұсінген жон. Әйтпесе,портрет те — самоцель емес.
Оқьтрман  озі  оқьіған  белгілі  бір  коркем  шығармадагы 
геройлардың  мінезін  біліп,сөзін  ести  түра  сырт  п іш ін ін

 
кескін-кейпін де көргісі келеді.  Портрет тәсьіі осыдан туған.
Портрет дегенде біздің көз алдымызға ке скін   өнеріндегі 
(живописьтегі) портрет елестейді. Айталық

Ә.Кдстеев салған 
Аманкелді  Имановтың  портреті  (1950):  батырдың  басында 
кдма  бөрік,  үстінде  ш олақ  тон,  белінде  кдйқы   қы лы ш , 
қолында  бірер  парак  кдғаз,  аш ы қ  аспан  астында  оңаша 
отырып,  жаңа  га н ^о қы ға и   нәрсесін  ойлап,  алысқа  қарап 
кдпты.  Сәукеле  сакал,  к л я қ   мүрт,қы р  мүрын  к іс ін ің   кең 
ашылган козінде батырға л а й ы қүш қы н   мен айбыннан  гөрі

 
дэл  осы  жолы  ойлыға  тән  жүмсақ  кіреуке  нүр  басым  6а, 
кдлай?..  Не болғаіша да

әйтеуір,  біз Аманкелді деген к іс ін ің  
кескінін Ә.Кдстеев салған осы  портрет арқьілы  білеміз.  Бұл 

  кескін  өнеріндегі  портрет.  Бүл  портреттің  ерекшелігі 
一 
өзгермейтіні,  қозгалмайтыны,  қашан көрсек те осы қаяыпта 
гана туратыны.
Ал  сөз онеріидегі  портрет бұлай емес,ол  —  бір калыпта 
катып  түрып  калмайтын,  өзгеретін,  козғалатын  жанды 
келбет,  тірі  кескін.  Мынаған  клраныз:  “ Бүл  ж ігіттің   жасы
117

отыз  шамасында.  Орта  бойлы.  доңгелек  денелі,  кыскдлау 
мүрынлы,  ш окіиа сакалды,  сұргалт беті лоңгелек,  жалпақ- 
тау. Суықкдрайтын к>ісықбіткен  кішілеу откір козінде жәие 
түксиген  кдбағында  озгеше  кдта-ілык бар.  Кіш кене  муриы 
көз-кдбагына  үйлесгіейді.  Бұл  адамның  күлгенлегі  піш іні 
қүмарлықкд коп салынғандыгын білдіріп тұрады”  (М.Әуезов. 
“ Қоргансыздың  к ү н і” )
.  Көрдіңіз  бе,  мүнда  бейне,  келбет 
әр  күйге  бір түсігі,  біздің  көз  алдымызда  қүбьиіып  түр.  Бұл 
аламның  сырт  гііш ін іи ің   өзінен  іш кі  мінезім  аңғарамыз, 
күлгеніне  карам  бозбалалык  “ күмарлыкхд  коп  сальшпш•’ 
ж ігіт   екенін  байкап  калам ыз.  Осы  секілді.  әдебиеггегі 
адамның  сы рт  б іт ім ін .  к е с к ін -к е й п ін ,  ж үріс-түры сы н 
суреттеулі  портрет леіітін  болсақ,  бүл да  —
— образ жасаудыц 
ѳзгеше  бір  тәсілі,  жольқ  амалы.  Бұған  да  айрыкша  сурет- 
керлік,  шеберлік  керек.  Портрет адам мы ң  бүкіл  анатомия- 
сын түгел  кдмтып,  ж іпке тізе беруі  шарт емес. Әр портреттс 
әр адамныц ең бір ерекше сипаты гана наклы

затты,  қьісқсі, 
кызык» суреттелгені  жон.  Портрет  сонда  ұтымды  шықпақ. 
Мұндай  үтымдылыктың айта  қалғандай  үлгісі  Чеховта  бар. 
Мына  бір  әйелдің  бейнесін  кдраңызшы:  “ О ның беті  теріге 
тапшы  болатын,  сонлықтан  козін  ашу  үшін  аузын  жабуы, 
аузын  ашу  уш ін   кө зіп   жүмуы  керек  еді” *.  Қ ы п -қы с қп  
айтылган  Ьірнеше  созэ  ал  оқи  кдлсақ  суреттеліп  отырғаи 
адамныц  ең  айрыкша  белгісі  козге  елестейді  және  жай 
елестемейді,  көз  алдымыз  қимылға  толып  кетеді.  Шебер 
сурет!  Д эл  осындай  ш еберлікгің  нәтижесі  болуға  т и іс

 
Лермонтовтың Печорины біздің жадымызда мәңгі-бақи өзі 
күшенмен  көзі күлмейтін, өзі жүргенмен қолы қозғалмайтын 
кдлнында,Гончаровтың Обломовы әркдшан әйгілі шапанын 
шешпестен төсек үстінде кесе-көлденең кѳлбеген  кдлпында 
кдлған да  койған.
A
ji
  қазіргі  ка зак  әдебиетіндегі  адам  портреттерініц 
авторлық баянлаумеи  астасқан  орлі де  әсерлі  үлгісін  "Абай 
ж олы нан”  табуға  болады.  Мысал га  мына  бір  ұзағырақ 
үзііід іні  арнайы  келтіріп,  оркдйсымыз  үпсіз  ошіана  оқыи 
байкдсақ,  айтылмыш  тәсілдің  небір  тамаша  сыры  мен 
сипатын  айтпай  аңғарып,  тамсана  түиіынуымыз  мүмкін:
Тегіилс.  ертскш і,  o jіеңші  не  баска  әнгім еш і  адамга  талай  уакыт 
тапжылмай  тсс Ье  кдрап  к я іу  Аба иды ң кіш кентай  күнінен 
б с р г і  
әдеті 
е д і .  
А д а м  
п і ш і н і  
ә р д а й ы м   б ү г а н   б і р   т а м а и т ,   ө з г е ш е   к ы з ы к   с у р с т  
т ә р і з д е н е т і н .   Ә
с і р е с е .   ә ж і м і   м о л   ү л к с н д е р   п і ш і н і   б і р   қ ы з ы қ   х и к а я  
тәрізді.  Ол ксй адамныц айгыз-айгьп әжімінсн. салбыраган үртынгш.
•  
А.Г1  Чехов
  С о ч ..  Г И Х Л .  M   .  т.  X V I I .   ст р .  214.
IIS

кыртыстанган 
м а н д а й ы н а н  
немесе бояуы оңған кѳздерінен,  ѳр алуан 
сақал-мұртынан 

  өзінш е  неше  түрлі  жанды, /жансы з  дүние 
сипаттарын  кѳргендей  болатын.  Қы на  баскдн,  сызаты  кѳп  тас  па?  Я 
селдір  тоган  ма?  Не  кѳ д ^-кѳ кп е к  ne?  Кейде  мал  мсн  аң бейнесі  ме? 
Бәріне де  үксап  кетіп  отыратын  адам  мүсіндері  болады.
Ә кесінің  ат жакты  келген,  узын сопақ басының кұлактан жогары 
жері  каз жүмыртклсыіихгій  көрінеді.  Онсыз да  үзын  үлкен  бетіне  үп- 
үзын  боп  дөнгелей  біткен  сакдлы  қосылғанда,  басы  мен  беті  бір 
оңірдей.  Сонда  Қүнанбяйдың  жалғыз  сау  көзі,  оны ң  кѳ те р ін кі  жал 
гүмсыганың  сол  иығын^  шығып  алып,  кллгымай,  сақшыдай  багып, 
осы  оңірді  қалт  етпей  күзетіп  түрган  сияқтанады.  К,оя  берсін, 
саігы ртты гы   ж о к  сергек,  кдтал  күзетші.
Жалгыз  көз  шүңет  емес

томпаюиа.  Тесіле,сыздана  карайды. 
Кірпігін  де  сирек  қагады.  Иығына  бота  іш ігін  жамылып,  шалқия 
отырып сѳйлеген  Қүнанбай осы үйде әркімге клрамайды.  Кэрсысында 
отырган  С үйіндікке  ганс«  кддаіы п  сөйлейді.
Сакдл-шашы бір рендес,  кзра бурыл С үйіндік окта-текте бір кдрап 
қойганы  болмаса,  Қүнанбайга  тесіле  кдрамайды.  Кѳзін  төмендете 
береді. Абайга оны н п іш ін і— кеп кездесетін,  әңгімесі аз п іш ін  сиякты. 
Бѳжсй де онш алық озгеше емес. Түсі ақсүр келген, озі қоңыр сакдлды, 
кесек мүрынды Божей — осы отыргандардың бәрінен де сүлу.  Бетінде 
әжімі  де  аз.  Бірак  Абайдың  кѳзін  оган  когі  тартатын  бір  нәрсе  — 
мүның бітікшелеу,  кішкене  келген  кѳздері

Қүнанбай үзак сѳйлеп отырған кезде.  Бөжей қыбыр етіп  қозғалған 
ж ок.  К ѳ зін  де томен салгпн қалпынан бір кѳтермеді.  Сондыктан оның 
үйыктап  отырганы  я  ойланып  отырғаны  мәлім  емес.  К^иіың  етті, 
саібы раңқы   қабагы  кіш кене  кѳзін  кѳрсетпей,  тасалап  алган  сиякты.
Кунанбайга бүлардЫН, іш ін е н кѳз алмаіі кд>ірандай кдрап  отырган 

— дәл төрдегі Байсал. Қі^зыл жүзді, жирен сакдлды Байсалдың денесі 
ірі,  кдпсағай.  Көкш іл  түсті  үлкен  көздері  —  әрі  салкын,әрі  сыр 
берместей  сабырлы.
Осы  ғасырдағы  ең  мәдениетті  прозаның  бүл  секілді 
классикалык үлгісі бір гана портрет жайы емес, әдебиеттегі 
адам образын жасаудьщ тамаша тәсілдерінің тоғыскдн жері 
десек,  арты қ  айтқаиымыз  емес.  Адамның  сырт  п іш ін ін  
бастағы бѳріктен аяқгагьі етікке дейін баттастыра тізіп, санап 
шыгатын  әдеттегі  стандарт  мүііда  атымен  жоқ.
Сыр  сандыклы  ашып  кдра, 
Сым  иернсні  басып  кдра,
Ашып  кдра,  сырласым, 
Басып  кзра,  жырласын!—
деп,  Сәкен  Сейфуллин  айткдндай,  адамның  сыртқы  әр 
бедері  іш к і  көңіл  к ү и ін ің   “ сым  пернесі”   секілді,басып 
қалсаңыз

“ жырлай”  жөнеледі.  Қүнанбай  мен  С үйіндік, 
Байсал  мен  Божей  тек  сырт  отырыстарының  өзім ен-ақ 
кдндан іш -п ікір я ін  адамдары екенін ап-анык.аңғарткдндаи. 
Бұлардың  бәрін  жэне  автор тіп -тіке   өз  атынан  баяндамай

119

Абай  козімен бажайлайлы.  Сонла бұлармен коса Абай мінезі 
де  жарыса  ашылып  жатыр.  Керемет  лол,  аумаған  акын 
мінезі:  кѳз  алды ндагы  коріністерді  әншейін  кезбен  кѳріп 
клна  қоймайды,  кокірекпен  кдбылдап,  ѳзінше  ѳзгеше  бір 
бейнемен  кейіптеп,  кестелеп,  бедерлеп  кѳреді.  Мұндай 
суреткер шеберлігіЬдебисттегі эрбір эрекет тек адам бейне- 
сін  жасау,  образын  жасау,  түлғасын  кдлыптастыру  әрекеті 
екенін,  кѳркеѵі  әдебиеттіц 

орький  айтқашіай  “ Адамтану” 
екснін  үкхан  үстіне  ұқтыра  түседі.
Әлеби  шығарма не туралы  (“ Холстомер”  жьиікы жайльқ 
" А к   азу”  ит  туралы  дегендей)  жазылса  да  бәрібір,  сайып 
келгенде,  бәрі  ле  алам,  тек  алам  туралы  ғана  сыр  шертеді. 
Соз  онерінде  алам нал  тыс,  адам  тагдырынан  тыс  бірде-бір 
орнек  —  өмір  суреті  жок. жоне  болуы  да  мүмкін  емес.  Бұл 
ретте,  коркем  іиыіармшіарда  суретгелетін  табиғат  корініс- 
теріи,  яки  пейзажлы  ла  әншейіи  бір  уакыт  пен  кеңістіктің 
дере гі  ретінле  даралап  қарамай,алам  образын  толы кты ра 
гүсетін  тәсиі  десек,  ағат айтқан  болмаймыз.  Ойткені  алам- 
ның  сыры  мен  сезімінен,  өмір тірш ілігі  мен  кәңіл  күйінен 
тью еш кладам  пейзаж болуы мүмкін емес.  Бүл арада да ”  Абай 
жольшыц”  әде.мі беггерінің бірін аудармаскд амалымыз жоқ. 
М інс,  о кы іі  кдрайыіс
Коптен  юиадан  шықпаган  Абайга  жаңа  коктем  өзінің   енді  ганп 
келе  жатклнын  баян  етті.  Сол  ж аю а,  алыс  көкжиекте,  ко кш іл  мүнар 
ішіиде  Ссмейтяу  корш ді.  Клрдан  о да  арьиіыпты.  Кесек,  жүмыр  бір 
гана  к л п ы   толқы н  бүкгетіліп,  түй іл іп  кеп,  мәңгіге  мелшиіп,  кдтып 
гүрып каіглнга үқсаГщы. Ліінала сар дала ортасьшда окдшу бітіп, оқыс 
түрып  қалган  бір  үзік тау.  М о ң гі-б а ю і  ж ы м -ж ы рт боп.  жай  созылган 
сахараның  бір  заманда  әдденеден  булыгып.  лы қсы п  шыкдсдн  ереуп 
толкыны   ма?  А т у   кажыры  ма?  Сол  бейнелі  бөлек тау.
Лбай  тау ажарынан  осындай  окдиау бір бітім  көріп,  кддала  кдран 
отырыгі, тымағын аллы.  Пысынаган басына. бетіие Семейтаудан ескен 
ко п и р   жел  кеп.  леи  тилі.  Денесі  серги  бере,  сүйсіне  бір  күрсінгенде, 
сергек,  сезімтаі  к о ң п  де  ѳрбіі түскендеі!  болды.  Абай  жер  кө р кін ,  өз 
к ө іш ін   ср кін  олең  етіп  кетті...
Осыилагы бар сөз тек Gip ғаші  мақсатқа — адам образын 
жасауга  кы зм ет  етігі  түр  К о кт е м гі  сұлу  табигат  кө р кі 
аламныц  көиіл  күйімсн  астаскдн  шақта  сол  тірі  адамның 
өзіндеіі  тыныстап,  ойлап,  ойнап,  күлігі,  кұр сін іп   шыға 
келген.  Мүидаи  cyperri  толкымай,  тебіренбей  оку  мүмкін 
емес.  Ал  окі>ірманды  толқыту

тебіренту.  ягни  баурап  алу 
— тек  шебер суреткердің гана  қолыман  келетін  мыктьиіык, 
Сонда  оісырман  неге  тол кы п,  неге  тебіренеді?  Табигаттын
120

экзотикалык сипаттагы  жалаң  кѳшірмесіне  емес,  адамның 
коңіл  күйімен  астасып,  тіп ті  бірігіп,  біте  кдйнасып  кеткен 
галамат  сүлу,  сырлы,  кәдімгідей  жанды,  тірі  суреттеріне 
голкып

тебіренеді.  Әлгі  суреттің  әр  кдлтарысында  адам

 
адамның  сезімі

ойы,  арманы,  қиял ы ,адамнын  көл-көсір 
фіиіософиясы  толкы п,  төгіліп  түр.  Біздің  әдеби  шығарма- 
лардан  іздейтініміз

міне,  осындай  пейзаж.
VI
Образдың жасалу тәсілдеріне лайы қ оның түрлері туады. 
Образдың жасалу тәсілдерінің әр алуанлығы  сиякты,  оның 
түрлері  де  эр  алуан.
Мектеп  оқушьиіарына  әдебиет  мүгалімдері  кашаннан 
бері образдың тек е кі-а қт ү р ін   атап, түсіндірігі  келеді.  Олар 
— жағымды  образ  жэне  жагамсыз  образ.  Әрине,  бүл  түр- 
лердің  белгіленуінде  әжептәуір  логика  бар:  суреткердің  ѳз 
шыгармасыіілагы  эр  образды  жасау  ыңгайына  (тенден- 
циясына)  карап,  эр  образдын  м ін е з-құл қы н а ,  к е с к ін - 
кей-піне

іс-әрекетіне  карап,  оны  не  үнатамыз,  не  үнат- 
паймыз.  Мысалы, Амантайды

Ботакөзді, Аскзрды ұнатсақ, 
Итбайды,  Мадиярды,  Кулаковты   үнатпаймыз.  Осыдан 
келеміз  де,  алгашкьіларын 

  жағымды  образдар,  соңгы- 
ларын жағымсыз образдар деп  аи-айю>ін екі топқа оп-оңай 
бѳле саламыз.
Ал  енді,
дұрысын айтар болсақ,  образдарды дэл  осылай 
топтастырудың ѳзі аса ірі эстетикалык. сауаттан иемесе тал- 
гам мен талаптан туган нэрсе емес.  Мектеп окушыларының 
ұғымына оңаиырақ болу үшін, әрине, әлі де болса жш ы мйы ’ 
жагымсыз деген  аныктагыш  создер қолданыла тұрар,бірақ 
университет  кдбырғасында  бұл  секілді  жадагай,  жайдақ 
үғыммен  місе  түтуға  болмайды.
Неге?
О ның  себебі  —  аллымен,  осынау 
ж й гь ш д ы , 
жагымсыз 
деген ұғымның озі ерсі.  Образ дегенді біз тірі адам деп ұғар 
болсақ,  ойлан  кдраңыз,  өмірдегі  адам  атаулыиың  бәрін 
жағымды,  жагымсыз  дегендей  а п-аны қ  екі  топқа,  дәлірек 
айткднда, екі шрткд бѳлуге бола ма? Осыньщ өзі тіпті мүмкін 
бе?  Ылғи  гана жагымды  немесе  ылғи  ғана жағымсыз мінез- 
күлыктан  құралган адамлық бітім  не бол мыс бола ма? Ж о қ

 
бүл  клын:  әллебір дайындау мекемесінің елден жиған тері- 
терсегін  сорткд  бөлгені  тәрізді  өмірдегі  тірі  адамдардың 
ж а гы м д ы с ы н
 
бір  бөлек, 
ж а гы м с ы з ы н
 
бір  болек  ір ікте п ,
121

сорттап  ш ы ғу  м үм кін  емес.  Онерде  де  солай.  Айталык, 
Қүнанбай.  Адамга тэн жақсылы-жаманлы  не  кдсиет болса, 
соның  бэрін  бір  ѳзіне  жинап  алған  осынау  күрделі,  кесек 
тұлғаны тек жагымсыз 
образ
 
деуге бола ма? Ж о к

болмайды. 
Олай  болса,  эдебиеттегі  адам  образын  да  элгілей  топтау — 
тым  шартгы  нэрсе.
Образдың түрлерін  белгілеуяің бірнеше  (әдістік,  тектік, 
тә сіл д ік)  факторлары  бар.  К ө р ке м д ік  әдіс  түрғысынан 
келгенде,  образ  екі  түрлі  ром антиксны к  образ,  ресиистік 
образ.  Эдеби  тек  тарапынан  келгенде,  образ  үш  түрлі: 
ти ка я ы к образ, .ш рикаш к образ,  драмалык образ. Ал жалпы 
жасалу  тәсілдеріне  бақсақ,  образ  тагы  да  бірнеше  түрге: 
юморяык  образ,  camupcLibiK  образ,  (ринпшстикалык  образ, 
трагедиялык  образ,  героіиы к  образ  т .п .  Осылардың  эркдй- 
сысының ѳзіпе тэн ерекшеліктері бар,  оны білу эдебиетшіге 
ауадай  кджет.
Эдебиеттегі  кѳркем дік  әдіс,негізінен  екі  түрлі  (роман­
тизм,  реализм),  бүл  мэселеге  біз  осы  ецбегіміздің  ақырғы 
тарауьиіда  арнайы  тоқталамыз.  Бул  жолы  тек  осынау  кор- 
кемдік әдіс түрғысынан анықтағанлағы образдын екі түріне

 
бүл екеуінің ерекшеліііне ғана азырақ назар аударыгі сгпіекпіз.
Р ом антцксиы к  образ 

  әлебиеггегі  адам  бейнесінің 
байырғы  түрлерінің  бірі.  Бүл  образдың  шіғашкы  үлгілері 
баягы  көне дүние  әдебиетінде,  оны ң “ әрі өнген  топырағы, 
әрі  байлық  қо ры ”   боп  табылатын  мифте,  кдла  берсе,  кдй 
халықтың болса да ауыз әдебиетінде жатыр.  Әркдшан алга, 
алысқа,  арманға асықкдн халықтың қиялы да телегей-теңіз. 
Ад.романтикалық образдың негізінде қиял жатады.  Романти- 
калык. образ омірдегі болған немесе бар деректен гѳрі өмірде 
әзірше  ж оқ,  бірақ болатын дерекке  негізделеді.
/ Қазақ әдебиетіндегі романтикалық образдың ежелгі түрі 
халық  ертегілері  мен  аңыздарында,  батырлық дастандары 
мен  тарихи  жырларында  жасалды.  Сонау  Ж елаяқ  пен 
Корегеннен,  С аккұлақ пен Таусоғардан  бастап  Алдар  Косе 
мен  Асанкіійғыға  лейін,  одан  Алпамыс  пен  Қобьиіашіыға, 
Таргын  мен  Қ^мбарға дейін  кдзак фольклорындағы  роман- 
тикалы қ  образдың  небір  ғажайып  үлгиіерін  кѳруге  болгілы. 
Абайдан  бергі  жаца.  жазба  одебиетімізге  келетін  болсак. 
Ш әкәрім   Қүдайбердіүлы  мен  Мағауия Абайүлының,  Ығьиі- 
ман  Ш ѳреков пен  Мұхамелжан Сералиннің.  Сұлтанмахмүт 
Торайғыров  пен  Магжан  Жүмабаевтың  поэма-дастанда- 
рынла  да  талай  тамаша  романтикалық образдар  жасалган. 
Сәбит  М үкдновтың  Сүлуіиашы  мен  Жүмагали  Саинның 
Күләндасы ,  Әбділдә  Т әж ібаевты н  Абылы  мен  Қасым
122

Аманжоловтың  Абдолласы  —  кдзіргі  қазақ  әдебистііщегі 
коитен-көп  романтикалық  образдардың  жекелеген  кддау- 
к^лау  үлгілері  гдна.  Әйтпесе,  бұл  тізім  үзара  береді.
Романтикалық  образ  —  кдй  жанрдың  туындыларында 
болса  да  мЬлынан  кездесетін,  образдың  дәстүрлі,  кдлып­
таскдн  түрі.  Бір  ғана  Ғабит  М үсіреповтің  өзі  прозадағы 
аналар  бейнесінен  драматургиядағы  Акдны  мен  А қто қгы - 
сына  дейін  ром антикалы қ  образдың  алуан  түрлі  өсем 
типтерін  айта  кдлғандай  шеберлікпен  жасап  берді/
Коне грек әдебиетіндегі Прометей, кешегі кдзяК әдебие- 
тіндегі Асан, бүгінгі орыс әдебиетіндегі Д анко 

 әдебиеттер 
тарихына жалпы дүние ж үзілік түрғыдан  кдрағанда 

  шын 
мәніндегі  м әң гіл ік  образдар.  Бұлардың  қай-қайсы сы   да 
халы қүш ін жанын қүрбан еткен аскдқарманның адамдары. 
Қараңгы  клуымиың  зердесін  ж ары қ сәулемен  жадыратпақ 
болған Прометей тәңірінің отын урлаймын деп, таска шеге- 
леніп  кдлды.  Кдлың елге  қой  үстіне  боз торғай  жұмыртқа- 
лайтын  қүтты  қоныс  іздеген  Асан  Желмаямен  жиһан  кезіп 
жүріп,  адасып  кетті.  Дүйім  жүрт душар  болған  түн  түнегін 
серпу  үш ін  өзінің  өртті  кеудесін  өзі  секкен  Д анко  жалын 
аткан,  шүғыла  шашкдн  отты  жүрегін  жүлып  колына  алды 
да.  олді...  Кдрап  отырсақ,  осы  адамдар  істеген  әрекеттің 
кдй-кдйсысы да  ақикдт  омірде  қолдан  келетін  нэрсе  емес, 
бірақ үғымга сыйымды;  болған  нэрсе емес, бірақсонш алы қ 
нанымды.  М ұның ѳзі, бір жағынан, романтикалық образдың 
жасалу  ерекшелігін  аңғартса,  е кін ш і  жағынан,  оны ң  жан 
тебірентер эстетикалық куатын, орасан зор тәрбиелік кұнын 
танытады.  Образдың  бүл  түрі  қанш а  көне  болғанымен 
ескірмсу себебі,  әлі  күнге  дейін  оқырман  кдуымның  ойын 
түтқындап,сезімін  баурау  себебі  сондықтан  болуға тиіс.
Әрине, әдебиеттің есейген,  кемеліне келген  шагындагы 
образ кднатгы клялшылдыктан горі,  шынайы шынш ылдық- 
неи 

ығызырақ байланысты.  Солай болғанмен, кднатты қиял 
ж о қ жерде поэзия туындысы болмайтынын ескерсек,  ромаи- 
тикалы к образдың ғүмыры әлі де ұзақекенін мойындаймыз. 
Коп үлтгы кеңес әдебиетінің аргы-бергі тарихын коп аудара- 
тоцкерігі  қарамай-ақ, дэл  бүгінгі  күндердің тамаша  кѳркем 
туындылары  болып  отырган  кдзак акыны  Олжас  Сүлейме- 
новтын "Адамга табын, жер енді”  дастаны мен орыс акыны 
Василий Федоровтың “ Жеті кдт аспан”   поэмасының ең аи­
ры кша  кдсиеті  мсн  құны  асыңқы  арманда.  кднатты  қиялла 
— ѳршіл  пафоста  жаткдиын  білсек.  романтикалық  образ 
конеру орнына  жаңарып

түлеп,  жаңғырып,  жасарып  келе 
жаткднын  ацғару  киы н  емес.
123

Pe(Liucmüc образ  —  әдебиеттегі адам  бейнесінің ең сым- 
батты,  шынайы түрі.  Мүныңсымбаттылыгы да,  шынаііылыгы 
да шыншылдыгында; бұл 

 көдім гі өмірде болған, бар және 
бола  беретін,  бірақ кдйталанбайтын,  әркдшан  бұрын-соңды 
белгісіз тың кьірынан кө р ін іп ,ылғи жацарып отыратын тип. 
Дүрысында, образ атаулынын айрыкдіа магыналы, мәнді түрі 
ле осы 

 реалистік образ.  Ойткені бұл образдың эстетикалык 
идеалы — романтикалыкобраадағылай бұлыіігыр емес, анык., 
адам  колы  жетпейтін  тым  аскаіс  алыс  емес,  кол мен  үстап

 
кѳзбен  коргендей  затты  эрі  жаісын  нэрсе.  С онды ктан 
реалистік  образдын  эстетикалық-тәрбиелік  мәні  де,  ко- 
гамдыКгөзгертуш іл ік   күш і  де  айрыкша  үлкен.  Мысалға 
Т.Ахтановтың “ Боран”  романыадағы  Қоспан образын алып 
кдрайыкДБұл 

 кәдімгі адам: өзіміз өмірде күнде кездестіріп 
жүрг^нкЗраиайым коптіц  бірі.  Командирі “ Үлкен кара” атап 
кеткен  еңгезердей  ірі  Косианның  “ әскерде  теңкиігі  оң  жак 
кднатта”  тұратыны  "ж ан  біткенге  сеніммен  кдрайтын  нүры 
жүмсақ томпақ  кө зі,жьиіы  иіыраіілы  аш ык ж үзім,  ен  аргы 
жагы  аяғына  кы р ы қ төртінші  ботинка  киетініне дейін  бәрі 
таныс, ешкдндай окшаулығы жоқ, бәрі әдеттегідей, әркімнің- 
а қ көршісі немесе көз көргені секілді. Жаңылға үйленіп,
семья 
кұруы,  одан  Қуаныш  деген  өзіне  тартқдн  үл  коруі,  соғыскз 
кетуі, тұткынга түсуі.  аулына аман оралуы,  баягы  командирі 
елде бастыкекен, сонын кдрамашна кдйтыгі кеп

к.ой бағуьқ 
т іп т і,соның  жазып  берген  лепірмелеу жел  сөзін  өз  сөзі  ете 
алмай,  Алматыдағы  жиналыс  мінбесінен  о қ ы іі  шығуға 
щіналып азып-тозуына дейін ешбір қоспасы ж о к

мөп-мөлдір 
ш ындық.  Баяғыда  мүнын  **Батырлар  ж ы р ы н ”  мұкдбасы 
го зға н ш а   о қ ы га н ы   б а р

  б ір а к   м айдандағы   к и м ы л - 
әрекетгерінде ешкдндай  “ алпамыстык” та,  “ қобыландылық” 
та  болған  ж оқ.  Кейін  бір  отар  койымен  боранга  ығып, 
дүниеиің азабын бастан кешіреді,  кәдімгі кдраиайым адамныц 
кдукдры жеткен жерге дейін баратын  гана клйсарлык жасап, 
сүрапьымен алысып байкдйлы, бірақ  'Исрафилді жеңгендеи” 
ертегінің  ерлігіи  жасау  өңі  түгіл  тұсіне  де  кіргсн  емес. 
Крспанды образ ретіііде баиыіттасақ, оның өмірдегі сымбаты 
да, ѳнердсгі шынайылыгы да,  міне, дѳл осындай таза, табиги 
шыншыляығында  жатыр.  А.ч  образ  негұрлым  табиги  һәм 
шыншыл  болса,  соғүрлым  тамаша  болмак.
/Т^алистік  образ  —  нанымды  образ:  оның  мінез-кұлқы, 
іс-әрекеті, оны коршагаи орта,  онын басынан ѳтетін оқига... 
бәрі  өлшеулі,  бәрі  мѳлшерлі.  Ө йткені  суреткер  шыншыл 
образ жасау үстінде ѳзін  ш ы нды қ шеңберінен  шыгармайды, 
ѳзін-ѳзі  меңгеріп,  к д ж е т   жерде  ылги  ір кіп   отырааы.

I  Реалистік  образ  —  т и п т ік  образ.  Ол  бізге  күнле  көріп 
журген  стене  таныс  секілденгенмен  —
— “ таныс  бейтаныс,
’ 
к о п т ің   бірі  кө р ін ге н м е н   —
— бірегей.  О й тке н і  өнердегі 
шыншыл  образ  омірдегі  бір  адамнан  ғана  көшірілген  ж о қ

 
бірнеше  адамнан  жинакталып  жэне  творчестволык. қиялға 
суарьиіып  шығарылған.  \
Дегенмен  реалистік-т^бразды  ром антикалы қ  образға 
карсы  қоюға болмайды.  Маңдай алды прогресшіл әдебиетте 
образдын  жоғарыда  сипатталғандай  екі  түрі  б ір ін -б ір і 
толыктыра,бір  эстетикалық  мүрат  максатында  егіз-кдтар 
өмір  сүруге  тиіс.
、Көркем дік әдіс секілді、әдебиеттін тегі туралы  мәселені 
де біз осы еңбектің үш інш і бөлімінде таратып талдамаклыз. 
Бұл жолы,  жалғыз-ақ,  осынау эдеби тектер  (эпос

лирика, 
драма)  тұрғысынан  аныктағандагы  образдың  үш  түріне, 
бұл  үш еуінің  ерекшелігіне  ғана  азырақ  назар  аударып 
ө щ скп із.
\ J   \   Э пикалы к  образ 

  к е с к ін - к е й п і

  м ін е з -қ ұ л қ ы ,  іс - 
әрекетімен тұтас көрінген орі толы қ шінакталған, өрі әбден 
дараланған тип.  Мүсіндеу мен мінездеу, диалог пен монолог, 
түрліше  сезімдер  мен  харакеттерді  суреттеу  секілді  көркем 
бейне  жасаудын  кө п -кө п   амал-тәсілдері  әсіресе  эпикалы к 
образ үшін керек.  Ойткені мүнда адамның түр-түсін де,  іш ін 
де, ісін де кең суреттеп,  мол көрсетуге, терең әрі жан-жакты 
танытуға  м үм кіндік бар.  Оған  эпикалы қ шығарманың өрісі 
де,  күш ага да  еркін  жетігі  жатыр.
Кдзіргі  кдзақ  әдебиетіндегі  кдндай  эпикалы қ  образды 
алмайык, бөрінен бүрын, біздің көз аллымызға оның сыртқы 
түрі

кескін-кейпі  келеді:  “ басының  күлакган  жогары  жері 
кдз жүмырткдсындай” жалтыраған, жалтүмсык.,  “ не қылайы- 
ны ж о қ ” кдтал сақшы 

 жалғыз көзбен жан біткенге "тесіле, 
сыздана кдрайтынм  Құнанбаи, шуда сақалы “ тағалы ат тайыл 
жыгылғандай тақьір иегінен”  сырғанап шықшытына үйлыға 
калган  Жұман,  көзінде  наз,ернінде  “ ерке  күлкі,  жүмсақ 
білегін” ж ігіт мойнына салса,“ хош иіс,  ыстык леппен”  шар- 
ііы п кдлатын “ мүсінді Мүкарама,


“ салпы етек бөз көйлекті«, 
шалгайын  жоғары  котеріп,  ышкьірлығыиа  кьтстыра  сала” 
аузы-басы сүйреңдеп, өсекке кірісетін ь*тырыли арык Кдракл- 
тьш …”  Осы  мүсіндердің  кдй-кайсысы  болса  да  кез  келген 
қьш  кдлам  оп-оңай  һәм  айнытпай  кѳшірім,  суретке  салып 
ала койғандай емес ne? Оны ѳз алдына десек, осынау Қүнан- 
бай  мен  Жүман  болсын  немесе  Мүкарама  мен  Кдракдтын 
болсын,  эркдйсысы-ак таскд  қдшалғандай  каздиып,  оқы р- 
манның  кѳз  алдында  түрған  ж о к  па?  Міне,  осының бәрі 

125

эпостың  кясапсыз  жанрлық  мүмкіндігінен  туған  эпикалық 
образдың сырткьі  түрь
Оісырман  эпикалык.  образдың  тек  түсін  танып  қана 
қоймайды, енді онын іш ін білгісі келеді.  Бұл рстте эгіикалык 
жанр  енді  оның  м інез-күлкы н  асықпай  ашып  танытуга, 
ойын,  сезімін, тігпгі, соз мәнері  мен сешіеу машығына дейін 
окырман  алдына  жайып  салуға  м үм кіндік  береді.  Мысал 
ү ш ін ,әлгі  образдардың  бәрін  бас-басына  талдап.  тексеріп 
жатпай-ақ,  Қүнанбай  мен  Кдракдтынның  мінездері  мен 
се^задріне  аз-ксм  назар  аударып  байкайыкдлы!
Күнанбай  кол-косір кісіл ік болмысын,  ағыл-теііл акыл- 
ойын,  кырык.  кдтпар  амал-айласыи  айтпағанда,  кацтардай 
какдган  кдталдыгымен,  найза  бойламас  түң гиы к  әрі  тоң 
мойын  сұмдығымен  дараланып  иіықса.  К^іракдтын  тобық 
жасырмас  жайдак,жадагай  қүлкымен,  жерошақ  басында 
шаңыткан  кө ң   коқы р  өсек-аяңымен,  озге  катындардын 
өзінен  кыл  елі  артыкдиылыгын  корсе,  өле  жазлайтын  іші 
тар,  іш пыстырар,сол халге түсіп байкдгысы келген адамды 
азып-тоздырар алапес, кү й кі қызганышымен ерекшеленещ.
Ал енді осы екі образдың создеріне қүлақ түріп  көрелік.

  Ей,  Сүйіндік,  албасты да  қдбаккд 
карай 
басатын. 
Қыры 
жоқ, 
кдсиеті ж о қб а сш ы  болса,  ыбылыс, ж ы н  иектемей  нетеді. Адал десек, 
аман десек,  жан  берейік,  ақтайық,  ақыретте  айыбын  оз  мойнымьпга 
алайык-  Б ір а қ м с н ің с к і бірдсй жаным жоқ. Маііысар баісац, жлаыіщы 
да  берерсің.  Бсремісің,  жаныиды?!
Әрине,  бүл 

  тек  кана  К,үианбайдың сөзі.
— Ене-ау,не  есіткенің  бар?  Әлгі  Клратаздың...  қойлы 
таздын 
ін іс і бар емес пе? Тәңірберген деген ссрі  ін іс і бар еді гой? Не басынды 
ауыртайын

сенің.  Сол  сері  ж ігіт   кеп,  Еіамамның  үиіне  түсті.  Аты 
кара тер.  К л н ж ы тс ы и л а  бір коян, бір түлкісі бар.  Қояны  актуш адай- 
ау,  а қ туіиадай!  Ақбагіа  сырткд  ш ы гы п,  сері  ж ігітті  аттан  түсірді.  Ал 
е кеуінің   кдлаи  коріске н ін  корссң!.  Маскдра-ай!..  Бетім-ай!..  О,  жү й 
кдра!  О,  кдра  бет!..
Бұл  сүйрснлеп  тұрған.  соз  жок.  Кдрақатыи.
М іне,  о с ы н ы іі  бәрі  —  эпосты ң  к>ісапсыз  ж анрлы қ 
м ум кіндіпнен  туган  эпикалы к образдын  іш кі  сыры.
f  Э пикалы к образ  —  бедерлі  бейне;  әрі  нақты,  әрі  заггы 
тұлга;  кәдімгі тірі кісідей  өзін  козбен  көруге, сөзін  қүлақпсн 
есітуге,  мшезін  ұғуга,  қимьиіын  бакьиіауға  болатын,  бүкіл 
өмір  жолын  бар бүралацымен  байкдуга,  оскен ортасын  бар­
лы к ой-кырьшен баііыгггауга болатьш күрделі. кесек каһарман.
126

Лырикаяык образ — сыршыл, өлең-жырлардагы ақынның 
оз  бейнесі;  оның  іш к і  бітімі;  ақьіниы ң  мың  иірім  көңіл 
күйінен 

 нәзік сыры мен сьшқым сезімінен оріліп жасалган 
озгеше кейіпкер.  Мүіша, эпикалы қ образдағыдай ұзақ,  кең, 
мол  суреттеліп,  ж а н -ж а қты   ашылған  адамның  сы рткы  
к е с кін -ке й п і  де

қы м -қу ы т  шиеленісіп  жатқан  тағдыры 
немесе  іс-әрекеті  мен  қимыл-харекеті  де  түтасып  көріне 
бермеуі  мүмкін.  О ның есесіне адаммың аса терең әрі  нә зік 
ашылатын  іш к і сыры,  м інез-күлкы .  жан-ты ны сы  айрыкша 
әсем  айш ы қ табады.
Лтыц  Сана,  козіц  клра  гөзол  қі>п,
Жыр жазлырдыц жүрсгімнси  амалсыз:
Мен  кстсрмін,  альбі)м  ашып  клрарсыз,
Лкьш  к а к іқ  агаіиіы  еске  аларсыз.
Танриз  —  Баку аспаныііда  күн  Сана,
Күміс  Каспий  жагасында  гүл  Сана;
Жүрспц  мсн  жүрсгімді  бір сана,
Лйтарым  коп,  айтід>гзбай-ак біч.  Сана.
(КЛманжолов).
Осы өлеңде әзербайжан қы зы ны ц әдемі образы бар.  Бұл 
образ  қалай  жасалган?  А қы н н ы н  ѳзі  айтып  отырған  "кү м іс  
Каспийіндей'1  ш іш қы п-толқы ған  коңіл  күй і  арқьшы  таза, 
терен тербслген телегей сезімі арқылы жасалган.  Мұнда эпи­
калы к  образдагы  піл  суйегінен  ойып  жасағандай  зергер- 
ліктен  туған  адамның  шынайы,  шыншыл  сырт  мүсіні,  бет 
п іш ін і жоқ.  Қыздың аты  —  Сана;  ал  портрет дегенде,  әйте- 
уір,"кѳ зі  кдра”  екенін  гана  білеміз,  эйтпесе  “ Баку  аспа- 
нының  күыі,  Каспий  жағасының  гүлі”   деген  ауыстырулар 
оқырманның  көз  алдына  тірі  к іс ін ің   табиғи  түр-түриатын 
елестетпейді.  Сондай-а қ бүл арада сұлу қыздың жүріс-тұры- 
сын  коріп,  сөзін  тыңдап,үнін  естіп  те  жаткднымыз  жоқ. 
Сөйте тұра Сана-қызға акьінмен бірге боріміз де ыстық ықьі- 
ласпен ұмсыныгі,  қимас көңілмен толқып, тербеліп кшідық. 
Әлгі айткднымыздай,  озін  кѳрмеу,  созін естімеу бьиіай тур- 
сын,  тіпті  осы  қыз  әрқайсымызлың  сыралгы  жақынымыз, 
кдшанғы  таныс досымыз  тәрізді  емес  пе?  Осы  кызга  акын 
гана  емес-ау,біз  де  “ жүрегімізден  амалсыз  жыр  жазы п



 
кия  алмай  кош   айтып,  кдйта-кдйта  бүрылып  кдрап,  “ айта- 
рым  коп,  айтқызбай-ак біл.  Сана”   деп  бара  жаткдн  секіл- 
яіміз.  Бүл  не  ғажап?
Ғажап  кдлғандай  ештеңе  де  ж оқ,  сыршыл  өлеңдердегі 
лирикалы қ образ атам заманнан  бүгінге дейін тек қана осы 
жолмен, акынның оз кокірсгінде көлдей  шалқыган сан иірім 
сүлу  сыр  мен  сезім  аркылы  гана  жасалып  келе  жатыр.
127

А ісы нны ң  субъективті  коңіл  күй ін е н   туған  л и ри кал ы к 
образдың  объективті  өмірден  жинактала  һом  даралана 
жасалған  эпикалы қ  образдан  айырмасы  да  дэл  осы  арада 
деп  білген  жѳн.
И э,  эпикалы к образ 

  накты  болса,  лирикалы к образ 

 шартты. Александр  П уш кин озінің атакты  “ А .П .Кернге” 
деген  өлеңінде  аскдн  сүлу  әйелдің  ажар-кѳркін  адамнын 
ақылы  жетпейтін  әлдебір аскдқ,  аса  биік асылдықкд теңеп. 
“ Как гений чистой красоты” дейтіні бар емес ne? Осы жоллы 
Қ уа н д ы қ  Шаңғытбаев  "Т әң ірінд ей  ғазиз  к ө р ік т ің ”   деп 
аударды. Ә ңііме түпиүскд мен аудармаиың кдншалықдәлді- 
гінле  емес,  түпнүскдлағы  гений  де,аудармалагы  пю цірі  дс 
біздің  ко з  алдымызга  накты .  затты  күиде  елестемейді, 
көңілімізге  шартты  түрде  үялайды.  Сол  арісылы  бір  кезде 
үлы  П у ш ки н н ің   арманын  аялагаи  асыл  әйелдіи,  әйтеуір. 
галамат  кісі  болғанын  түсінеміз де,оган  акынмен  бірге  біз 
де  сүйсінеміз.  М іне,  лирикалы қ  образды  оқырман  осылай 
кдбылдайлы.
Лирыксиык каһарман деген термин маңында талас та ж о қ 
емес:  біреулер  м үны   А .Б е лы й д ы ң   л и р и к а л ы к   “ м е н ” 
суреттелер  санадагы  “ б із”  деген  бұлыңғыр  бірдеңесіне 
сайып,  кдрсы  болса,  енді  біреулер  А.Блоктың лирикасына 
байланысты  Ю .Тыньянов оте  орынды  енгізген термин деп 
қолдап  шығады.  Сондай-ақ лирикалык  каһарманның  үғым 
р е т ін д е гі  к е й б ір   а ста р ы н   Н . Гри бачев  ж а ты р қа с а , 
О.Берггольц  жан  сала  жактайлы” *.
Мүндай  таластар  болган,  бола  берсін,бірақ  өйтеуір 
әдебиеттің  лирика  деген  тегі  бар  да  л и р и ка л ы к  образ 
жасалмай  түрмайтыны  хақ.
^  Л р а м ш тк  образ  —  эпикалы к  не  лирикалы қ  образдар 
секідді кдгаз бетінде емес, тура ѳмірлін оз аясында — сахнала 
козбе-кѳз,  қолма-қол жасалатын кѳркем бейне.  Мұны  кейде 
тура  “ сахналык» бейне,

**  деп  те  атай  береді.  Антигона  мен 
Отелло, Тартюф пен  Хлестаков. Сатин  мен Яровая,  Кдрабай 
мен  Телкдра,  Жүзтайлақ  пен  Сеуле  —  бэрі  де  драмалык 
образдар, ѳйтксиі бұларды біз тек клна сахнадан,  актерлердің 
ойындары  аркдэілы  жүзбе-жүз  коріп,  таныдық.  Айталық, 
кдзак  сахнасының 
қ і і я
 
тасы  секілді  Кәллекидің  сахнада 
жасап,оны  кѳрген адамлар санасында жартастай  шаншыл- 
тып  тастап  кеткен  сахналық  бейнелері  клнша  десеңізші!..
• 
Разговоры  иерел  сьсдлом.  Сборник  статей  М..  ''Советский  писа- 
тсль”

1954,  стр.  265-292
••  Н.Акимов.  О театре.  J1.

М .

•‘ Искусство”

І%2,  стр.  20.
128

Жалғыз-ақ, драмалык образдың бір кемш ін  жері  эпикалы к 
не  лирикалык  образдар  секиіді  кітап  бетінде  бар  кдсиетін 
сактап  калып,  м әңгі  омір  сүре  алмайды;  эр  образ  озін 
жасаған  актермен  бірге  кетеді,  корген  адам  санасында  тек 
эсері мен елесі ғана кдлады.  Бүл ретте кейде әрбір сахиалық 
бейненің гумыры бір кеш тік тәрізді. Алайда драмалык образ, 
гұмырының мүншалық кыскдлыгының есесіне,бір көрінсе 
де  бірегей,  кәдімгі  тірілерше  дидарласып,  оларды  қолма- 
қол күлдіріп не жьиіатып;  куантып  не сүйсінтіп; сүйгізіп не 
жек  к ө р гіз іп

әйтеуір,тікелей  ықпал  жасап,  ойлантып, 
тебірентіп  кетеді.  Бұл түрғыдан алғанда драмалық образдын 
эстетикалык және  тәрбиелік  мәні  орасан  үлкен  әрі  күшті.
Драмалық образдың  жасалу  тәсілдері  де  өзінше  болек. 
Э пикалы к образ  кең  кұлашты  баяндаулар  мен  суреттеулер 
аркы лы ,л и р и ка л ы к  образ  түрліш е  ке ң іл  күйлері  мен 
шабытты  толғаныстар  аркылы  жасалса,  драмалык  образ 
шиеленіскен  тартыстар  мен  қы м -кигаш   клмыл-әрекеттер 
аркылы  жасалады.  Эрине,  бул  —  сахнада  психологиялық 
ой  образын  жасауга  болмайды  деген  байлау  емес.  Кднлай 
да болсын,  парасат пен ойсыз,сыр мен сезімсіз образ жасау 
мүмкіл  емес.  Бірақ  бұл  сахнадагы  шешуші  нэрсе  кимыл- 
эрекет,  тартыс  пен  кактыгыс  екенін  де  ж оккд  шығармаса 
керек.  Кдншама ойшыл адамныц драмалы образын жасамак 
болсаңыз да,  бэрібір,оны сахнага жетелеп  әкеліп, үш сағат 
бойы  үн-түнсіз,  қимьиі-қозғалыссыз  ойлантып  коя  алмай- 
сыз.  Ондай  жым-жы рт  “ ойшылга”   театр  коруш і  жүрт  үш 
сағаттүгіл үш минут та шыдап отырмаиды. Демек, драмалык 
образ оймен кдтар  іске,сезіммен  бірге  қимылға  құрылады.
Іс-өрекеггің,  қимыл-харекеттің сахнада драмалық образ 
жасау  үш ін  қанш алы қ  кджет  екенін,  кдіідай  шешуші  роль 
аткдратынын  Ю рий  Олеша “ Драматургтың жазбаларында^ 
аса әдемі айтады:  “ Үйірімді кіс і деседі.  Үйірімді кісілер бар. 
Үйірімсіз кісілер 

 әжептәуір ақылды,  білімді

адал, сергек, 
б ір а қ  ж үрек  жылытар  ү й ір ім і  ж о қ   кісіл е р   де  болады. 
Қонактыктан  бірге  клйтқы ң  келмейтін,  клшып  қүтылғың 
келетін  кісілер  де  жок.  емес.  Алайда  эр  адам...  әлгілердің 
әркдйсысы әрекет үстінде,пайдалы қимыл үстінле,  кджетті 
харакет  үстінде  әркдшан  үйірім ді...  Тугкы ндау  сахнасы, 
жауаптау  сахнасы,  соттау  сахііасы  —  осының  бәрі  пьеса 
үшін  кдндай  ұтымлы,  көруш і  жүрткл  кдндай  сүйкім ді!” *. 
С онды ктан  болса  керек,  драмалық  шығарма  жазудың,
• 
Советские  лраматурщ  о с коем  творчество.  “ Искусство”

М.,  1967, 
стр  68-69.
9—619
129

драмалық образ жасаудын жолдары  кѳнтен кѳп.  Оган  кейін 

  кезіндс  тоқталамыз.
Енлеше,  біз  дэл  осы  арада  эр  жанрдын  ѳзгешелігіне 
байланысты емес, жалпы эдебиеггіц бар жанрға бірдей ортақ 
табигатынан туган  эр  алуан  тэсшдер  apKjbuibi  жасалып,  ек- 
шелген,  оз ерекшелікгерімен сараланган бірнеше образдын 
тұрлеріне  гана  аз-кем  назар  аударып  отпскпіз.
Образдын жасалу тэсиііие байланысты түрлерін таратып, 
бас-басына сипаттама бермес бүрын, жалпы адемілік туралы 
ілімде бірнсше  (комедия жэне трагедия,  героика жэне фан­
тастика легеидср тәрізді) эстетикалық категориялар болаты­
нын білу шарт.  Комедия акикдт шынлыктагы  не адам  мінезі 
мен  бітім індегі  кү л кіл і  жайлардан  туса,  трагедия  бұган 
қарама-кдрсы  кдйғылы  құбьиіыстардан  туатыны:  героика 
аса бір асыл,  аяулы  кдсиеттерден туса,  фантастика асыңісы. 
аскдк әрекеттерден  туатыны  мәлім.  М іне,  осы  гәсілдердін 
әркдйсысына лайы қгеройлык

трагедиялық, фаитастикалык 
образдар  болатыны  сиякты ,  комедиялық  тәсіл  арқылы 
коркем образдын юморлықжәне сатиралықтүрлсрі жасалады.
Юморлык  образ  —  кү л ки іі  ке йіпкср ;  юмор 

  өмірлегі 
кісі  кұлерлік  құбылыстардыц  өнердегі  сәулесі.  К үл кі  ж о қ 
жерде юмор да жоқ. Ал  кү л кін і әншейін жеіііл-желпі  нәрсе 
деуге  болмайды.  Күлкіде  зор  қогамлы қ  сиііат,әлеуметтік 
сыр жатады.  Маркс былай дейді:  “ Бүкіл дүниежұзілік тарихи 
форманың  ақыргы  фазисі 

  оньщ  комедынсы.  Бір  жолы 
Эсхилдің  "Бүғауланган  Прометейінде,
,кдсіреггі  халде  өле 
жараланған  грек  қүдайлары  Л укианны ц  “ Сойлесулерінле•’ 
күлкілі халде кдйтадан өлуге мәжбүр болды. Тарихтың бүлай 
ж ы лж иты н  себебі  не?  Адам  баласы  оз  отксиімен  күліп 
қоштасып  отырған  себебі 

  сол!,

'   Дсмек,  күлкі  —  адам 
баласының  жалпы  тарихи  "ж ы лж уы іілагы п  бір  түрлі  бір 
қызықбағдар: бұган кдрап  біз алам санасыпың собилік кезін 
де,  есейген  шагьш  да  байклп,  бағалай  аламыз.
Өмірдегі  немесе  адам  мінезіилсгі  нсгізсіздікті,  Черны­
шевский  айткдндай,  “ сырты  бүркелген  іш кі  кү й кіл ік  пен 
куыс  ке уд е л ікті'\  жалпы  қоғам  тірш ілігінлегі  кедергі  мен 
кесел  атаулынын  бәрін  күльсімен  түйреп,  жерлеп  отыруға 
болады.  Бұл  ретте,  күлкі 

  омірлегі  ескі  мен  жаңаныц ара- 
сынла  болып  жаткдн  күрестің жауынгерлік  қүралы.
Әрине, эстетиканыи коме;ціялык. клтегориясын;іағы юмор- 
дың, сатиранык> иронияның, сарказмныц,  гротескіііің оркдй- 
сысынлагы  күлкініц сипаты  ор болек.  Юморла  күлкиіі  күбы-
• 
К . М а р к с .
  Соч.,  М .,  т.  I.  стр.  389.
130

лыстардың ен бір майла, зияисыз түрлері аііыиады  Юморлагы 
күлкі 

  озЬк  ал  әзіл  келемежге  айналса 

  ирония,  келемеж 
ащы мыскьиіға айналып, сын үдей түссе — сарказм болганы...
Кдзақ  әдебиетінің  тарихына  баксақ,  баяғы  аты  шулы 
әпенді  Кожанасырдан  күні  кешегі  о іім ізд ің   Мырқымбайға 
дейін  юморлық  образдың  талай  тамаша  түрлерін  тауып, 
тануга болады.  Соларлың кдйсысын  алмаңыз,адам  бойьш- 
дагы кемшіліктер ылги  гана әзіл-ажуамен сыншіған.  Юмор- 
лык. образдын бүл сипаты әлі  к\тіге сол  кдлпынла.  Мысалы

 
Ғабиден  Мүстафин  Олжабектің  (“ Ш ы п ш а к”   романыила) 
оспадар қьыықтарына, оқшау мінездеріне қанша күлгенмен, 
бүл  адамлы  іштей  үнатып,  оның  адалдыгына  окырманның 
да  ыкьиіасын  аудара  отыралы.  Себебі,  автордағы  максат  — 
Олжабектерді  күрту  емес,  түзеу.
Кдзақ драмат>ргиясынлағы коптегеы юморлық образдар­
ды к  ішіндегі ерекше нұскаларыныц бірі ―

абит Мүсірепов- 
тің   Қоңкдйы  (* Акди  сері  —  А кто қт ы ” ).  Алал  әрі  аңкду, 
дәрменсіз  әрі даңғой  Қоңкдйды ң театр  сахнасында  атакты 
Серке  Қожамқұлов  жасаған  бейнесі  керген  аламның  көз 
аллынан  кетпеи  коялы.  Қомқаи  образьшың  әсерлііігі  сон­
дай,  ол бүгінде ел  аузында күдды  Кожанасыр секілді  аңызга 
айналып  кетті.  М үсірепов  пьесасын  корген,  не  окығаи 
.адамныц есінде  шыгар,  үш інш і  сурет А қтоқты ны ң  ұзатьиіу 
тойына әзірленген ауыл іргесінде жалгыз, жер-кокке сыймай 
күпсіп  отырган  Крңкдйлың  мы на  сөзінен  басталады:

  Солай  боллың,  Қоң кдйы м !  Торс  түк.ымына  күда  боллың, 
Қоңкдй атың күранга да түсті... Тәңірі деген, далага шыгып, желпініп 
бір алмасам,
тіп ті үйге сыя алар емесгііи.  К ү н і кеше екі к іс і бас  косса. 
ә р кім н ің  аузына  бір  клрап, түгіне тусінбсй,  кдйтып  келіп  кдтынынам 
сүрайтын  Қоңкдй!  М іне,  к ім   болдың  бүгін!  К ім   болдыц дсймін  мен 
саган!  Байкдшы,  өзіңді-озің:  к ім н ін   колы  батар  екен  қлбыргаңа?.. 
(Клранып).  Туу-түу!  К^птап  келсді  юірп  күрттай!..  Осьшыц  бәрі  де 
Қоцқайды ң тойына барамыздеп аттлиды-ау,  о?  М ына думаида кьпы и 
ке тіп ,біреуіне тілім  ти іп  кетіп  жүрмссе  жарар еді.  Тоба де.  Қонкдй, 
тоба  де!..  Бәрі  де  хазіретгің  аркасы'  К іс і  деп  ж а р ы кты к  хазірсггі 
айтсаңшы.  Аузында  алласы  атырса, 
kohlt
інде  мсн  сиякты  бір  жазган 
тагы түрады.  Ш ы ңғы с түкы м ы ны н сауырынан  басып-басып  байкллы 
да,  бір  маркаскасын  “ М ә,  К р ң қ а й
г,一
  дси  үстата  салды!  Ертец 
А қтокты ны   үзатып  апарганда,  атымлы  байлап  жаткан біреуіие:  **Уаи, 
сен торе түқы мы  болгпида,  клйсысыныц балаеы елің?”  

 леп сүрасам, 
сода?  аргының керсгі де ж о қ  маган 
Үлксн  күданыц өзі» тарт,  ө іін 
тартГ  д с п ,

аңыракхл  аса  жѳнелгенде  өліп  кетсем  ле  мейлі!..
Қоңкдйды ң  осынау  бір  гана  монологынан  о н ы н   біз 
жогарыда  айткан  б ү к іі  мінезі  мен  болмысы  түгел  корініи
131

түр.  Үзінді,  бір  жагынан,  соны  аңғартса,  екінш і  жагынан, 
драматургияда юморлық образ жасаудын үлгісі іспетгі. Әсіре- 
се, автордың оз кейіпкеріне кдрым-кдтысы кызық:  Қоңкдйға 
ол жүртпен косыла күліп, оның ж о к жерден желпілдей кдлған 
желғабыздығын  ажуалайды,  “ канды  мойын  хазіреттің” 
кдмшысының үшында киіз доптай домапаиып түрып,  езінің 
осы  халіне  ш үкірлік  еткен  мүскін  кейпін  есіркейді.  клнша 
күпілдегенмен  тиіек-мүддесі  бір  уыс  кү й кі  екенін  келеке 
кдэиіады.  Осының борі 

  юмордың сарабдал  сыны.
Ю мор  бар  жерде  ылги  сын  бар  деуге  де  болмайды. 
Юморда  жазушы  жүрткд  тиер  пәлендей  пәле-жәлесі  ж о к 
бір  алуан  окдиау  қимылдар  мен  күбылыстарды  жай  гана 
көңілді  күлкіге  айналдырып,  окы рманны ң  ойын  кѳзеп. 
бойын  сергітуі  де  ыктимал.  Бұл  айткднымыз  аз.  Мүнлай 
жагдайда  кү л кі  ой  кезеу,  бой  сергіту  қүралы  гана  емес, 
автордың  окырманга  ѳзі  суреттеп  танытып  отырган  ѳмір 
шындыгын  жинактау,  алам  мінезін  ашу,  эдеби  образды 
даралау  тэсіліне  де  айналады.  Сонымен  катар  мүндай 
жагдайда күлкі окырманга айрыкша эдемі эсер етеді, кѳркем 
шығармаға  өзгеше  эмоциялык, жылылы қ әкеледі,  жарқын, 
жайдары  шырай  береді.  Бүл  түста  өнердегі  юморлық тәсіл 
(эстетикалы к  категори я”  мен  өмірдегі  ю м орлы қ  сезім 
(мәдени фактор) үштасып  кетеді.  М үны ң үлгісін де алыстан 
іздеп  жатпай-ақ әлгі  суреткеріміздің  өзінен  табуга  болады.
Айталық,  “ К ^за қ солдаты
”;
  осы  романның өн  бойында 
жы п-жы лы, жайма-шуак, юмор желі тартып  жаткдн ж оқпа? 
Мұнда  Ғабит  Мүсірепов  ө зін іц   үнамды  кейіпкерлерінің 
бәріне,әсіресе  Кдйрошкд ылғи жымиып,  күле к^райлы.  Бүл 

 сынаудан емес,
сүйсінуден туған күлкі.  Бүл арқылы окушы 
әдеби  кдһарман  бойындағы  жамандықты 

  м ііи і  емес, 
жақсылықты 

  кдсиетті түсінеді және  мұны жай ацғармай, 
серпіле отырып, сергек үғады.  Бүл 

 күлкінің күші: күлкінін 
бір  алуан  торбиелік  мәні  де  осында  жатыр.
Хамит Ергалиев "Ү лкен жолдың үстінлегі”  бас  кейіпке- 
рін  былай  мінездейлі:
Жігітгсрді*і алдында 
Шынын  айгар алдьпіда
Одан  аскян  кьиіхаң жо

 
Шылым  тартып  алатьш.
Әйелдсрдщ алдында 
О прік пйгар алдында
Одам  момын  бір  жаи  ж п к. 
Бір  жотслні  кдлатьш.
Осында  юмор  бар  да,  сын  жоіс  Акы»  жай  озі  де  күліп, 
ѳзгені де күлдіріп, сол күлкі аркылы а қ жаркын, көңілді кейіп- 
кердің кейбір кылыгын зілсіз ажуалап, мінезін аша түсіп отыр.
132

Ал  сатирада  олай  емес.
Сатиралык, образ 

 ұнамсыз тип. Сатарамен суреттелер 
қүбьиіыс 

 керексіз, кесір қүбьиіыс.  Сатира өмірдегі кеселді
келеңсіздікті,  кері  кеткенлікті  кдза  қопарып,  кө п тің   көз 
алдына 

 
к ө р ін іс к е   ш ы ға р а д ы ,  қ а г ы п - с іл к іл е й д і, 
мысқьиімен түйрейлі

сыкдқетеді, көпті одан түнілтеді.  Күні 
откеннің,  тозып  біткеннің кедергіге айналганын  аңғартып, 
оған  адам  бойы нан  ж и р е н іш   ш акырады.  Қ у л ы қ   пен 
сұмдыкты,  екі  жүзділік  пен  мансапқорлықты,  усойкьиіы қ 
иен үятсыздықты, әйтеуір өмірдегі зиянды жайттарды аяусыз 
әшкерелеи,  адамдарды онымен ымырасыз күреске үндейді, 
сөйтіл  ілгері  басуға,кедергіні  ж о қ  етуге  жүмылдырады.
Моз  болады  баіысыц, 
Күіідс  жақсм  бола  ма,
Аркдга  ү л ы к клкю ш га. 
Бір  қылыгы   жакх^нга?
Шс-ттірсйтіп  орысмн. 
Окалы то»  тола  ма,
Шенді  шскііен  жяпкднга. 
Ар-үятын  сатклнга?
(Абаи).
Бул  арада  елін  сатып,  үлықтан  шен  тагыи,  шекпен 
жамылған  екі  жүзді  болысты  акын  аіцы  сатирамен  аяусыз 
түйреп,  маскдра  мазақкд  айналдырып  отыр.  Олеңде  “ ар- 
ұяттан”   жүрдай,куыс  кеуде,  құлкы н  қүмар,  мансапқор 
болыстың адам жиренгендей ажарсыз бейнесі 

 сатиралык, 
образы  бар.
Сатираның  юмордан  өзгешслігі  —  мүнла  кдламгердің 
өзі  сы қа қп е н   сілейте  сынап  оты рган  адамына  ж аны  
ашымайды,  оның  м ініи түзеу,озін  —  өнегелі  өмірге  кдйта 
қосу  мүддесі  болмайды,  керісінше,  автор  мұндай  жексұ- 
рындық өмірде болмауы керек деген кдтал үкім ін шығаралы; 
юморда  түзеу  мақсаты  жатса,  сатирада  ж о ю ,ж о қ   іоллу 
мақсаты  жатады.
Сатираның  юмормен  бірлігі 

  мұнда  да  юмордағы 
секілді  күл кі  болады,  бірақ  мұндагы  күлкі  жай  әзіл,ажуа 
емес,ызалы  күлкі 

  мазақ,  сықақ,  мысқыл,  кекесін;  мүн- 
дагы күлкі 

 кекті күлкі. Ал,Константин Федин айткдндай, 
долы  күлкі дойырдан  күш тірек  екені  мәлім.
Әрине,  сатирадагы  күл кі ле,юмордағы күлкідей,  ш ы н- 
дықкд  негізделген  шынайы  күлкі,  жасанды  қы л ж ақ емес, 
табипі  күлкі  болуы  шарт.
К үлкі демекші,  Гоголь өз  пьесасына  кдтысатын  артис- 
терге әркдшан көруші жүртты  "ш т ы к т а гГ  күлдіруге тырыс- 
ішу  керектігін,  олардың  өздері 

  өз  еріктерімен  күлетін 
болуга тиіс екеніи, ж үрпъі күлдірем деп,  кур арамтер болған 
артистің  өзі  күлкіге,  келемежге  айналатынын  әркдшан
133

ескертіп  отырған.  С оняай -ақ  бір  жолы  Лев  Толстой  да 
жүртты  күлдірудің,  жүрткэ  күлдіргі  сөз  айтудың  үш  түрі 
болатынын аңғарткзн. Толстойша,  бір  “ күлдіргіш ”  болады, 
жүрт  алдына  шығып  ап,  айтарын  айта  алмай,  ез  айтарына 
өзі мәз боп,  өз-өзінен  ыржыңдап  жеке  ісүле  береді де,  жүрт 
“ мынау  неге  күлелі”   дегендей  аң-^тан  боп,  жөн-женінде 
томсарып  кдлады;  е кін ш і  күлдіргіш  к у з ы к   әнхімесін  айта 
тура,  оган  өзі де  ісүледі,  жүртгы да  күлдіреді;  ал  үш інш і  бір 
кулдіргіш   болалы,  көп  алдында  сойлей  түра,  өзі  езу  де 
тартпай,  сазара  катып  кдлады  да,  оны н  есесіне  жүртгың 
мүлде  езуін  жигызбай,  іш ек-сілесін  катырады.  Юмор  мен 
сатирадагы  күлкі,  міне,  дәл  осы  соңғы  кудкідей  салмакты, 
уытты  әрі  үтымды  болуға  тиіс,
Сатиралык образ жасаудын, тәсіллері  әр түрлі; солардың 
бірі 

 ирония — кемш ілікті, мін-мүлтікті астармен перделеп 
сынау,  сықактау,  мысқылдау,  кекету.  Мәселен,  Абайдың 
Крыловтан  аударған  бір  өлеңінде  ағаш  басында  отырган 
кдрғаның аузыңдағы ірім ш ігін алдап> кзғы п әкету үш ін түлкі 
оны  былайша  “ мактайды”
Неткен  мойын,  неткен  кез!
Осыдан  артық дейсің бе,
Ертсгі  кылып  айтк^н  сөз?
К^лайша  біткен япь[рмай,
Мүрныныз  бен  жүиіңіз 
Періштенің  уніндей 
Деп  ойлаймын,  уніңіз.
Осы  көрікпек,  бул  күнмен 
ӘңшілІгің  белгілі,
Үялмаи,  калкдм,  бір сайра, 
Біз де алалық үлгіні.
Қус  төресі  бі^дерге 
Сіз  боларсыз  бір  күні. 
( иК и р ға   т н   т ү д к і ^
О сының бәрі — ирония;  ж о қж а ксы л ы қгы  ө п-өтірік бар 
ету аркзылы әдейі сол ж оқнәрсенің орнын ойсырата көрсету, 
мазақ  қылу,  оны ң  өзін  астарлап,  объеьсгіні  тәлкек  ету‘ 
Әйтпесе кзрганы ңм ойны мен көзі,  мүрны мен жүні,  әсіресе 
барқылдаған  кдра  шүбар  үн і  түлкі  қу  аузын  ашып,көзін 
жүма  таңданғандай  әдемі  нәрселер  емес.  Бәрі  жалған, 
керісінше  айтьиіған,  келеке  жасалғзн.  Амал  не,  ақылсыз 
ш ір кін   оны  үқпады,  мазакты  шын  көрді>  сенді:
j   r
„ I  
Басы  айналды  қарганын 

Ѳ^іне  біткен  ѳкешін
-
Сумның  айтклн  сѳзіне
.

 
Аямастан  кдркетті

Куанганнан  бѳртініп, 
Ірімш ік  жерге  салп  етгі,
Бір  мастык  кірд і  т Ін е .  
Іс  бітті,  ку  кетті
-С  .
Элгі  ирония  бүл  арада  сатаралық образ  жасаудың тагы 
бір  тәсиііне 

  сарказмге  ұласты:  сыналған  объект  тәлкек 
етіліп қаня қойған ж о к, енді онын. дәрменсіз бейшаралығы, 
кіріптар кү й кіл ігі, к іс і кұлгендей күр кеуделігі әшкереленді.
134

Жоғарыдағы  өленде  суретгелген  кдрғаны  —  кдрға,  гул кіні 

 түлкі ғана деп түсінуге де болмайды:  карға  —  маісганшақ 
данғой  да,тулкі  —  алаяқ  қудың  бейнесінде  алынып  отыр. 
Демек,  мұндағы  ирония  мен  сарказм  де  —  элгідей  акаулы 
адамға  айтылған  сын.
Адам  емірінен  к ү л к ін і  белуге  болмайтыны  се кіл д і

 
эдебиет пен ѳнерден юмор мен сатираны да белуге болмай­
ды.  Жалғыз-ақ,  Белинский сатира мен юмордағы комизмді 
түсіну үш ін білім керектігін арнайы атап айткзн-ды.  Өйткені 
білімсіз  адам  өзін  коршаған  дүниедегі  ненің ескіріп,  ненің 
жаңарып  жаткднын  біле  бермейді;  сөйтіп,  қдндай  құбы- 
лыстың  кү н і  өткен ін ,кдндай  нәрседен  туңіліп  не  “ күліп 
қоштасу”  керекекенін аңғара бермейді.  Осыган орай,  сати- 
рикке де қояр талап улкен;  бүгінгі білімді кдуым кез келген 
үсақ ку л ж а ккэ   мәз  бола  алмайды,  кейде  кейбір  автордың 
езі  не  кейіпкері  кдры қ боп  жатқан  кдңбақ  күлкіден  оны ң 
жиренуі де мүмкін. Демек,алдымен сатириктің өзі білічцар, 
мәдениеггі жэне  талгампаз  болуы,  сол  арқылы терең саги- 
ралық гуманизм  пафосына  ш алкдп  шығуы  шарт.
Сатира 

 халыктьщ рухани кү ш і  мен  қуаты ны ң кепілі. 
Соңдықтан да  грек сатириктері  Эзоп,  Аристофан,  Л укиан, 
рим  сатириктері  Ювенал,  Гораций

Плавт,  солар  секілді 
орыс  не  ағы лш ы н,  француз  не  испан  с а ти р и кте р ін ің  
әркдйсысььақ  ескінің   жауы,  жаңаның  жаршысы,  жаркьш 
келешек  ұш ін  күресуші  болған.  Бұл  ретте,сатира  табиғи 
жағынан  ешқашан  кертартпа  нэрсе  бола  алмайды,  жалпы 
эдеби дамудағы  өршіл,  ілгёрішіл  һәм  кдйсар  күш   іспетті.
Сатира  жайын  толғағанда  мұндағы  негізгі  әңгім енің 
аркдуы  сатиралык образ  жайы  болуға тиіс,
Кдзақ әдебиетінін тарихына кдрап отырсақ, а қж а р қы н , 
адал  күл кі  секілді,  уыггы,  удай  ащы  сатиралық ағыс  та  өз 
арнасымен толкып, жалпы көркем дік дамуға әркзш ан ілесе 
еріп отырған. Хглык^д жат, дүшпан атаулынын бәрі Жезтар- 
нақ немесе Мыстан тәріаді турліше жан туңілерлік жағымсыз 
типтерге жинакталып»  ертегінің а ки ы қ ерлері олармен күш 
сынасып

кесісілесш,  көбіне жеңген.  Бул  сатиралык образ­
дын  ауыз  әдебиетіндегі  бір  алуан  кө р ін ісі  болатын.  К ейін 
бұл сиякты сатиралық жинактау кәдімгідей  адам  бейнесіне 
ауысқан.  Бүл  —  сатиралык  образ  жасаудағы  өзінше  тың 
адым.  Бірақбүл тұста да сатиралық типтендірудің пародия, 
әсіресе  атам  заманғы  гротеск  сеісілді  тәсілдері  өзгермеген. 
Айталық,  “ АлпамыстагьГҮлтан: бүл 

 батырлар жырьшдагы 
сатиралық образдың үлгісі.  О сының портретіне  кдраңыз:
135

Кеудссі  баілы  кспедей, 
Мүрны  бо:іды  тобсдсй. 
Күрек тісі  кетпенлей.
Сьнымдалган  талкдндай. 
К о іі  тсрсц  зыішандай. 
Басклн  ізііі  клрасац

 
Корінср отгың  орньпщай 
Луіы  үлкен  оиіаюай.
Ачу тісі  пышактай.
Кенірдегініц тесігі  —
Жупмен  түйе откснлсй. 
К.у;іагы  болііы  кдлкліша“
Мүрьшыііа  кдрас«щ
Осындагы  күлкі  —  ызалы,  кекті  күлкі;  сатиралык образ 
жасау  тосілі  —  гротеск.  Бұган  кдрап,бір  жагынан,  кдзак 
әдебиетіндегі сатарал ы к образдын әдспкі үлгілерін байқдсақ, 
е кін ш і  жағынаи,  сатиралык өсірудің  өзгеше түрі 

  гротеск 
ж әне  м ү н ы ң   озі  са ти р а л ы к  образ  жасаудағы  н е гіз гі 
төсілдердің  бірі  екенін  аңгарамыз.
Сатиралықбагыт — орыс әдебиетііші өн бойындагы озекті 
аркду,  кең арнасындагы асау ағыс, сырлы толкын:  өзгелерін 
оз алдына  койғанда,  Крылов пен  Грибосдовтегі,  Гоголь мен 
Щедриндегі, Чехов пен Горькийлегі сатираның бірінен-біріне 
ауысып,  біріне-бірі  жалгасып  жаткдн  тамаіиа  дәстүрі  бар. 
Орыс  әдебиетіндегі  сатиралық ағыстың  кейде  баяу тарткдн 
кезі  боллы.  бірак үзілген,токтаган  кезі болган  емес.  М үның 
озі  орыс  әдебиетініц  жауынгсрлік  сипаты,  озат  прогресшіл 
касиеті, ескімен ымырасьшығы,
жаңага күштарлығы еді. Де­
мек, сатира — мандай алды,  прогресшп одсбиетке тән нәрсе.
Сатнраньщ озіне тән жанрлық ерскше/іігі бар екені даусыз. 
Бірақоны жеке-дара алып

санаулы,
тілі “ ащы”  кдламгерлердін 
гана  үлесіне тиетін  нэрсе деуге  болмайлы.  Сатиралық сипат

 
сырггай  кдраганла,сатирага  мүлде  қатысы  ж о қ  көрінетін 
кдламгерлер творчествосыі іда да бола береді.  Мэселен,  Горь­
кий не Маяковскми;  М.Горький сатираныңда фельетон сияк­
ты  шагы»  турінен  ѳсгі.  Оныц алгашкы  суреткерлік адымын- 
дагы  фельетоилары  кейін  туган  отты  памфлеттеріне  негіз, 
американ  имгіериализмін  ошкерелейтін  әйіілі  сатирасына 
әкслер жол болатын. Ал Маяковский өзінің “ клһарлы күлкісі” 
аркылы нағыз сатираиың үлгісін көрсете келіи,
жалпы сатира­
л ы к  шыгарма  жазу,  сатиралык  образ  жасау  жай^ы^біркдтар 
ойларын да ортага салган еді. Оның пікірілше, өмірде сатирага 
негіз болу үшін өзі күліп түрған такьірып жок, ал әр такырып- 
тан табиғи күлкі іугьгзуға болады. Жалғыз-ақ, сатирадагы күлкі 
кскті күлкі болуга тиіс. Ойтеені күлкісіз оітира кдндай тарным- 
сыз  бсшса,  келеңсілдікке  кексіз  күлу  де  сондай  тартымсыз. 
Акыинын бүл пікірі Леииннің  Зиянды нэрсе туралы “ ашусыз” 
жазу 

  көңілсіз жазу” * деген  түжырымымен түйіндес.
•  8. И Ленин.  Шыгармалар

Алматы

1954,  35-том,  25-бет.
136

Сатира 

 кдзақ әдебиетінің де бөлінбес бір бүтағы: үңіле 
тексерм ей-ақ,  шола  қараганны ң   өзінде,М а й л и н   мен 
Мүсіреповтің  коркем  прозасынан,  Жансүгіров  пен  Токма- 
ғамбетов  поэзиясынан,  Тәжібаев  пен  Мүхамелжановтың 
драматургиясынан эр кллы сатиралык образдардың үлгіле- 
ріне  үшырасатынымыз  сөзсіз  жоне  бұлар  кдзақ  сатирасы 
кдлыптастырган  образдар  галереясының  бір  бөлегі  ғ а и а /
Асылы,  көркем образ жасауга,  адам мінезін ашуга лири­
калык  н ә зіктік  кдндай  керек  болса,  сатиралык ѳ ткір л ік  те 
сондай  кджет.  Мысалы,  Ғ.М үсіреповтің  “ Оянган  ѳлкесін- 
дегі” коп сѳйлемей аз айтып,  кдйталамай бір айтып, кѳздеген 
нысанасына дэл тигізіп отыратын ирониясында, сарказмінде 
адам мінезін аз суретпен ж арқ сткізіп ашып  кетіп отыратын 
ұтымды астар бар:  “ Омар да үиге кел in, үнсіз жаткдн әйелінің 
ұстінен үшінш і рет аттап отіп, орнына жатты
”,一
 деп, топас- 
тыкты  семсер  сѳзбен  ѳлтіре  бір  тіліп  жіберсе,  мына  арада 
озі  жаксы  кѳретін  Байжанының жабайы  қылы гын да онша 
оқсатып  жаткдн  жок; 
“ー
  Эй,  эй,  знаком,  тамыр!  Кіш кене 
токхай түр, абажди, пожалыста! — деп  Байжан бір москдлдау 
адамды еріксіз токгатып алды да,
атынан түсе кдлыи, шалба- 
рының  кайыс  бауын  шеше  бастады” .  Осы  секілді.  автор 
байдың  күймелерін  мақтаскдн  жағымпаз  жәяігөйлердің, 
И ііл ікт ің  алдауына желікксн Сандыбайдың,  жарамсақ Бота- 
кдраның  бейшара  мінездерін  әлгідей  кекесін-мысқьиімен 
б ір-бір  түйрсп,  шетінен  сілейтеді  де  отырады.  Асылы, 
**Дүниеде кұлкіден кдтерлі еш нәрсе жок;  күлкі 

 жексұрын 
жетесіздікті  жерлеу” ,—  деп,  Белинский  бекер  айтпаган.
' Ф а и та сти ка л ы к  образ  —  қиялдан  туган  қаһарман, 
адамның  ақиқаткд  ұқсас  арманында  бедерленген  бейне; 
әдебиеттегі адам образының багзы  замандардан күн і бүгінге 
дейін  келе  жаткдн  кѳне  түрлерінің  бірі.
Қай  халықтың  сѳз  ѳнері  болсын,  оны ң  ең  байыргы 
іүрлерінің бірі 

 ертегі десек» сол ертегі түгелге ж>ъік клялға 
негізделетіні, ертегілердегі адам бейнелерінің көоінде ю іял- 
гажайып  сипат  болатыны  мәлім.  Бұл  да  фантастикалық 
образдың  көнелігін  куәландырса  керек.
Дүниежүзілік көлемле тұңғыш фантастикалык. кдһарман 
ретінде Жерден  Күнге дейін ұшып  барған  Икарды  атайтын 
болсақ,  кдзақ  ауыз  әдебиетінін  де  өз  келесінде  туғызған 
кереметтері  бар.  Солардың  бірі 

  Ер  Гөстік.  Бүл  образ 
хақыила  Кджым  Жүмалиев былай деген:  "Х алы қты ң тілегі, 
арманы 

  адамның  табиғаткд  ие  болу,  табиғатты  ѳзіне 
бағындыру,  адамньщ  күш ті  болуы,оны н  қолынан  не  де 
болса  келетін  болуы  болса,  Ер  Т өстіктің   образы  сол  тілек
137

пен  арманның  сәулесі  деуге  болады” *.  Бүдан  шығатын 
байлау 

  фантастикалык образ  қүр  клял  гана  емес,  көпке 
ортак биік мақсаітарга.  аскак. арманлар мен асыл  мүраттарга 
тамыр  тартады.
Ер Төстіктен  кейін ле  кдзақ фольклорынла алуан-алуан 
фантастикалык.  образдар  туды  дей  аламыз:  Алпамыс  гіен 
Кобыландьщан басталпиі батырлар бейнесін байыптацқырап 
қарасақ,  бүлар  бірыңгай  геройлы қ  образдар  ғана  емес, 
бүларда  фантастикалык.  сипат  та  баршылық  (суға  батпау, 
отқа күймеу

о қө т п е у ,алты  айшылык жерлерге алты аттаіі 
бару  т.б.).  Бүларды  да  өз  алдына  коя  түрсақ,  "агаш  атқа 
м інген,екі  аяғы  жер  сызған”   дәу,"аспандагы  жұлдызды 
санаумен кім н ің  қашан өлгенін, жоғалғанын  іздеп табатынм 
дәу,"кіта п ка   кдрап  біреудін  өлген-тірілгенін,  күніне  жер 
ж үзінде  канш а  к іс і  ө л іп ,қанш а  к іс і  туаты ны н  біліп 
отыратын”  дәу,  "суға  түсіп  кеткен  нәрсені  тауып  аларлық 
өнері  бар”  деу,  ішіндегі  балық-малығымен  көл-көсір  кө к 
дарияны  бір-ақ  жұтатын  дәу...  осынша  көп  дәу  бір  гана 
ертегіде 

  “ Үшар  ханиың  баласында”  ж ө ң кіп   жүрсе,ауыз 
өдебиетініңѳзгетуындыларындабүл сияқты ки я л -ға ж а й ы п ^  
түлғалар 

  фантастикалык  образдар  қанша  десеңізш іуг 
М үны ң   өзі,бір  жагынан,  кдзақ  әдебиетінің  бүрынғы  һ^м 
бүгінгі тарихында фантастикалык шығармалар да, образдар 
да  әлі  туып  үлгерген  ж о к   деген  үшкары  п ікір д і  ж оққа 
шығарса,  е кін ш і  жагынан,  олгі  бір  атам  заманғы  анайы 
бейнелер  кдзіргі  фантастикалык  әдебиеттегі  жаңа  герой- 
роботгарға аумай үқсайтынын кдйтерсіз!.. Ауыз әдебиетінлегі 
коп дәу де,  қазіргі  әдебиеттегі  кѳп  робот та ѳздеріне дәу  не 
робот еткен адамға қолғабыс жасайды, адам үшін ѳмір сүреді. 
Бұл  —
— творчестволык  ойлауга  да,  ғылыми  топшылауга  ла 
тұратын  ұксастық.
Классикалы к  әдебиеттер  тарихына  көз  салсақ,  көне 
дүниедегі фантастикалык. образдар сол түсггагы адамдардың 
дүниетанымына  сіңген  мифкс  байланысты  екенін  бай- 
кдймыз.  Бүл  турасында  Маркс  “ грек  мифологиясы  —
— грек 
өнсрінің  байлык коры  ғана  смес.  ѳсіп-енген  топырагы да” 
екенін  айта  келіп,  осыньщ  озі  "халы қ  фантазиясында... 
кдйтадан  өңделіп-жөнделгенін”  терең  дәлелдегені  мәлім. 
Бүл  арада  біз  ш ы нлы к пен  киял  өзара түтасып  кеткен  грек 
өнеріндегі  образ  бен  образдылыктын  ѳзгеше  түрі  кдйдан 
жэне  кдлайша  туган ын  байклп  кана  коймай,  Гомердің 
*кИлиадасынлам  адамдармен  бірге  ѳмір  с ү р іп ,адамша
*  КЖ үміыиев.  “ Кдтаіс адебиеті” ,1943,  48-бет.
138

тірш ілік еткен қүдайлаР кейін де адамнан ажырамай,  Эсхил- 
де аламша мүңаю. Лукианда аламша сыналу себебі не екенін 
байыгггай  аламыз.  Сс>нла  әдебиеттегі  адамдық   киял  мен 
арманныц шындықкд карым-қатысы.айқындалады да. фан- 
тастііқалыкобраздың элеуметтік табигаты танылады,  қоғам- 

ь у ^ ә н і  саралаиып  іиығады.
Көне грек әдебиеті ме немесе әр халыктың ауыз әдебиеті 
ме,  әйтеуір ф анта сти ка ь іқ образдың басты  касиеті 

 ожар 
кара күш пен айлальт кулы қ,  амал болатын. Ал  кдзіргі сипат 
баскд: әлемге әйгілі “ Д октор Фаустан”  басталган соны маз- 
мүн фантастикалык, образдың өзгеше тың түрлері туып, жаңа 
ләстүрі  қалыптасуын^  шешуші  ықпал  жасады.  Ғажайып 
гьиіым  күшімен  адаМ  баласын  қолдан  жасартпақ  болған 
ғүламаның  Гете 
ж асаган 
тамаша  фантастикалык образы 
一 
лүниежүзілік  әдебиетте  оқиіау  тұрған  үлгі.  Осы  образдың 
осерін  ѳр  эдебиеттен- ^ қ  кѳруге  болады.  Қазіргі  кдзақ фан- 
тастикасында өзінің әп-әсем кдбілетін танытып жүрген жас 
каламгерлер  шығармаларындағы  жекелеген  ғалымдар 
бейнесі деалгілей әдеМІ үлгіге машықгану әрекетінен туганы 
л а у с ы з ^ ^
Ғьетым мен техника дамуындағы жаңа кезең, яки космос 
ләуірі  фантастикалык  эдебиет  тақырыбын  да  тың  оріске 
шығарды:  бұрынгы жЗДагайлау арманға енді  накты ғылыми 
дерек  араласты,  аспаН  туралы  аңкду  ісиялға  бүгінде  астро­
навтика,  астроботаника,  астрофизика,  космос медицинасы 
секілді  ғылымның жаНЭД^н  оркен  жайып  келе  жаткдн  тың 
сал алары  аркылы  байсалды  гылыми  есеп  араласып,  ақиқат 
ѳлшем  мен  мѳлшер  берілді.
Д ү н и е ж ү з іл ік  ф ^нтастиканы ң   космос  тақы ры бы на 
жазылган  шыгармаларынла  ф антастикалы к  образдын, 
негізінен,  екі  ти п і  ^ездеседі:  бірі 

  ғалым,  екінш ісі 
一 
социолог.  Бүлардың  алгашідьісы  К үн   жүйесін,  тіпті  күллі 
і-алактиканы  зерттеп,  гьиіымда  жаңа  беттер  ашып  жатады. 
Мүнлай фантаста кал рпс образдың жарқьін  үлгілері  — Жюль 
Верннің  "Жерден 
романындағы  Импи  Барбикен  мен 
капитан  Николь,  Александр  Беляевтің  “ К Э Ц   жұлдызы” 
р ом а н ы н д а ғы   гео л ог  А ртем ьев,  И в а н   Е ф рем овты ң 
''Андромеда мүнары” романындағы Дар Ветер тага баскдлар. 
Ал  космостагы  социолог  бейнесі  кейінгі  кезде  жүртшылык 
назарын  аударған  Рэй  Бредберидің,  Айзек  Азимовтың, 
Станислав Лемнің,  Аркадий  жэне  Борис  Стругацкийлсрдің 
роман-повестеріндегі  бас  кейіпкер  ретінде  кѳрініп  жүр.
/К д іір г і казак.эиебиетінде эр адамнын арман-киялының 
бүгінгі  биігінен  Караганда,  оіркдтар  талап-талғамга  жауап
139

берер жап-жақсы фантастикалык образдар туып келеді жэне 
туа  бермек.
Трагедшиык образ  да эдебиетте тым эрщен келе жаткдн 
/   адам  бейнелерінің  бірі.  Трагедиялык. образ ескі  мен  жаңа, 
адам  мен  қоғам ,  адамды к.  пен  жауыздык.  арасындагы 
ымырасыз  күрестен,  бітіспес  тартыстан,  кдйшылыктан, 
сонын ѳзінде де мейлінше асыңқы. адам жеңіл болмас ауыр, 
азапты  жайларды  эдеби  шыгармада  терен  жоне  шебер 
жинактаудан  туады.  Трагедиялык.  қүбылыстар  ѳмірде  де, 
ѳнсрде  де  юморлык.  не  сатиралык.  қубылыстарға  кдрама- 
кдрсы:  юмор  мен  сатирада  күлкілі  жайлар  ажуа,  мысқыл, 
кекесін түрінле корінсе, трагедияда  катерлі нөрселер кдйгы, 
қорісыныш,  кдза  түрінде  көрінеді.  Трагедиялык клһарман- 
ның омірі кѳбіне ѳліммен аякіалып отырады.  Ойткені оның 
айкдскдн жауы өзінен күиіті, әлеумсттік қиянат адам еркінеи 
тыс  үлкен.  Сонды ктан  да  кдһарман  —  халықтың  алыс 
арманы,  алдагы  бақыты  жолы ндагы  күрестің  кұрбаны. 
М ұндай  трагедиялык  каһарманны ң  үлгісі  ретінде  адам 
мұраты  үш ін  ж аны н  пида  гы п,  күдіретті  Зевспен  ауыр 
айкаскд 
түскен 
Прометейлі  атауга  болар  еді.  Прометей  —
— 
әрі  геройлық,  әрі  трагедиялык образ.
Т ір ш іл ікте гі  адам  ѳмірінде  сүюмен  қагар  жек  кору, 
қуа н ы ш п е н   бірге  реніш ,  бақы т  қана  емес,қасірет  те 
болатыны секілді, ѳдебиетте те трагедиялық образдар болған 
жэне  бола  бермек.  Ж алғыз-ақ  бұлар  әр  түста  ор  сипатта 
кѳрінуі  мүмкін.  А йтш іы қ,Ш олоховтың  Мелеховы;  муның 
тр а ге д и я сы   б із  ж о ғар ы д а   атап  ө т к е н   П р о м е те й д ің  
трагедиясынан  баскл,  бѳлек:  Прометей  —  халық  құрбаны 
болса,  Мелехов 

  халык  мүддесіне  кдрсылық  қүрбаны. 
Демек,  одебиепегі  әрбір  трагслиялық образды  оның  омірі 
мем  тагдырының лопікасы на  кдрап  байыптау  ксрек.
С ондай-а қ   трагедиялык  қаһарман  басынан  кеш егін 
трагедиялық  күрес  те  ор  алуан.  Б и ік  трагедия  дейтіндер 
болады.  Мұидайда  кдһарман  өз басындагы  қасіреттен  ары- 
лар,керек десе,  кдшып  қүтылар жол барын  көре,  біле түра, 
жауыздыкты өзінің мерт болуы арқылы жерлемек болғандай, 
аш ық мәрттікке бағады (Ш експирдің Гамлеті) немесе адам- 
дыкпарызды өтеудің азапты жолын әдейі таңдайды (Тренев- 
ты н Яроваясы), я болмаса озін коршаган қор өмірге кдргыс, 
лагынет  айтып,  кѳрер  көзге  ке к  отына  күйеді  (Острюв- 
скийдің  Катеринасы)  т.б.
Көне  әдебиеттерде,  әсіресе  грек әдебиетінле,  трагедия­
л ы к шыгармаға  негіз,  трагедия;】
ы қ образга  исихологиялык. 
дәлел  болатын,  кѳбіне,жазмыиі  еді.  *4Жазмыштан  озмыш
140

ж о к ”   дегендей,әлебиеттегі  адамдар  ылги  ғана  жазмыш 
күрбаны   болып  отырады.  Э схи л д ы н  К л и м н е стр а сы , 
Софоклдың  Аитигонасы,Эврипидтің  Медеясы 

  бәрі  де 
осындай  тагдырдын  адамдары.  Бірак,  бір  ескеретін  нэрсе. 
осылардыц бэрінде де жазмыш адамларды әншейін тэнірге 
кѳзсіз табындыру үшіи гана алынбаган, адамдарды оз кезінің 
адамгершілік сал ты мен  ғұриына бағындыру үш ін алынган. 
Mine, дэл осы идея кдзақ әдебиетіндегі де аргь

бергі траге­
диялы к  образдарга  шешуші  себеп  болған.  Мысалы,  “ Қыз 
Ж ібек”   жырындагы Тѳлеген  Бекежан  кзрақш ы ны ң жауыз­
ды к қүрбаны  гана  емес,  әкесі  Базарбайдың  батасын  аттап, 
эке  мен  бала  арасындагы  көне  тәртіпті  бұзғаны  үш ін  де 
жолы болмаған жан секілді.  Юыскасы,осының бәрі,  Маркс 
атап  көрсеткендей,  “ кѳне  тэртіп 

  кдсірет”  екенін,  “ оған 
күрбан  болу — трагедия”  және трагедиялық образ туғызып 
отырганын дәлелдей  түседі.
Дүниежүзілік ѳдебиетте трагедиялык өнер мен трагедия- 
л ы қ  образдың  кдлыптасуындағы  жаңа  кезең 

  ренессанс 
драматургиясының  ш ыңы  болып  табылатын  Ш е кс п и р  
творчествосы.  Бүл  түста,  тіпті,  трагедия  туралы  үгымны ң 
ѳзі  жаңғыра жаңарып  еді.  Бұрын

айталық,  адам  өміріндегі 
апат “ жазмыштың бүйрыгы”  болса,  ендігі  кдсірет адамдар­
дын ѳздеріне өздері жасаган қиянат пен кдстыктан,  ошпен- 
д ік  пен  өктемдіктен  туындап  жатты.  Ромео  мен Джульетта 
— жазмыштың емес,  М онтекки,  Капулетга түкымдарының 
Орта  гасыр  түсынан  бергі  ѳзара  кескілесіп  келе  жатқан 
кднды  ке гінің  кұрбаны.  Осының өзі 

  бір жаңалық болса, 
екінш і ж аңалы қ—  Ш експир шығармаларынлағы трагедия­
лык,  кдһармандардың ѳз өлімі apKjbuibi сол трагедияның туар 
көзін  бітеуі.  Дәлірек  айтқанда,  көне  дүние  әдебиетіидегі 
трагедиялык кдһармандар өздері  күрбан  болган тоң мойын 
ѳктемдік  алдында дәрменсіз болса,  Ш експирде  олай  емес; 
Ромео  мен  Джульеттанын  апімі 

  ѳздері  қүрбан  болған 
М онтекки  және  Капулетти  араздығына  токтам  болса.  I I I  
Ричардтың олімі 

 жеке бастағы зұлымдыккд үкім.  Осыған 
кдраганда,  Ш експир адам ѳміріндегі апатты  ѳнерде ж и н а к­
тап,  суреттеп  кдна  қойған  ж о қ,  өз  қаһарманларыі
іы ң
 
ө л ім і
 
арқылы  сол  сұмлық апат жолына  бѳгет жасады.  М ұны ң  өзі 
Ш експирге дейінгі трагедиялык образдар  кѳтеріле  алмаган 
идеялық-көркемдік  б и ік  еді.
Трагедиялык образ X IX  гасыр әдебиетінде одан әрі ѳрби 
түсті.  Бальзактың “ Адам ажуасындагы” акхиа қүлы ның адам 
улына  жат  ж ы м ы сқы   эрекеттер  зардабынан,  құ л к ы н  
құм арлы қ  салдарынан  жапа  ш е гуі,рухани  қүлдырауы,
141

П у ш ки н   мен  Гоголь,  А .О стровский  мен  Д остоевский 
шыгармачарыіілагы  “ кішкене кісілердің,

,"басы арты кадам^ 
дардың”  немесе  “ бейшаралардың”  аянышты  халдері  мен 
ауыр тағдырлары  сѳз онеріішегі трагедиялык жинактаудьщ 
әрі тереңі,  әрі  шыңы  болатын.
Ал біздің бүгінгі әдебиетіміздегі  “ огггимнстік трагедияла" 
жасалатын  образдар,Луначарский  айткандай,  өрлігі  ерлік- 
пен,  өлімі  жеңіспен  үштасатын  кдһарманлар.
Кдаақәдебиетінде трагедиялык образдын небір керемет 
үлгілері  бар.  Әсіресе^әйел  образы  айрыкдіа  галерея  күрай 
ал алы:  Қ ы з  Ж ібек  пен  Баян  сүлу,Кдмар  мен  Ш үға,Енлік 
пен  Сүлушаш,Қүралай  мен  Күләнла...  Осыларлык  қай- 
қайсысын алмаңыз,  кдсіретті,  клы н тағдырлары окырманды 
енжар  кдлдырмайды,  оның  ой-сезімін  түткьіндап,  баурап 
алады,  жан  дүниесін  тебіренте  с іл кіп -сіл кіп   кдлады,оны 
әркдйсысы өз тагдырына ортақ етеді.  Задында, трагедиялык 
образдың  озгеше  эстетикалық мөні  осында  жатса  керек.
Героіиык  образ 

  ұнамды  кейіпкер:  адамға  тән  небір 
тамаша сипаттардың синтезі  секілді  сом түлға,  өз дәуірінің 
ең  аяулы,асыл  мүраттарынан  туган  тарихи  тип.
Эдебиет — эдебиет болгалы алдына тартылып,  эр түста 
эр дэрежеде шешіліп келе жаткдн унамды  кейіпкер пробле- 
масыныц  откен-кеткенін  шолып  кдрасак,  эр  дэуірлегі  ѳр 
алуан  сѳз  шеберлерінің  кейінге  мүра  етіп  кдлдырган  талай 
тамаша туындысын, талай тамаша түлғасын кѳруге болалы. 
Ғасырлар  түкпірінле  мүмартым,  алам зтты ц  сонау  собилік 
шагының  санасы  мен  сезімін  куәлаидырып  Ахилес  пен 
Прометей  түр.  Бүлар  да 

  үнамды  кейіикерлср,  геройлык 
образдар.  Орта  гасыр  схоластикасын  aктарып-төңкермей- 
ақ,  ренессанс  алыптарына  көз  салсақ,  бұл  тұстың  шуақ 
сырлы  эдеби  типтері  де  алуал-алуан.  Оны  да  өз  алдына 
қойы п,  өзім іздің  орыс  одебиетінің  откен  гасырына  бір 
қаралыкдиы:  Рудин  мен  Рахметов...  Тамаша  түлгалар!  Оз 
дәуірінің  өзгеше  ө кілі  боларлық  ұнамды  кейіпкерлердің 
үліілері  осылардай-ақ болар.
Ү ш ш ды - ксміпьге^. —  тарихи  категория.  Ахилес  пен 
Прометей заманында  Рудин  мен  Рахметовтіц болуы мүмкін 
емес.  Сондай-ақ  Рудин  мен  Рахметов  ѳмір  сүрген  дәуірде 
Ахилес  пен  Прометей  сиякты  образдар  жасау онер  болмас 
еді.  Демек,  осылардың  эркдйсысы  бірін-бірі  кдйталамай. 
тек ѳз дәуірінің шындыгы мен сипатын сэулелендіргендіктен 
гана 
т и і і т і к
 
түлға,  унамды  кдһарман  дәрежесіне  кѳтерілді. 
Рудин  мен  Рахліетовте  Лхіиіес  aeu Проѵіетеѵіяе 
жаңа  касиеттер  болгандыктан  ғана  булар  үнамды  кейіп-
142

керлер  галереясын  толыкгырар  тірі  тулғаларға  айналған- 
ды.  Бірақосьиіар бір-РІрінен  канша аулақ жаткднмен бәріне 
ортак  бір  әлсіздік  біФ  еді:  бұлардың  кдй-кайсысы  да  өз 
тағдырыиың  еркі  өз  колдарындагы  азат  адамдар  емес-ті. 
Т ірш ілікті  тірі  кісі  емес,тірі  кіс ін і  тір ш іл ік  бшіейтін.  Сон- 
лыктан  олардьщ  ѳресі  де,ѳрісі  де  тар  еді.
Ал  біздің жаңа дәуіряін  жаңа  геройы  ше?
М аксим   Г о р ьки й л ін   Павел  Власовы  X X   ғасырдың 
басынла  бүкіл  дүние  пролетарларына  жар  салып:

  Біздің рухани  с^танымыз...  —  социал-демократиялық 
жүмысшы  партиясы 

жасасы н!—
— деп  үран  тастады.
Бұ:і  уран  тарих  сахнасьша  жаңа  алам  ш ы ккан ы н а , 
коркем әдебиетке жа^а кхіһарман келгеніне хабаршы болган. 
Ол  жаңа  кдһарман 
-一
  ѳз  тағдырынын  билігін  өз  қолына 
алған  азат  адам,зүлмат  дүниесінің  күлін  кө кке   үшырып, 
бакыт  дүниесінің  іргетасын  оз  қолымен  қайта  қалаған 
кдһарман  революционер  еді.
Содан  бастап  б ізд іц   өдебиетім іздің  алдында  жаңа 
проблема  —  дүние  түтқасын  өз  қолына  ұстаған  азат  адам 
образын  жасау  проблемасы  түрды.  Ол  кдндай  адам?  Ол 
一 
күрескер жүмысшы, ^нбекші шаруа, жаңашыл интеллигент. 
Бұлардың  бәріне  тәИ  бір  ерекше  кдсиет  бар:  бұлар 

  ең 
алдымен  сара  сананЫН адамы,яки  партия  адамы.
Бір  кезде  В .И .Л ^нин  озінің   “ Не  істеу  керек?”  деген 
данышпандық еңбегінде:  “ Озара  нығыз кол  үстаскан біздің 
тыгыз  топ  ойлы-кыр^ы  клы н  жолмен  келеді.  Біздід  ж ан- 
жагамыз  анталаған  жау,  біз  соларды ң  оғы ны ң  асты мен 
жүріп  ѳтпекліз
”,一
  десе,  одан  бері  талай  ондаган  жылдар 
ѳтгі.  Коммунист парті*ясының бір кездегі т а г а н  гана "тыгыз 
тобьГ  —  сан  миллион  қуатты  армияға  айналды.  С О К П   —
— 
халкымыздың  саналы,  ұйымдасқан,  озык.  отряды:  зама- 
нымыздың  акыл-ойЫ

абыройы,  ар-ожданы  деп  білдік.
Демек,  кеңес  әдебиетіндегі  кіс і  еліктерлік  күрделі  һәм 
кесек түлганың бәрін^н бүрын "партия адамы”  болган себебі 
осы  еді.  Горький  меИ  М аяковский Л ени ннің  оз образынан 
бастап,  лениншіл  большевиктердің  бірнеше  ти п ін   жасалы. 
Бүл мәселе СерафимРвичтің •*

емір таскынынлл,

да кәлім - 
гідей  кѳркемлік  шешімін  тагіты.  Фурмановтыц  Ю іычковы, 
ГладковтыңЧумаловН,Панферовтың Ж даркині,  Шолохов- 
ты ң  Давыдовы,  О стр о в ски й д ің   К о р ч а ги н і,  Ф адеевтің 
Левинсоны, ФелинніҢ Извековы,  П ааіенконы ц Воропаевы, 
Полевойдың  Мересьеві...  —  осылардың бәрі  жаңа дәуірдің 
жаад 
. Сейфуллин мен Майлиннін,, Ж ансүгі-
ров  пен  Әуезовтің,  Мүканов  мен  Мүсіреповтің,  Мұстафин
143

мен  Есенжановтың біркдтар шыгармаларындағы алуан түрлі 
абзал  адамдар  —  тагы  да  әлгідей 

  жаңа  дәуірдің  жаңа 
каһармаңдары.  Көп үлтгы кеңес әдебиетінде ғасырымыздың 
озгеше  сыры  мен  сипатын  танытатын  заманлас  түлгасын 
жасау  міндеті  осылайша  шешіліп  жатты.
Осы айтылғандардын бәрі  кешегі  Кеңес  кезіндегі үғым. 
Демек,  тарихи  ш ы нды к.  Ал  тарихи  иіы нды қты   б үгін гі 
сипаткд кѳшірем деп өңін айналдыру —
— қиянат; өз кезішіегі 
уакдят пен  кеңістік аясында өзгеріссіз байыпталганы дүрыс.
Геройлық образ туралы әңгіме қозғаганда жалпы үнамды 
кейіпкер проблемасына арнайы назар аударып, оның кешегі 
халі  мен бүгінгі жайын.  міпе, дэл осы түргыдан байыптаган 
жѳн.
Әдебиеттегі іеройлы кдегеш йн езі 

 коғамдық, адамдық 
б и ік  мақсат  жолындагы  ѳрлік  пен  ерлікті,  кдйсарлық  пен 
кдһармандықты  жырлау.  Адам  рухының үльиіығын  кдстер- 
лейтін әдебиеттегі геройлықсоз өнерінің ең сұлу һәм сырлы 
кдсиеттерімен біртүтас.  Бүл  ретте, геройлык образ 

 сурет- 
кердің  ең  б и ік  идеалының,  яки  асыл  мүратының  көркем 
жинақталуы.
Геройлыктың кдйнар кѳзі кѳп жэне эр алуан:  әлеуметтік 
теңсіздікке кдрсы күрес, туган елді жаудан корғау, халыктың 
азаттығы  жолындагы  аскақ эрекеттер,  адамгершілік  ардың 
тазалыгы  үш ін  тартыс,  оділдік  пен  адаллық,  достык.  пен 
махаббат жолындагы  харекеттер...  Адам  баласының  ѳзінен 
әлденеше есе күш ті дүшпанымен айқасу үстіндегі трагедия­
л ы к   оқиғалардың  геройлы қ  күбылыстарға  айналатын  да 
жайлары  бар.  Бұл  ретте,“ философиялык  календардагы 
нагыз асыл әулие һәм азапкер 

  Прометейдің” * трагедиясы 
ге р о йлы кка   үласқаны   с е к іл д і,Тѳлеген  Т оқтаров  пен 
Александр  М атросовтың,  М ә н ш ү к  Мәметова  мен  Зоя 
Космедемьянскаякыи  ѳлімдері  де  ѳлмес  ѳмірге,  кдйгьиіы 
кдзалары қаһармандыккд үласкдны мәлім.  М үның ѳзі,юмор 
мен  сатираның  арасы  секілді,  трагедия  мен  геройлықтың 
арасында да  откелсіз  бөгет  ж о қ  екеніне дэл ел.
Геройлық  образ  —  еңбек  пен  күрес  адамының  кѳркем 
әдебиеттегі ең  кернекті типі,  ұлагатты түрі,  биік үлгісі.  Сөз 
онеріндегі  геройлық дегеннін орасан зор тәрбиелік моні де 
осында  жатыр.
• 
К.Маркс и  Ф.Энгельс  0 6   искусстве  в двух томах.  М..  •• Искусство” , 
1957,  т  I,  стр.  298.
144

Т ѳ р т ін іи і  т а р а у  
СОЗБЕН  Ш Ы Н Д А Л Ғ А Н   Ш Ы Н Д Ы Қ
И ә,  одебиет  ш ы нлыкты   шындайды 
жэне  шегелейді.


1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал