Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет8/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   22
б ү й р е к  
—  бүйірге  байланысты  суреттен  шыккдн. 
Айталык,  тулау деген сөз өлгі  коргау деген сиякты әншейін 
бір үгым ғана. Ал осының түп төркінін байкасаіс жылкд>іның 
әбдсн торалып,  семіріп,тусырауы  екен. Ту жылкьі  жіиіына 
қол  апартпайтын  мінезсіз,  асау  болатын  кѳрінеді.  Сөйтіп, 
тулау деген  ұғым  да  затты,  нақты  бейнелен  шықкдн.
Осындай түп тѳ р кін і бейнеден,  суреттен ш ы кклн эр сөз 
ѳзара кдтар түзеп, тіркес  кұраганда, бір түрлі бір қцял жетиес 
кы зы к  айнаға  айналып,  оның  бетіне  ақиқат  шындықтың 
озгеше  а й ш ы қ -ө р н е гі,  сурет-сәулесі  түсе тін   тәрізді. 
Образльыық осылай  пайда  болады.
Гималай 

  коктіц  кіилігі.
Гималай  —  жсрлің түилігі.
(І.Ж ансүгіров).
Бүл  —  метафора  тәсілімен  жасаліан  сурет:  екі  нәрсе 
қатар  койы лы п,  бір-біріне  (силлогизмдегілей  бағынды- 
рылмай)  баланады,  өзара  “ сәуле  түсіреді” ,сол  арқылы 
окырманның коз алдьтна үш інш і нәрсенің суреті жайылалы. 
Байкдп  кдрасақ,образдылық дегенніц  ѳзі  ор  сѳзге  оның  о 
бастағы  заттылығын  кдйтып  беретін  секілді,  сөйтіп,  заіты 
сөзді нақты суретке айналдыратын төрізді.  Бүл 

 аса кы зы к 
процесс  ж эне  П .В .П алиевский  айткдндай,  дэлелдеуге 
келмейтін,  анықтауға  кѳнбейтін*  аса  клы н  процесс.
Григорович  өзінің   жасаң  кезінде  "Петербург  шарман- 
шысьі”   деген  очеркін  Достоевскийге  әкеліп,оқы п  берген 
екен. Тәжірибелі жазушы оның “ Бес тиын бакыр жерге түсті 
де,  доңгелеп  ке тті"  деген  сѳйлемін  ұнатііай,  "Бұлай  емес, 
бүлай  емес,  тіп ті де  бұлай  смес. 

үу,тым лымсыз,  кебіртек 
жазасың  екен...”  деп  ренжіп  отырып,  ѳз  колымен  былай 
жѳндеп  беріпті:  “ Бес  тиын  бақыр  та кы р   жерге  ыршып 
түсті  де

сш ()ы р  когы п,  секіре
  дөңгелеп  кетті” .  Соз  ѳнерін 
зерттеуші  галымдар  іш ііще  осы  жайтты  мысалға  алмаган 
адам кемде-кем  шыгар.  М іне,  бүган біз де соғып ѳтіп отыр- 
мыз.  Мундагы  максат  —  кѳркем  шыгарма  үш ін  бәрінен 
бүрын  сурсттьіік  керек  екенін  ескерткен  үстіне  ескерту. 
Шынында да, Достоевскийлің қоскан сѳзлері「ригоровнчтің
• 
Теория литературы. Основные* проблемы в историческом освещении. 
М..  АН  СССР.  1962.  т . 1 ,стр.  80.
92

сойлемін суретке айналдырып, клмылға көшірген: “ сыллыр 
кдғып,
секіре дөңгелеген”  бакурды кәдімгідей кѳзбен көруге 
болады.  О ның  үстіне,  “ Бес  тиы н  бақыр...  сылдыр  кдғы п

 
секіре дөңгелеу”  үшін құмдақ не шѳптесін жер емес,  "такыр 
жерге ыршып түсуі”  керек екені де дал. Демек, образдьиіық 
үшін сѳзбен салынар сурет накты болумен  қатар,мейлінше 
шын  жэне дэл  болуы  шарт.
Бір ескеретін  нәрсе  — суреттіліктің ж ѳні осы  екен деп, 
сөйлем іш ін  эпитетпен, теңеумен,  метафорамен сыкдй беру 

  жѳнсіз.  Чехов бір жолы  Горькийге  мынадай  к ін э  такты: 
“ Сіздің 
тіліңізде  окырман  үгамы на  қиы н,  оны  жал ы кты - 
ратын  аныктауыш  сѳздер  сондай  кѳп.  “ Кѳгалда  кіс і  отыр” 
деп жазсам, түсініюгі, ап-анық, ойды бѳгейтін окдіау ештеңе 
жоқ.  Керісінше.  “ Үзын  бойлы,ку ш ы қ  кеуделі,  дегенмен 
дембелшелеу  келген  жирен  сакдлды  кіс і  жаяу  жүргендер 
аякхарымен таптап, жапырьтп кеткен кө к жасьиі шөп үстінде 
жан-ж ағы на  жасқана  және  үрейлене  карап,  дыбыссыз 
отырды” деп жазсам,  ыңғайсыз

олпы-солпы,  үгымға ауыр

 
тіпті,  ми  айналдырғандай 
бірдене  болып 
шыгар  еді  *.
Бүл  талапты ң  д үры сты гы н   дэлелдеп  жату  арты қ. 
Суреттілікке  байланысты  айткдн  пікірлерінле  сѳз  зергер- 
лерінің бәрі  каламгер  атаулыга дэл  осындай  талап  қойған. 
Мэселен,  Серафимович  "аныктауыш сѳз,яки  эпитет затты 
не куб ыл ысты бүрынгыдан гѳрі таза, айқын, бедерлі,  әсерлі 
ету  үшін  амалсыз  қолданылғанда  гана  жақсы”   болатынын 
ескертсе, Алексей Толстой “ созге кұнар,  күш дарыту орнына 
әшейін  шүбар  түс  беретін  эпитеттерден  к о р ку ”   керектігін 
айткдн.  Алексей  Толстой  мүнымен  де  қоймайды,  сурет­
керден көркемдегіш сѳздерге (эпитет

теңеу,  метафора т.б.) 
кѳп  үйір  болмауды  талап  етеді;  әсіресе  эпитеттен  сақтан- 
дырады,“ эпитет  —
— маскдра  түрпайы  нэрсе”   дейді.  Бүл, 
эрине, субъектавті  пікір.  Бұған бас шүлги  беру қиы н.  Бірақ 
осы  шошынуда  себеп  те  ж о к  емес.
П уш кин  заманынан  бүрынырақ болган  бір  беллетрист 
бір жолы өзінің бір кейіпкерінің  ке с кін ін  суреттеп отырып, 
оның өңі “ бѳздей бозарып кетіпті”  деп тұңғыш рет жазғанда, 
окырман  кдуым  мүншалык. қонымды әрі соны тенеуге таң- 
тамаша  кдлыпты.  Содан  былай  кдрай  бул  сѳз  тіркесін  кез 
келген  адам  сан  рет  колданып,  эбден  “ жауыр,
,еткен  екен, 
сөздің  ѳзі  де  “ бѳздей  бозарып  ке тіп ті” .
Сондай-ақ  біздің  кѳркемдегіш  сөздеріміздің  кѳ п ш іп ігі 
баягы бабалар дэуірінен бері  карай  мың мәрте  қолданылып
_  А  П.Чехов.  Собр.  соч.  М.,  ГИХЛ,  1957.  т . 12
,стр.  340-341.
93

келеді. Олар әсіресе ауыз әдебиетінде түнып түр. Жэне олар 
ауыз әдебиетінің шыгармаларына жарасып-ак кзлады.  М ы­
салы,  Қыз Жібектің портретін жыр сүйген жұрт жаткд біледі:
Ғажап  емес  пе?  Мұндай  керемет  сұлу,  жан  тебірентер 
әсерлі сурет бүкіл дүние жүзінің фольклорлык туындыларын 
түгел  шарласак та  сирек  ұшырасалы.
Ал енлі осынау көркемдеу тәсиіін,  казіргі профессионал 
кзламгерлеріміздін бірі  айнытиай  кдйталап.  озінің  көркем 
шыгармасыіідагы сүлу әйеллің "актыга акдіа кдрдай, бетінің 
қызылы  тауыктың  қанындай,  ажары  сагымдай,  білегі 
балтаның  сабындай../'  деп  шүбатып  отырса,  әрине  күлкі 
болар  еді.  Алексей  Толстойдың  "маскдра,  түрпайы  нәрсе” 
дейтіні де  осылар.
Бүдан  туатын  баилау:  біз  әдебиет  теориясының  мәсе- 
лелерін толгағанда,  көркем  бейне,  сурет жайын да,  тілдің

 
сөздің толып  жаткдн  сыр-сипатыи да талай  байыптаймыз. 
Дау  жоқ,  орынды  колданылган  эпитет,  теңеу.  метафора 
дегендерге  де  талай  түшынамыз.  Алайда,  бүл  біз  ұнаткдн 
нәрселсрдің  бәрі  әдебиетте  кайта  колдапылсын  деген 
талапқа  тірелмейді.  Эдебиет  теориясын  білу  —  әдеби 
шыгарма  жазуға  рецепт  алу  емес,  сөз  өнерінің  құпиясын 
тануға  кілт табу.  Бүл  есте  болғаны  жон.
Сөз  өнеріндегі  сүлу  нәрсе 

  кдйталанбайтын  нәрсе. 
Суреттіліктің сүлулығы да суреттің сонылығында, жаңалы- 
гында  жатса  керек.
Мүндай  сүлулыккд  кдлай  жсту  керек?
Депииь
  аркылы  жету  керек.
Деталь деген  не?
Детальдын  не  екенін  сѳздіктен,  тіпті  энішклопедияның 
ѳзінен іздеп әуре болудьщ кджеті жок; орысша-кдзакдіа сѳз- 
дікте “ деталь — бѳлшек” деп аударылса,
Үлкен Кенес Энцик- 
лопедиясында  ѳнердегі  детальдын  ѳзі  —
— “ бүтіннің  кішкене 
бөлшектерінің  бірі,  егжей-тегжейі,  жеке  нэрсесі”  деп 
түсінліріледі.  Бүл аныктамалар. әриие, керкем шыгармадагы 
детальдын сырын  ашып.  сипатын  таныта алмайды.
"Тешздін  кдсисті  тамшьихаѵі  танылалы"  деген  кднатты 
үгым  бар.  Aya  райын  байкду  үшін  далага  шыгу  шарт емес.
і  Ж ібектін аклыгы 
I Іаурыгчын пкдііа  кдрыилаіі 
А к  бстіиіц  кызылы 
Л қ  rayыктың  клнышіай.
Екі  беттің  ажары 
Жазгы  түскен  сагммлай.
Л іі  батгаиын  слбмшіаіі. 
Тосінле  бар  қос  анпр
Нар буранын санындай. 
Оймак. ауыз,  күмай  коз 
һдегсн  ерге табы-іды-ай!.
Бьіегініц  шырайы
94

алакандай әйнектен карап аңгаруга болалы.  Бұл ретте,  Юрий 
Гагариннің ұшы-қцырсыз ғарышта маңып ж үріп,"бүкіл 
жер- 
жяһанды,
тіпті  шыкхан  күи  мен  күнлізгі жүлдыздарға дейін 
түп-түгел қол айна бетіилей ғана иллюминаторлан көргенін” * 
еске алу да артық болмас еді.  Бүл аркылы айтқымыз келетіні 
—деталь да

жоғарыдагыдай, теңіз кдсиетін танытар тамшы, 
ауа райын аңғартар кішкене терезе немесе бүкіл жер-жиһанды 
көрсетер  шағын  иллюминатор  секілді,  бір  алуан  кесек 
коріністі  немесе  күрделі  шынлыкты  үтымды  танытар  бірер 
соны сөз,
немесе тың сурет — дерек кдна. Әдебиетгегі деталь 

  суреткердің  шабытты  еңбегінің  нәтижесі,  аса  сирек 
үшырасатын  сәтті табысы.  Мүнда азгана сөз айкын  суретке 
айналады да, иіалкдр шындыкты танытады

көл-көсір мағы- 
нага ие болады, сол аркылы окырманды кьізықсезімге бол en, 
кызықтыра жетелеп  әкстеді.
Естиміп.  шымшык. торгам  шыкылыктан,
Жырлайлм  ыкьпықтап,  сыкдялыктаи.
Сезсмін  шоршып  үшып  қонганын  да,
Кірпіктей  клнаттары жыиылыктаи.
(Ж . MojidaFtLiuce).
Бүтактан  бүтақкд  секіріп  жүрген  шымшық  торғайдың 
ыкыАыкпшп,  сы кш ы кпш п  жыряогаиы
  өзіміз  күнде  байклп 
жүргсн  кѳрініс  болған  соц.  кѳп  мэн  бере  қоймай,  өлеңді 
жосылтып  оқып  келе  жатыр  едік,  соңгы  жолдың  тұсында 
дір  етіи  тоқтап,  коз  аллымыздагы  соны  суретке  кддала 
кдлғандай болдық: бір ұшып, бір қонып, тыпыр-тыпыр етіп 
жүрген  әлгі  иіымиіыктың 
ка н а тта р ы   кір п ікте и   жыпылык- 
т а п
  түр. 
К ір п ікте и   жыпылыкпшйды.
  Қандай  дәл  сурет! 
Солай,  аумайды: 
кір п ікте и   жыпы.іыкшаш)ы!
 Торғай  кдна- 
тыныц  осы  қүбылысында  кішкене  қүстың  бүкіл  сыртісы 
түркы,іш кі  құлқы  барлық діріл-тынысымен  түгел  сыйып 
түргандай.  Міне,  шымшық  торғай: 
кір п ікт е й   ж ы п ь и ы қ- 
пишды.
  Осы  қимыл  әрі  таныс,әрі  бейтаныс;  әрі  тың,әрі 
тосын.  Акы нны ң  торгай  жайлы  түйсігі  оныц  айрыкша 
белгісін танытар бір гана деталь аркдллы оқырман кокейіне 
дір етіп  қоііды да  кдлды.
Ә.Нүрнейсовтың 

Кдн  мен  тер”  ромамында  балықшы 
Еламан  теңіз  жағасынан  үйіне  келе  жатып,  өз  есігінің 
алдында  каңтарулы  іүрған  бәйге  күреңге  көзі  түседі  де, 
оңаша  үй  ішінде  әйелімен  бірге  отырган  қонақ 

  өзінің 
коптен күткен  кдйын атасы Сүйеу емес, Акбаланың ашына
• 
Страницы  из ж и ж и .  Сборник,  т.  2, 
М..  " Мололая  гвардии” ,1964. 
стр.  60.
95

ж ігіті  Тәңірберген  екенін  біліп,  жар  кемердің  жиегінде 
төбеден ұргандай сілейіп тұрып  калады.  "Сол сәтте,  — деп 
аякгайды жазушы бүл көріністі, 

 әллекдйдан сары кдншық 
жүгіріп  ке іі,балық исі  щықкзн  киімін  иіскеді.  Онан  сары 
кдншық мүіі-мүздай түмсыгамен бұның қолын жалап алды. 
Еламан бойын жиып ала қойды...”  Бүл арада сары каншық- 
тың  бар  кямылы 

  түгьтүгел  деталь.  Үй  ішіндегі  екеудің 
Еламан  көзінен  таса  клмыл-кд>ілығын  да,  Еламанның,сең 
жүрген  теңіздей

алай-дүлей  өз  көңіл  кұйін  де  окырманға 
бұдан  артық шебер,  үтымды  уқтыру  кдіын.
Енді міне,  Еламан өзінің үиінде 

 Тәңірбергенге Акбала 
жаиган дастаркдн шетінде отыр.  Бір үйде үш адам, үш адамда 
үш  түрлі  сезім:  Тәңірбергенде  құмарлық,  Еламанда 
кызганыш,
Акбалада кызыгу... Тәнірбергеи  Еламан алдында 
ыңпшсызданып, әр нәрсені бір әңгімелейді; Еламан сырттай 
салгырт,  үйкы -түііқы   іш ін  күшиен  бүркейлі;  ал  Ақбала 
кднша  үстамды  болайын  десе  де  жас  мырзаға  ынтықтығы 
мен ырзалығын жасыра алмай, кевде тіпті ап-анык көрсетіп 
ала  береді.  Тәңірбергенді  “ Лқбала  ұйып  тындады.  Ырза 
болганы  соншалык,  бір  рет,  тіпті  күйеуінің  көзінше  конак 
жігіттің  қолынан  кесені  алып  жатып,  оган  козін  тоқтатып 
аныктап  кдрады.  Кесеге  созган  қолы  да ластаркдн  үстіиле 
асылган  кдлпы  іркіліп  түр.  Оны  өзі де  әбестеу  сезді.  Және 
күйеуінің шытына кдлғац түрін байқады ма,
кенет қызарып 
кеггі” .  Бул арада адам психологиясыныц жай козге аңғарыла 
бермейтін  небір  нәзік  иірімдері  сараң,  бірақ дәл  штрихтар 
аркылы  әсем  әрі  әсерлі  аңгартылып  отыр.
Қагаз  бетіндегі  қарапайым  создерді  сырлы  суретке 
айналдырар,  сол  арқылы  суреттеліп  отырған  қүбылыска 
эмоциялық  жылылық,  эстетикалык  күш  дарытар  деталь 
дегенініз,  міне.  осындай  болады.
Коркем  шығарма бір-біріне сіресе түтасып тұрған  ылги 
ғана детальдаи  күралады десек,ағат айткдн  болар едік.  Әр 
детальды  қабылдау  ү т ін   оқырманға,  белгілі  дөрежеде 
дайы нды қ  керек.  Бұл  ретте,  деталь  кейде  авторлық 
баяндаудың  суретке  айналган  түйіні  секілденіп  те  кетеді. 
Қалай  оолганда  да,  әйтеуір,  деталь 

  затты  шындыктын 
бір  кц>іры  арқылы  бар  сырын  түтас,  түгел  және  бірден, 
шапшаң танытатын  нақты  штрих.
Жогарыда Чехов әдейі мысал  ретінле үсынған топтіштеу 
— суреттелер  шындықгы  деталь  аркылы  үтымлы  көрсету 
емес, утылу 

 шубалаң көп сөздік.  Осының өзі — тәжірибе 
жүзінде  жиі  үшырасатын  жай.  Асылы,  көркем  шыгармада 
әр нәрсеніц айрыкша белгілерін сипатгаганда. соны не үшін.
%

кдндай  максатпен  суреттеп  отырғаны  автордыц  есінен 
шыклауға  тиіс.  Бұл,  бір  жағынан,  суреткерді  үсак-түйекті 
жіпке  тізе  беретін  кеп  сөзділіктен  сақтандырса,  екінш і 
жағынан,  әр  штрихтың  м әнін  арттырып,  эр  детальдын 
әсерін  күшейтеді.  “ Егер  кдзір  маган  стакан  бірлеие  ішуге 
арналған ыдыс ретінде керек болса, — деп жазлы Ленин
, 一 
оның формасы  нағыз цилинлр сиякты  ма,  ж о қ па  жэне ол 
шынында  шыныдан  жасалған  ба,  ж о к  гіа,оны  б ііу   маган 
мүлде кджет емес, бірақ оның есесіне түбі жары к  болмаганы 
кджет,бұл  стаканды  пайдаланғаила  ернімлі  жараламайтын 
болғаны т.е.  кджет.  Ал  егер  маган  стакан  бірдеңе  ішѵ үиіін 
емес,  шыныдан  жасалған  цилинлрлің  қанлайы  болса  да 
жарайтын  жүмыскд  қолдану үшін  керек  болса,  онда  маган 
түбі  жарык стакан  да,  тіпті  мулле  түпсіз  стакан  да  жарай 
береді т.т.” *.
уВ.Нұрпейісовтың  әлгі  романында  мынадай  бір  штрих 
бар:  “ Аулына келген кісіге баласынан бүрын итін мактайтын 
Абы рал ы өулетінің сжелгі бір әдеті еді” .  Бір-ақсейлем.  Осы 
сөйлемге бүтін бір рулы бай ауьишың кдшаннан ксле жаткаи 
парықсыз,  дарылдақ,  даңғаза  мінезі  сыйып  кеткен.  Бүл 
мінезді түрліше деректермен дэлелдеп, он үш бетке иіүбата 
созуға  да  болар  еді,  бірақ  Нүрпейісов  олай  етпеген,  он  үш 
сөзбен  түжырган  да.  пакты  үгымды  затты  детальга  айнал- 
дырған;  сөзін  үнемдеп,  қыскд  кдйырган.  Ал  сѳз үнемдеу  ―  
өнердің  үлы  заңы  болганда,  қыскд  жазу 

  тек  таланттыга 
тэн  кдсиет екені  белгілі.
Детальдың басты биғалылығы 

 дәллігінде. Дәлдік деген 
не?  Дөлдік  —  шындыккд  жанасымдылык.  Әдетте,  осылай 
түсіндіреміз. Ж о қ,бұл жеткшіксіз.  Созбен жасалган суретке 
кѳз алдыңызда жан  бітіп, тіріліп түрегелсе,  сіз омы  жансыз 
сурет емес,  тура  жанды  нәрседей  кдбылдасаңыз,  кітап  беті 
кдтар түзеген әріп кдна емес

қым-клгаш клмылга айналып 
кетсе,  сіз  бұл  қимы лға  енжар  қарамай,  еліге  тербеліп 
кдлсаңыз, 

  детальдың дәлдігі  сол!
Ғ.Мүсірепов  ѳзініц  “ Талпақ  танау”   деген  әңгімесінле 
“ Сары атан ойлай алоі

әрине,атанша ойлар еді...” деп,  озі 
де жымия  күліп,  озгелерге де езу тартқызып,  біраз отырады 
да (шынында,
түйенің кдлай ойлайтынын кім білген!),
енді 
бірде  былай  сілтеп  кетеді:  “ Сары  атанны ң  арбасынла 
іркілдеп  жаткдн  екі  үлкен  шошка  да  түк  ойламастан  келе 
жатыр.  Бауырындагы  жеті  торайы  анасының  болжыраған
• 
В. И Ленин.  Ш ыгарма;
іа р  толык ж и н а т   Ллматы,  “ Қазаклгган” .  42- 
том.  283-бет
7 — 61 9
97

боз емшектсрін қомағайлана түрткіаеуден баскд еш пәрседен 
хабары жок, Көздері кірбиген ақ кірпік балапаңдарда жалпак 
тұмсыктарымен анасын  керуден баскд ой барлыгы  байкдл- 
майды.  Сөлексттеу де қолбаң, надан жаратьиіган жануарлар 
секідді. Анла-санда талпактанаулардан жатіпы түрде жабыла 
бір қорсылдап  қойып,  бұрынғы лүшпан еліне тәуекел етіп, 
тартып келеді...,

. Осы тұста сіз тілдегі дәлдікке назар аудар- 
саңыз,  орнын  тапса,  ойнамайтын  сөз  ж о қ екенін  көресіз. 
•Іркілдеп  жаткдн  шошкл”  —  сондай  дәл,  — 
ір кШ е "
 дегеи 
бір  сөз  семіз  шошканы  көз  алдыңызға  әкеп,аяғыңыздын 
астына  былқ  еткізіп  тастай  беретін  тәрізді.  “ Болжыраған 
боз емшектер”  ше?  “ Кілбиген  ақ к ір п ік ”  көздер  ше?  Акыр 
аяғында жазушы  "сѳлекеттеу де  қолбаң,  налан жаратылган 
жануарлар секілді” дегенде жападан-жалгыз отырып,  мырс 
етіп  күлгеніңізді аңдамай  каласыз да,  мацыңызда  кісі жоғы 
есіңізге  түсіп,  ұялғаинан  әрең тыйыласыз.  Бірақ мацыңыз 
кісі  орнына  "талпақ  танаулардан  жалиы  түрде  жабыла 
корсыддаган”   әлгі жануарларға кдйта толып  кеткенлей бол­
ганда, енлі кісі жогына да кдрамастан клркьиідай жөнелмеске 
шараңыз  жоқ.  Мұншалық  күшті  әсерді  тек  шебер  қолдан 
туған  суретті  сѳздер  гана  бере  алар.
Сѳз."  “ Таякеттен ѳтсе, сөз сүйектен ѳтеді” дейді халык. 
Бүдан өткір не бар?  Шыгыс халықтарының үғымында **мәңгі 
жасайтын нәрсе 

 кдһанның озі де,  Крқанның бѳзі де емес, 
данышпанның сөзі” .  Бүдан  мықты  не  бар?..
Владимир Маяковский сѳздін кен рудасы секілді екенін 
айткан-ды. Тек, сол руданьщ нагыз асылын аршып ала білу 
керек.  Эр сѳйлем емес-ау,  эр сѳз үшін  күдды зергерше ең- 
бектену кджет. Эр сѳз үіиін!  Кейде ауыр еңбекиен табылган 
“ бір гана сѳз бүкіл бір парагыиды өзің кдлаган табиги түске 
бояп  бере  алады” ,—
— дейді Леонид Леонов,  — тек ол  үшін 
жазушы 
соз химиисын
  игеруге  тиіс” *.
Сѳз хымиясын
  игеру!..
Образга тек  кдна  осы  жолмен  баруга  болады.
I I I
^Эдебиетте  адам  бейнесін  жасаудын  амалы  алуан  түрлі. 
Ол  сѳздегі  суретпен  гана  бітпейді,коркем  бейне  жасауга 
қажет  ѳмірлік  материалды  жинақтаудан  эдеби  түлғаны 
дарапауга дейін  баралы.
•  •*Литературная  газета” .
丨%
2,№  118
98

Шындыісгы  коркем  жииақтау жайлы  эр тарап  пікірлер 
бар./Ж^шактау легеннің өзі  —  эдеби  тип  жасау әрекеті.  Ал 
типтендіру турасындагы пікірлер тіпті кым-қигаш. Эдебиет 
пен өнердегі 
т и п т іі ік
 дегенді біреулер жеке-дара проблема 
етіп  бөліп  әкетіп те  кѳрді;  оның  маңында ѳз алдына  бѳлек 
К.ИСЫН  қалы птасты рм ақ  болып.  қа й-қа й д а ғы   касаң 
клғидаларды тізеге сап иіп те кѳрді. Олар, айталық, “ типтілік 
дегенді белгілі бір әлеуметтік тарихи құбьиіыстардьщ мәніне 
әкеліп согатын, реалистік ѳнердегі партиялылыкты көрсету- 
дің  негізгі  сферасы  деп  белгілейтін,  типтілік  проблемасы 
легеніміз 

  эркашан  да  саяси  проблема,  сондыктан 
кѳркемдік  образды  саналы  түрде  әсірелеу  ғана  оның 
типтілігін  неғүрлым  толық  ашып,  айкындай  түседі  деген 
формуланы” *  қолдан  жасап,  әдеби  жүртиіылықкд  әлдебір 
жаңылтпаштар  ұсынды.  Дүрысында,  бұл  секілді  тым 
жасанды  “ қисын” күрастырудың кджеті жоқеді. Типтендіру 
деген  суреткерлің  іс  жүзінде  өмір  шындыгын  ѳз  дүние- 
танымы  түрғысынан  белгілі  бір  уақыт  пен  кеңістікке, 
әлеуметтік орта мен дәуірге сай талғап-тануы, тандап іріктеуі 
және  жинақтауы,  сол  арқылы  өзі  жасап  отырған  көркем 
бейнені сомдауы, түлгаландыруы, даралауы болып табылады. 
Мүның өзі,
сайып  келгенде,  әдебиетшінің әдеттегі әрекеті, 
яки творчестволық процесс.  Мүны ешбір суреткер “ типтілік” 
хақындағы  “ қисынға”

схемаға,  “ үлгіге”  кдрап  жасамайды. 
Творчестволық процесс үстінде, тіиті,  "ѳзім суреттеп отыр­
ган образ, портрет, характер дегендерлің не екенін ѳзім жон- 
деп  біле  бермеймін,—
— дейді  Гончаров,—
— менің  кѳретінім 

 кѳз алдымда тұрған тірі кісі, осыған ғана кдраймын, осы- 
ның өзін дұрыс суреттеп  отырмын ба,  ж о қ па деп абыржи- 
мын,оны  ѳзгелермен  кдрым-кдтынаекз  кошіріп,  тағы  бір 
кезек соған  үңілемін...,\
Демек, типтендіру 

 мѳлшерлі “ сфсрага” енетін, ѳлшеулі 
иформулагам  кѳнетін  эрекет  емес,  ақикдт  ѳмірдегі  тірі 
кісілерден  эдеби  шыгармадагы  жанды  бейнелер  туғызудың 
аса  қиын,  күрделі  жэне  әркдшан  тың,  тынымсыз  харекеті. 
Суреткер  ѳзі  жасаган  көркем  бейненің  қүны  мен  кдсиетін 
кдсаң кдгидаға кдрап белііпемейді, оның омірдегі жанды дере- 
пне кдрап багалаады. Жазушыға тип жасау әрскетінің үстінде 
керегі — типтілік туралы “ қисын


емес, тірі мүсін — прототип.
Егер біз прототипке  мэн бермей, типтілік туралы жоға- 
рыда  мысал  келтіриіген  схоластикага  иек  артсақ,  тагы  да
• 
Эдебиет  иен  онсрдеп  тииті-іік  гураіы  мәселс  жлйыііда.  мК;ізақ 
әдсбиеті"  гаэсті.  1956,  NL-  3.
99

сол  макдлада  атап  кѳрсетілгендей,  “ тек  әлеумеггік  мэнді 
гана  ескеріп,  кѳркем  жинактаудың  табигатын  елемейтін 
болсақ, онда нағыз сыниіыл таллаудың орнына

сөзсіз

жал­
пы  пайымдауларға”  үрынамыз.  Бүлайша  жалпылама 
пайымдасақ,  “ шынында  да,  Онегин  мен  Печориннің 
әлеуметтік-таптық  “ м әні”  бір  сиякты.  Бірақ  олардың 
әркдйсысын біз өзіне тән кұштарлыктары, өзіне тән тағдыры 
тагысын  тағылары  бар  айрықша  адамдар  ретінде  кабьиі- 
даймыз” *.  Сондыктан  болса  керек,  Пуш киннің  замандас­
тары оньщ Онегинін  “ белгілі бір әлеуметтік күштің мәнінің 
жиынтығы”  деп  кдраган  жоқ,  сол  кездегі  дворян  жаста- 
рының тірі өкілі іспетті тигітік түлга деп таныды.  Онегиннің 
“ өз  басым, 

  деп  жазды  Бестужев  Пушкинге, 

  өңімде 
мыңын  көрдім” " .
Әр жазушының творчестволык лабораториясын  зертте- 
ген адам онын омір шындыгын  кѳркем жинактау,
яки эдеби 
бейнелерді  типтенліру  әрекеті,  кѳбіне,  эр  типке  прототип 
табудан  басталганын  байкдр  еді.  М.Әуезов  эпопеясының 
әр типінің өмірде моделі 

 прототииі болғаи. С.Мүкдновтың 
Амантайының  түп  тө р кіні  Аманкелдіде  жатса,  Балуан 
Шолағы 

  Балуан  Шолактан,  Ш оқаны 

  Шоканнан, 
Сәкені 

  Сәкеннен  туды.  Ғ.Мүсіреповтің  Аканы  мен 
Қайрошы  да  солай.  Ал  Х.Есенжанов  трилогиясынлағы 
типтер  ше?  Бәрінің  негізінде  прототип  жатыр.  Задында, 
прототип  реалистік  шығармалардага  коркем  бейнелерді 
нанымды етудің, шындыкгы шынайылаудың күралы секілді.
Дәл осы себептен болуға тиіс,  қыл қалам шеберлері мен 
сөз  зергерлерінің  біркдтары  өздері  өнерде  жасамақ болған 
типтерге  өмірден  әдейі  прототипін  іздеген.  Мэселен

Лео­
нардо да Винчи  Иуданың прототипін іздеп,  Флоренциянын 
түкиір-түкпірін түгел  тінтіп  шыққан.  Федотовтың  “ Майор 
күдалыгына” ,Репиннің “ Бурлактарына” прототиптер іздеѵі 
де  осыган  үқсас.  Ибсен  прототип  суретшіге  кдндай  керек 
болса  драматургка  да  сондай  керек  екенін  айткан.  Лесков 
кѳркем шыгарма жазбас бүрын өзінің эркашан “ жан дүние- 
сімен кѳз тартып,  көңіл ұйытар тірі кісілер” іздеп жүретініи 
мойындаган.
Мүндай  эрекет  реализмге  лейін  шынында  да  сирек 
ұшырасады:  классицизм мен романтизм өкілдері прототипті
• 
Эдебиет  пен  онердегі  типтілік  туралы  мәссле  жайында.  “ “ так 
әдсбистім  га*еті.  1956,  №  3.
••  A.A.Бестужев 
一  Марлинский.  Соч.  в двух томах  М.,  ГИХЛ.  1958. 
т.  2,ctp  627

кѳп пайдалана коймаган. Типтіңтүп нүскдсын прототиптен 
табу 

  ш ьш ш ыл  суреткерлерге  тән  мінез.  Бүл  ретте, 
Грибоедовтың “ Акылдан кдйгысындағы” шыншьиілық сыры 
тіпті  кызык;  комедиядағы типтер  галереясынан  Мәскеудің 
әр  ақсүйегі  өзін  тауып  ала  берген.  Чеховтың  “ Желіккен 
жеңгейіндегі”  прототипке негізлелген таптің нанымдылығы 
мен  шынайылылыгы  авторды  әжептәуір дауға  кдлдырулы: 
“ Сіз  мынадай  кызық көрдіңіз бе
,一
 деп  жазды  Чехов  1892 
жылы  Авиловаға, 

  мен  білетін  бір  42  жастагы  әйел 
"Желіккен  жеңгейдегі”  жиырма  жасар  келіншектен  өзін 
танып,  бүкіл  Мәскеу  мені  жалақор  деп  жазғырып  жатыр. 
Басты дәлел  —
— сырткьі үқсастык;  бұл  әйел де бояуға  бейім

 
мүның да  күйеуі  —
— дәрігер,  тамыры  —
— суретші” *.
С.Мүкднов  жазушы  лабораториясы  жайлы  откізген 
кеңестсрінің бірінде Ғ.Мүсіреповтің "Талпақтанауындагы'' 
шошкд багатын  Есен  кдрттың  прототипі,дәл  осы  оңгімеде 
сурсттелгендей, бір кездегі “ Жаңа жол” колхозында түратын 
Есен деген  ақсакдл  шебер суреткердің шымыр,  шымшыма 
юморына шьшай алмай,  Қызьиіжар маңынан Омбыга кдрай 
кзшыгі  көшіп  кеткенін  айтып,тыцдаушы  жұртты  қыран- 
топан  күлкіге  кдрық кьиіғаны  бар.
Солай  болғанымен,  бүл  айтылғандарға  қарап,ор 
жазушының  шыншыл  онерінен  туган  әр  типтің  өмірде 
әрқашан  да  пакты  прототипі  болуга  тиіс  жэне  оның  өзі 
көзбен көріи,  қолмсн ұстарлықбіреу ғана болуға тиіс десек, 
кдтелесеміз. 
Суреткер бір ғана модельмен клнагаітанбайды, 
бір типті бірнеше прототиптен жинақтап жасайды.  “ Бақыт” 
романының  бас  кейіпксрі  Ворогтевтың  бейнесін  “ гүлден 
бал  терген  арадай  әр  түрлі  адамдардағы  эр  алуан 
өзгешеліктердеи  жинап” тұтастырган  Павленко секілді,  әр 
жазушының әр кейіпкерінің сырткы түрі  мен іш кі сыры да 
бір  кісі  емес,  біриеше  адамдардың  болмыс-бітімдерінен 
жинақталмақ.  Жэне осыныц озі — творчество аламына тән 
табиғи  процесс.  Мүны  И.С.Тургенев  былай  түсіндіреді: 
“ Мен,  мысалы,  өмірде  қайлағы бір Фекла Андреевна,  кдіі- 
лағы  бір  Петр,  кдйдағы  бір  Иван  дегендерге  кездесем  де, 
кеиет  осынау  Фекла  Аіідресвналан,  анау  Петрден,мынау 
Иваннан бүрын-соңды көзім көріп,  кұлағым естімеген ерек­
ше кдсиеттер табамын, сырлар ұғамын, танданамын...  Кейін 
Фекла да,  Петр де,  Иван да жѳн-жѳніне кетеді, бірақ олардан 
менің алган әсерім озімде кдлалы,  пісіп,  ширай түседі.  Мен 
әлгілерді  богде  біреулермсн  салыстырамын,  бөтен  бір
•  А  П.Чехон. 
Собр.  соч 
М  •  ГИХЛ, 
1956, 
т . 11

стр.  570.
101

эрекеттерге  ойша  араластырып  байкдймьш,акыр  аяғынла 
менің  кѳз  алдымда  өзгеше  бір  өмір  пайда  болады...  Еңді 
бірде  күтпеген  жерден,  тіпті  ойда  жок. жерден  осы дүниені 
суреттегім  келеді де,  бар  ыкыласыммен  ракдттана отырып, 
іске  кір ісе м ін ,

*.
Т и п т ік   түлғаны  ж инактау,  көркем   бейиені  даралау 
процесі,  міне,  осылай  басталады.
Жинактау үшін суреткерге. боріиен бүрын, талғампаадык 
керек. Әдебиеттегі адамным психологиясы мен  іс-әрекетінін 
эр алуан бүралаң-иірімдерін ғана емес,  сол  көркем  бейнені 
жасауға керск өмірлік материалдың озін  жазушы сүрыптаи, 
саралап  пайдаланады.  Бул ретте.  мэселен,  Хемингуэй эдеби 
творчествоны  айсбергке  бал аилы.  Айсбергтін  су  бетінде 
корініп  түрғаи  боле ri  —  су  асты ила  жаткдн  болегініц  тек 
жстіден  бірі  гана  болады  ексм.  Сол  секілді  каламгерлін 
белгиіі бір кѳркем  шығарма.іа жазып корсеткен жайларынан 
кѳрсетпеген жайттары әлдеклйда аргық,  кѳп  болғаііы жақсы. 
Ш ы ғарм ага  қа ж е ті  шамалы,  “ алып  тастауға  болатын 
нәрсенің бәрін алып тастай берген  жон,  — дейлі Хемингуэй. 

 олар су астына кетеді де, біздіи айсбергімізді орныктырып. 
н ы қ  бекіте  түседі” * '
Бүл,  әрине.  шартгы айтылған  п ікір ,  біракталғампазлык 
тұрғысынан  өте  дұрыс  койьиіған  талап.  1957  жьиіы  “ Абай 
жолы”  эпопеясын таікьиіаудыи қорытындысыіша  М.Әуезов 
те көркем жинактау жіійлы, жинактауға кджет талгампаздык 
туралы,  әдебиеттегі  адам  бейнесін  жасауга  кджет,дәуірлік 
шындыкты  суреттеуге  кджет  материалды  сүрыптап  пайда­
лану  жѳнінде  айта  кел in:  “ Тѳрт  том  “ Абай  жолы”  үшін 
жинап,  жинақтап  жэне  сұрыптап  пайдаланған  материа- 
лымнан  элі  де  дэл  осындай  тѳрт  кітапкд  жететін  материал 
пайдаланылмай,  арты к  кдлды


,一
  деп  еді.  Бүған  илануга 
эбден  болады.  !\1үндай  талгампаздык ж о к  жерде  жинактау 
ж оқ,  демек,  типтендіру де  жоқ.
Сонымен,  эдебиеттегі  шындыкты,  яки  адам  образын 
жасауга  кджет  омірлік  материалды  жинактау  (обобщение) 
тек  типтендіру  тәсілімол  ғзна  жүзеге  асады.  М үны ң   өзі 
т и п тіп ік  проблемасы 

  олебиеттің жалпы  мәні  мен  мацы- 
зына  жағалай  теліне  бсретін  жалагай,  жалаң  уагыз  емес, 
жаппай  жапсырыла  беретін  жамау  емсс,  терең  творчест­
волык сипаттагы  орасан  күрлелі  моселе  екенін  аигарталы.
• 
Русские писатели о литературном труле  . 1 . 4Ч*овстскии  писатель” 
1955,  т.  2'  стр.  755.
••  “ Вопросы литературы**,  журнал.  I960.  №  1.

Бұл  туралы  жогарыда  аталган  макдлада  "т и п т іл ік   псн 
партиялылықты  тендестіру,  типтіл ікті  реалистік  онердегі 
партиялылықтың  кѳрінетін  негізгі  сферасы,  ол  тек  кдна 
саясилықкд саяды деп  кдрау 

 эдебиет  пен  өнердегі  кұбы- 
лыстарды тарихқа кдрсы түргыдан бағалауға итермелейтіні; 
суреткердің  жасапш  заманы  мен  жағдайларын  ескермей, 
оның дүниеге  көзкарасының сипатын терең талдамай, тип- 
тіл ік атаулының бәрінен  партиялык позицияның  көрінісін 
табуға  тырысу  —  эдебиет  пен  өнердің  партиялық принци- 
піндегі нақтьигы тарихи мазмүшіы көмескілейтіні” дәл және 
әділ айтьиіған. Творчествоның психологиясы 

 тым табиги 
нэрсе,  ол  жасандылыккд  кѳнбейді,  жаттампаздык. жетег іне 
ермейлі.
Ш ы н д ы қ  құбылыстарды  типтендіре  жинактау  аркьыы 
суреткер  болаіиақ образдың  немесе  типтің  жалиы  бітімін, 
түлғасын  кдлынтастырумен  катар  оны ң  іш к і  ерекшелігін 
ашып,  міиезін диралаіілы. Әрбір өдеби тұлғаны ѳз ортасынан 
адам ретінде белек, окшау танытып тұратын, оныц тек ѳзіне 
ғана тэн,  ѳзгелерде ж о к  жэне кдйталанбайтын  психикалы қ 
ерекшеліктері  болуы  шарт.  Суреткердін  ѳмір  ш ы ш іығыи 
ж инақтау  әрекеті  әрқдшан  о н ы ц   адам  мінезін  даралау 
орекетімен  ұласып,  ұштасып  жату себебі де  сондықтан деп 
білу  керек.
Мінез деген  не?
Мінез — адамныц іш кі болмысы

бе^ігыі когам()ык ж ап)ай 
К(һш птасты рган  когали)ык  күпкы ,  барлык  психологыяііык 
ерекшеліктерініц ж иы нты ия.
Мінез  ж о қ  жерде,  JI. И.Тимофеевше  айтсақ,  ақикдтты 
“ адамдандыру”   м ұм кін   емес.  Ал  біз  әдебиетте  а қи қа т 
шындыкты  тек  адамдар  аркьиіы  ғана танитынымыз  белгілі. 
С онды қтан  өз  шыгармасында  “ ѳ н д ір іс т ік  процестерді 
суреттеудіц тасасынан болар-бсѵімас бұллырап  көрінетін кері 
ауьгдданган мәнекендер"* емес, іх гіы к  канлы кәркем обрачлпр 
жасагысы  келген  суреткер  бар  шеберлігін  ѳмір  шындыгын 
жинактаумен  кдтар адам  мінезін даралауға  жумсайлы.
Суреткер үшін керемет клын  нэрсе  “ адамның жаны  мен 
жүрегіндегі кѳзге ілінбес кѳп  иірімдерді”   (Гоголь) табу, тану 
жэне жазу.  Сезімнін тілі  —  бір  гүрлі,
тілсіз тіл.  Сол тілсіз се- 
зімге тіп  бітіргендей,  кдғаз бетін  адамның іш кі  күйін ің  суре- 
тіне,  күбьшысына,  кимьиіына айналдыру — суреткерден каи- 
шалық нэзіктікті, іиеберлікті кажет ететіні түсінікті болуга ти іс
' вдобист  пен  онерлсгі  тиіітілік  туралы  маселе  жайышіп.  ,4Қа««к 
әдебисті''  гаіеті.  1956.  №  3.
103

А.Г.Ц ейтлиннің зерттеуіне  кдрағаыда,  адамның  мінезін 

  сезім  “ иірімлерін”   суреттеу 

  Ж орж  Сандтың  қолынан 
келмеген  нәрсе  де,Писемскийдің  ең  осал  жері.  П уш кин 
Вольтерді  “ алпыс  жыл  жазса  да  адамында  жібі  түзу  мінез 
жоқ,  овды-соллы лепірген  күр соз ғана бар”  деп ажуалаған. 
Бүл да тегін  емес.  Ал Лев Толстой  үш ін  “ ең басты  нәрсе 
一 
адамньщ жан тір и ііл ігі” .  Сондыктан  ол  “ Согыс пен бейбіт- 
ш іл ікт і”   жазу  үстінле  эпопея  қаһармандарының  әрқайсы- 
сына  алдын  ала  жан-жакты  “ мінездеме”  жазып,  ѳр  алуан 
“ [ісихологиялык паспорт”   толтырып  отырган.  Қ ы зы қ жері 
— әр  кейіпкердің  мінез-қүлқындагы  алты  түрлі  (дәулет, 
қ о ға ш ы к ,  махаббат,  ақы нды қ  ,  парасат  және  семьялық) 
срекшслікке  айрыкша  назар  аударған.
Мэселен. Лев Толстойдың кол жазбас ында  Пьер Безухов 
былай  мінезделіпті:
Д о у л е т і .   Э к е с і   а у к а т т ы .   Б а л а с ы   қ о л ы н а   т ү с к е н н і н   б ә р і н   ш а ш ы п -  
г о к к с и .   е к і   р е т   к ; і р ы з   т о л е г е н ,   б а с   т а   т а р т к л н .   К р л ы   а ш ы қ ,   о й ы н қ ү м а р ,  
к е л е й ;! і к   и е г е н л і   б і л е д і   ж о н е   о д а н   с а с п а і і а ы .
Қогамдык  қүлкы .  К іс і  таниды.  огі-оңай  алдай  біледі  де,  күлсді. 
Кдіаса,  би  мс.  бейшара  ма,  —  бәрі  бола  алады.  Озгеге  клрайлауды 
с у к д н ы   с ү й м е іід і,  б о р і н   о з і. 

  Ә д е т т е н   т ы с   а т а к х ү м а р .  Б е т ің   б а р ,  ж ү зің  
б а р   д е м е й л і .   ә р к д ш а н   к д р с ы л а с а   к с т е д і .   Ә д е и - т ә р т і п   д е г е н л с р   м и ы н а  
да  кірмейді.  Қаталдыгы да  шексіз,  к^айырымы  да  шетсіз.
С ү ю   с и п а т ы .   Ш ү г ь ы ,   о л і п - о ш і и   с ү й е д і   д е ,   с ү й г е н і н е н   с о   б о й д а  
ж е р і и   ш ы г а д ы .   Ә й е л л е р д і   ә з і р е й Ь д е й   к ө р е д і .   Ә й е л д е р   ж и н а л г а н   ж е р г е  

п т а п   б а с к ы с ы   к е . і м е й д і   —   б ә р і   а к ы м а к ,   Ж и р е н б е ^ п і н і . . .   ( а я к т а л м а г а н ) .
А к д > н и ы к х д   к д т ы с ы .   М у з ы к а г а   ж а н ы   к ұ м а р ,   д а у с ы   ә р і - с ә р і .   Ә н  
с а л а д ы .   Ғ а ш ы қ б о л д ы   м а ,   к ө з д е г е н і н е   қ о л ы   ж е т к е н ш е   е с і   к е т е д і ,   Р е с е й - 
a i   ж а н - т ә н і м е н   с ү й е д і ,   д о с т ы к х л   м ы к т ы .
П а р а с а т   ж а ғ ы .   Б ә р і н   т е з   т ү с і н е д і .   Б а р л ы к  ж а г ы н а н   с ү л у   с ө й л е й д і .  
А л ы с т ы   б о л ж а й д ы .   Ө з   п ә л с а п а ш ы л д ы і ъ і н а н   ө з і   ш о ш и д ы .   Ө л м е с   ө м і р  
ж п й л ы  
ж п і   а й т а д ы ,   б о р і н  
б і л г і с і  
к е г і ,   б а с ы   к л т а д ы .  
Н а п о л е о н д ы  
к ү н л е й д і .
Семья халі.  Ә кесі  — министр француз.  Атасы дипломат,  оны жек 
кѳреді.  Волконская  —  шеше  жагынан  немере.  Анасы,  (?)  туган...
Эрине,  бұл  “ мінездемс”  эпопеяны  жазу  үстінде  талай 
озгеріске үшыраіы,
бірақ Пьер Безуховтың жүрткд мәлім әдеби 
тұлга  ретіндегі  жан лүниесіне  негіз  болганында дау жок,
С ө й тіп,  ұлы  жазушы  адам  м інезін  даралауга  асқан 
жауапкершілікиен  кдраған,  ол  өз кейіпкерлерінің іш кі біті- 
\іін   бүкіл  творчестволык  »эрекетінің  он  бойында  бір  сәт 
козлем таса  кдлдырмаган,  әр адамның ақы лы н

ойы н

сезі- 
мін,  білімін,  мәдениетін  ашкдн  үстіне  аша  берген.  Ө зінін 
осы  әрскетінін үстіиде  оз  кдһармандары  көркем  шыгарма-
104

дагы  образдан  гѳрі,  акикдт  ѳмірдегі  кәдімгі  тірі  кісілергс 
айналып,  авторлың  еркінен  тыс,  бул  “ мүлде  кдламаған 
харекеттер  жасай  берген,

.  Мэселен,  Анна  Каренина, 
автордың әуелгі жоспары бойынша "адам түңілгендей бұзык 
әйел”  болуға  тиіс  еді,шын  тұлғасын,  мінезін  даралай 
келгенде,  кесек,  күрделі,  тамаша,  тартымлы  бейне  болып 
шыккдн.  Өзі айткдндай, автордың еркіне бағынбай  кеткен.
Мүндай жағдай бір Л.Толстой емес,  кѳрнекті  кдламгер- 
лердіи бәрінің басында болған.  Мәселен,  Гаршиннің "ақыл- 
ды  етіп  корсеткісі  келген  кісісі  алаңғасар  бірдеңе”  болып 
шыкса,Короленконың  “ адамы… бұйрығына  бағынбай, 
ѳзінше  жэне  өз  мінезіне  лайық  әрекеттер  жасаған” .  Ал 
Тургеневтің  Базаровы  болса,  автордың  “ ѳзін  багындырып, 
оган агымдағы діни,
саяси және әлеуметтік маңызды мәсе- 
лелер турасыішагы ѳз пікірлерін айтып,
өз атынан күнделік 
жаздырып” отырган.  Мінезі әбден дараланған,
түлгасы тірі 
кісі  дәрежесіне  жеткізілген  кдһарман  “ тек  ѳз  кдлауымен 
гана харекет жасайтынын,,+ каламгерлер түгіл, кезінде Гегель 
•карияның”  өзі  де  атап  откен  болатын.  Соган  кдрағанда, 
Пуш киннің  Онегмнге  коспақ  болып  жүрген  “ Татьянасы

 
мүлде күгпеген жерден,  күйеуге шыгып,  Петербургтің кдй- 
дагы бір ірафымен кдшыгі кеткенін” айтып күйзелуіне илан- 
баскд болмайды.
Өз дәуірімізге  келсек,  айталық,  Горький  “ кітап  кейіп- 
керлерінің біріне-бірі үқсамауы’1 үшін олардың әркайсысына 
автор  “ ѳздері  қалаған  іс-әрекет,  ой-киял  босташіығын” 
беруін талап етсе, Алексей Толстой әр кдһарманның “ ѳзінше 
ѳмір сүруін...” олар автордың “ жоспарын бұзып,  мақсатына 
кдрсы”  болып,  оны  “ ѳз  мақсаттарына  жетелесе” ,кѳну 
керектігін,  “ персонаждардың мұндай бүлігінен кітаптың ең 
қызық  беттері”  туатынын  ескерткен.  Ғабиден  Мүстафин 
“ Дауылдан  к е й ін ”  романын  жазу  үстінде  бар  кү ш ін  
кейіпкерлерінің  “ біріне-бірі  ұқсамау  жағын  қадағалауға” 
жүмсаганын айтады.  “ Меніңше
,一
 дейді ол,  — созі

мінезі, 
піш іні

ой-ѳрекеті тек өзіне тэн, дара-дара адамдар  кѳбейе 
берсе,  кітап  күшейе  береді.  Ал  адамдары  көбейгенмен, 
біріне-бірі  ұқсай  берсе,  әлсірей  бермек” **.
•  Геге,ѣ.  Соч.  М.,  1938,  т.  X II,  стр.  245.
“   Ғ.Мүстафин  Ой  мсн  тіл. 
элебиеті”   гатсті,  1959,  №  48.
105

IV
Кѳркем  бейне,  яки  эдеби  қаһарман  дейік,  я  болмаса 
шығарма  геройы  не  кейіпкері  немесе  иерсонажы  дейік, 
бәрібір,осылардың бәрі  —  бір-ақ үғым  —  образ.  Бейнелеу 

  образдылык  болса,  бейне 

  образ.  Әдебиеттегі  адам. 
сѳздегі  сурет,  шыгармада  ѳмір  шындыгын  жинактау,  адам 
мінезін даралау,
сайып келгенде, осьиіардың борінің саркып 
кұяр  сагасы  біреу,  ол  —  образ.  Ал  “ образ  —  эстетикалык 
мэні  бар,ойдан  шығару  арқьшы  әрі  накты,  әрі  жинақты 
жасалган  адам  өмірінін  әсем  суретГ,
*.  Образ  жасау 

  тек 
талаиттыға  ғана  тэн  эрекет.  Ал  "талантты  жазушының  әр 
образы—  т и п ”  дейді  Белинский.  Демек,  біз  тип  туралы 
толғаймыз.
Жазушыиың өмірдегі үсақ-түйек.  кездейсоқ жайлардан 
аулақ  б и ік  талғамы  арқылы  ж инақтау  жэне  даралау 
әрекетінен  эдеби  бейне  туады.  Әлеби  бейненің  өмірлегі 
модельдерін  озгерте,  қүбылта,  құлпы рта  келгенде 
суреткердің  шығармасындағы  ор  кейіпкердіц  болмыс- 
бітімінде бір адамның емес, бір алуан адамның сыр-сипаты 
жатады.  Сонда  бұл  белгілі  бір  әлеуметтік  ортадағы  бір топ 
адамның  окілі  ретінде  танылады.  Тип  сыры  осында.
Типтешпру  проблемасы  секілді  типтің  озі  де  тым  кесек 
Ііэм  күрделі  нэрсе.  Неге десеңіз,  мінез,  бітім,  эрекет,  үғым, 
рух,  парасат жагынан  байыптап  клрасақ,  нагаз суреткердің 
колынан  туған  әрбір  эдеби  тап  —  әрі  эбден  жимақталған. 
сондыктан  ѳзі  секілділердің  бәріне  ұксайтын  жалпы  тұлга, 
әрі  әбден  дараланған,  сондыктан  өзінен  өзге  ешкімге 
ұқсамайтын жалкьі тұлга. Демек, типтің түрі мен мазмұішнда 
“ жалпы” мен “ жалкыньщ” бірлігі жатыр. Оның көркем образ 
ретіндегі  кесектігі де,  күрделілігі де  осында деп  білу керек.
М.с^уезовтің “ Абай жолында” онлаган, жүздеген  кейігі- 
кер  бар;  көбі  —  тип.  Мысалға  бір  ғана  Қүнанбайды  алып 
байқайық,  бұл  кім?  Аса  күрделі  бейне:  әбден  дараланған. 
бүкіл  іш кі-тысқы  бітімі  өзінен  өзге  ешкімге  үқсамайды. 
Мінезі де,  акьиі-парасаты да ерекше,  іс-әрекеті де бірегей, 
бөлек.  Бүл рстте  Құнанбай 

 жалқы түлга.  Сонымен  катар, 
ол  әбден  жинакталған,  бір  К,үнанбайда  сол  дәуірде  өмір 
кешкен  күллі  қүнанбайлардың  бәріне  ортақ  мінез,бітім 
эрекет  бар.  Бүл  ретте  Қүнанбай  —  жалпы  тұлга,  бүтін  бір 
әлеуметтік  ортаным  әр  кллы  өзгешеліктерінің  жиынтыгы.
• 
Л.И. Тимофеев  СХ*ноны  теории  литературы  М..  “ Просвещение” . 
1971.сф. 60.
106

С .М үқановты н  ••Ботакозіндегі”  Амантай  мен  Асқар, 
Ғ.Мүсіреповтің  'Юянған  олкесіндегі”  И гілік  пен  Жүман, 
Ғ.Мұстафиннің “ Кдрапшдысындағы,
,Мейрам мен Әлібек, 
Х.Есенжановтын  "А к   Жайығынлағы”  Хакім  мен  Қүныс- 
керей... Тағы кім керек?.. Осылардың әркдйсысы. олгі айтка- 
нымыздай,  орі  бір адам,әрі  бірнеше  адамның жиынтығы.
Дэл осы арала Алексей Толстойдың “ суреткер жекелеген 
Иван мен Сидорлы ғана үғып қоймай,
миллиондаган иван- 
дар  мен сидорлардан солардың боріне ортақ бір кісі — тип 
туғызуы  кджет”  дегенін  ескерсек,  әдеби  типтің  байыбына 
бара  гүсер  едік.  Және  мұндай  пікірді  бір  А.Толстой  емес

 
“ толстойлардың”  бәрі  айткдн:  Доде  өзі  жасаған  Лабассен- 
дрдың  *'кез  келген  кафеден  он  данасын”  кездестіруге 
болатынын  айтса,  Флобер  “ менің  бейшара  Бобариім  дәл 
осы  сәттс  француздың  жиырма  сел осында  кдтарынан  зар 
uierin, жылагі отырған-ды” деген: Мольер *\мепің Тартюфым 
әшейіи бір мырза Тартюф кдна емсс, бүкіл адам баласыныц 
барлык тартюфтарыныц  косындысы” деген  болса,  Черны­
шевский өзінің "Не істеу керек” романында "жана үрпактың 
өзіне  жүздеп  кездесетін  кәлімгі  кісі  секиіді  кісілерінің” 
ісасиеттерінен  қүрап  бір  бейне  жасағысы  келгенін  айтқан; 
ал  Горькийдіц типке  кояр талабы  осылардың бәріне түйін, 
түжырым  секіпді:  "Егер сіздіц суреттеп  көрсеткіңіз  келгені 
дүкенші  болса,бір  дүкеишідс  отыз  дүкенші  жатсын:  non 
болса,бір поп  отыз поптаи  құралсын:  мүиыңызды Херсон- 
дағылар  оісыса,  Херсон  попын,  Арзамастағылар  оқыса, 
Арзамас  попын  коретін  болсын,

.
Типтік  образ  жасаулың  осы  шарттарының  бәрі,  түптеіі 
келгенде,коркем  әдебиетте  ақикдт  шындықтың ең  негізгі 
зандылықтарын  көрсету үшін  керек.  Мәселен,  әдебиеттегі 
бір  байдың образы  өмірдегі  бірнеше  байдың,  бір  кедейдің 
образы  бірнеше  кедейдің  ең  слеулі  ерекшеліктсрінен 
кұралады да, тип болады.  Сол аркылы акикдт шындықтагы 
байлар  ортасы  мен  кедейлер  ортасынлагы  тіршшік-тағдыр 
злңдылык

ары таныть^мак,  Итбай мен  И гілік,  Амантай мен 
Дэркембай солай жасалган.  Эйтпесе, дэл  осындай адамдар 
ақиклт  өмірдің  өзінде  дэл  осьшау  сом  түлға,  мыкты  мінез 
калпында  болды  деп  үғу  кдте.  Эрине,  осьыарға  бір  жағы 
болмаса  бір  жагынан  үқсайтыи  итбайлар  мен  игіліктер

 
амантайлар  мен  дэркембайлар  боллы,  бірақ олардьщ  бэрі 
мыналарлан оллекдйда шағын. кораш, үсақ, күйкі болатын. 
Ал  әлебиеттегі 
әлгі
  бір  үлкен  Итбай 

  ѳмірлегі  усак 
итбайлар

ы,И гіл ік 

 игіліктерді, Амантай 

 амантайлар

ы

 
Дәркемоай  —
— дәркембайларды  түгел  клмтып,  түтастыра
107

корсететін  биік  шоіды  —  кдрауьиі  төбе  іспетті.  Гиптендіру 
бір адам арқьиіы өмірдегі мың адамды бір-ак кдмтып көрсе- 
теді. Лдам бар жерде мінез бар. Ал омірдегі алуан түрлі мінеадің 
әдебиетте жинакталган біртүгас типі бар. Омірге карап өнерді 
бағаласақ,  өнерге  кдрап  өмірге  де  “ үкім”  айтамыз:  зымиян 
болса  —  Қүнанбай,сараң  болса 

  Кдрабай,  аңкду  болса  — 
Мыркымбай,  жалкду болса 

  Сулырахмет дейміз.  Омір  мен 
өнердің  бұлайша  астасуы,  өнердің  омірге  айналуы  —  үлы 
кұбьиіыс.  Бұл күбылыс сөз өнерінде тек тигггеидіру тәсілімен, 
нәтижесінде  нағыз тип аркылы  гана болмак.
Коркем  әдебиеттегі  типтік  образдарга  кдрап  отырып 
белгілі бір уақыт пен кеңістіктегі когамдык дамудың негізгі 
жэне  шешуші  тенленциясын  байкдуға  болады.  Айталык

 
кдзак  коғамының  откен  ғасырлагы  унамды  клсиеттерінің 
бір алуанын  М.Әуезов Абай түлғасына шоғырлап,
түгастыра 
таныткдн  десек,  осындай  парасат  өкілдерінің  енді  XX 
гасырдың бас жагындаіъі — жаңа дәуірдегі жаца касиеттерін
С.Мүклнов Аскдр образы арқылы корсетті. Одан бергі, тіііті 
өз дәуіріміздегі типтерге бақсақ,  Ғ.Мүстафиннің Мейрамы 
— адамдардың бейбіт қүрьиіыс кезіндегі кдлаулы ерекшелік- 
терінен тұтастырылган түлга болса

Ғ.Мүсіреповтің Кдйро- 
шы  —  адам  рухының  согыс  жылдарындагы  бір  лагі  еткен 
айрыкдіа  көрінісі  секілді.
Бұл  айтылғандар,  бір  жағынан,  біздің  әдебиетіміздегі 
ұнамды  кейіпкер  проблемасының  әр  кезеңде  әр  кырынан 
кѳрінуі, эр жагынан шешілуі десек, екінші жагынан, осылар 
арқьиіы өмірдің өзівдегі клмыл-қозпілысты, қоғамнын даму 
тенленциясын  аңғаргандай  боламыз.  Абай  мен  Асқар, 
Мейрам  мен  Қайрош  —
— әркайсысы  өр  түстың  ти п тік 
тұлғасы, әркдйсысында өзгеге үқсамайтын, тек ѳздеріне ғана 
тән өзгеше мінез-құлык, іс-әрекет, болмыс-бітім бар. Солай 
болғанмен, осыларда бір-біріне деген рухани ұқсастық бар, 
бүларда  бір  түрлі  парасат  тұтастыгы  бар;  б ір ін -б ір і 
жалғастыратын,  бірін-бірі  толықтыратыи  тәрізді.  Қараңгы 
түнек, кдпас,
мүздай сірескен тоң мойын феодалдык ортада 
жалғыз  шырактай  жьиітырағаи  Абай  өмір  теңізінің  мұзын 
ерітіп.  сеңін  айдаган  жойкын  дауылдар  түсында  Аскарша 
жанып,  “ дауылдан  кейінгі”  мүлле жаңа жағдай  мен  ортада 
Мейрамлай  маздап,  Кдйроштай  жалындар  ма  еді,  кдйтср 
еді?  Эрине,  сөйтер  еді.  Аламдык рух  тұтастыгы,  қоғамдық 
даму толассыздығы деген  осы  болады.
Дәл  осы  секілді  кдзіргі  казақ  әдебиетіндегі  әйелдер 
образының  үлкен  галереясын  аралап  кдрасақ  та,  олар 
аркылы тек адам ерекшеліктерін гана емес. эркайсысы омір
108

сүрген  заман  озгешеліктерін  байкдп,  сол  арісылы  жалпы 
қоғамдық дамудың  негізгі  және  шешуші  тенденцияларын 
бакылап, байыптаймыз. Сұлушаш пен Топкан,  Қүралаи мен 
Кдмар, Ботакөз бен Раушан,
Ардақ пен Гүлжан... Әркдйсысы 
адамға тән айрықша сырмен кдтар,  ѳзі өмір сүрген заманга 
тэн  озгеше  сипаттарга да толы.
Әдеби типтің мынадай жайттарын да ескеру артык емес. 
Онша дэлелдеуді кджет етгіейтін нэрсе — типтің белгиіі бір 
қоғамлық ортадан кѳп және жиі кездесетін қасиеттен жинақ- 
талатыны.  Мысалы,  Пушкин  мен  Лермонтовтың  Онегин, 
Печорин  секілді  “ басы  артык  адамдарын” ,Гоголь  мен 
Чеховтыц  Башмачкин,  Беликов  сиякты  “ кішкентай  кісі- 
лерін” 、
жүртка  мәлім  “ достоевский бейшаралары”

“ Турге­
нев әйелдері” атанған әйгілі типтерді ѳткен ғасырдағы орыс 
өмірінен,Бальзактың Растиньягі,Мопасанның Жорж Дю- 
руасы  тәрізді  ар-ұжданын  ақшаға  саткдн  ыскдяқ ж ігіперді 
француз ѳмірінен немесе Стендаль мен  Золя, Диккенс пен 
Теккерей  аскдн  шеберлікпен  таскд  кдшагандай  мүсінлеп 
кеткен  “ игі  ниетті  имансыздардың”  талайын  бүкіл  Батыс 
буржуазиясыныңтұрмыс-тіршілігінен аттаған сайын кезде- 
стіруге  болады.  Бұлар 

  типтер.  Ал  Чернышевскийдің 
Лопухов,  Кирсанов,Вера  Павловна  секілді  “ жаңа  адамда­
рын ^  сол  кездің шын  ѳмірінде  ж иі  үшырату  мүмкін  емес- 
Ti. 
Бұларды автордың ѳзі де "әзірге сирек” кездесетін, орыс 
омірінде тек “ жуырда гана туған та п” деп түсіндірсе,бүкіл 
Ресейде  Рахметовке  үқсас  бар  болғаны  сегіз-ақ  адам  бар 
екенін айтты.  Бұлар да типтер:  бүгін  аз болғанымен,  ертең 
кѳбейетін типтер.
Дѳл  осы  секілді,  Ғ.Мұстафин  өзінің  “ Миллионер”  по- 
весінде  эбден калыптаскан ѳмір шындыгы мен адам  мінезі 
емес,  әлі  кдлыптасып  үлгермеген  шынлык пен  мінездерді 
жинактап,  типтендірген  болатын.  Және  осының  ѳзін  жа­
зушы  біле  түра  әдейі,  саналы  түрде  жасаганын  айтады: 
“ Әдейі  жолсызбен,  сонымен  жүріп,  жол  салмақ  болдым. 
Барды  гана  айтып  қоймай,жокты  да айтса,  болганда  ғана 
айта  бермей,  болашакты  да  айтса,  соларды  айтуға  лайық 
тіл тапса деген максат тұрды алда.  Осы мақсат “ Аманкелді” 
сиякты колхоз, Жомарт сияюы председатель жасауга апар- 
ды.  Екеуі де ол  кезде жоқ-ты.  Кейін болды.  Ахмет уста  элі 
жок.  Бірак сѳзсіз  болады’,
*.
Демек, тип шындыкта жиі кдйталанатындардың жиын- 
тыгы  гана  емес,бүгін  сирек,  аз  болганмен,ертең  молыға-
•  Ғ.Мүстафип.  Ой  мсн  тіл.  “ К ;п а қ эдебисті”   газсті,  1959,  №  48.
109

тындар  мен  толығатындардың  да  бедерлі  бейнелері  деп 
білген жѳн,  Бұл регге Н.А.Добролюбовтың

Обломовтагы” 
Ольганы тип  ретінде  “ Дворян үясындағы” Лизамен салыс­
тыра  сипаттай  келіп,  Ольга  секілді  әйелдер бізлің қогам- 
да жоқ.  Ольга — орыс өйелдерінің өмірге әлі еніп үлгерме- 
ген  жаңа  буынының  өкілі.  Кэзіргі  Лиза  кыз  бен  болашак 
Олъга қызды салыстыра отырып,  орыс әйелдерінін кдлып­
тасу жолын  белгілейміз...^ деген  пікірі  көркем  әдебиеттегі 
типтендіру  мен  типтің к^ы н  әрі  кьізық сипаттарын  ашып, 
терең  дәлелдейді.  Сол  с е к іл д і,Лафаргтын  естелігіне 
кдрағанда,  Маркс  4t Бальзак өз дәуірівдегі коғамнын тарих- 
шысы  болумен  катар,  Луи-Филипп  түсыңдағы  үрыктын 
Бальзак  өлгеннен  кейін  I I I   Наполеон  түсында  к^лайша 
толысып гүлғаланарын творчестволыктүрде болжап білген” 
суреткер  екенін  айтқан.  Бальзактың  Креве^ь,  Гуро тәрізді 
типтерін  сарапкд  салып  көрген  адамга  Маркстің  сөзі  дәл 
екенін  тусіну  оңай,
Ол  — ол ма,  әдеби типтің негізіңде бүгіигі бар мен ертеңгі 
болатын  мінездер  ғана  емес,  ертені  ж о қ,  бүгіннің  өзінде 
тарих сахнасынан ығысып шығып,  не аласталып бара жаткдн 
мінезлер де алынуы мүмкін.  Мысалы, Л.Леожжгың ч*Ормс 
орманындагы”  саткыи-мансапкор  Грацианскийдің образы 
— біздің қоғамға жат мораль  мен  психологияның ең елеулі 
т и п тік белгілерінеи түтаса жинакхалған нағьлз ти п тік образ. 
М үндай  үнамсы з  типтер  қа з ір гі  қа за қ  әдебиетінде  де 
бірқыдыру.  Оларды  дүрыс  түсіну  ж эне  байыптау  үш ін  
мәселеге кеңірек және тереңірек кдрай білу шарт.  Әйтпесе, 
б үгін гі  шындыктаи  туган  әдеби  шығарматіардан  әлгідей 
жағымсыз  образдарды  көре  салып,  “ мұндай  т и п   кеқес 
адамяарының арасында  болуы  м үм кін  емес’1 дегевдей  тым 
жалаңаш

жайдак әрі кызғылт 
түйіндер 
жасау — онша 
ұлкен 
эстетикалы қ   талғамды  таныта  алмаса  керек.  М үндай 
тұрпайы 
социологизмнен  сақ 
болған жөн. 
;
ГКөркем  әдебиетгегі  жинактау  —  типке  әкелсе,  даралау 
— мінезге  әкеледі деяік.  Образ  осылай 
туад.ьі^ 
Мүның взі

 
шын  мәніндегі 
өнер 
адамы  ұш ін  әрі  әдемі,  қьізы қ  орекет 
те, әрі 
4инемен 
кұд ы қ кз^ғандай^  куіъ т әрек^г. Суреткерлік 
шеберлік те  осы  эрекет устінде  көрінбек.
Әлемге  әйгілі  “ Марсельезаның”  ғажайып  музыкасын 
француз армиясының әншейін бір кзтардағы капитаны Руже
ш

де  Лиль  бір тун  ішінде  (түн  ортасы  ауа  бастап,  таң  білін- 
генше)  жазып  бітірген.  Б ірақ  ол  кдлган  емірінде  осыдан 
ѳзге  ештеңе  жазып  жарытпапты.  Талант  атаулынын  бѳрін 
осынау  Марсель  топырағында  туған  марқасқа  музыкант 
секілді  “ бір  түндік  данышпан”  деуге  болмайдьь  Әсіресе 
кдламгер  еңбегі  шетсіз  де  шексіз:  сөз  өнеріне 
тұңғыш 
ден 
қою   сәтінен  соңғы  демі  таусылғанға  дейін,  оны н  барлық 
ғүмырының өн бойында толассыз созылып жатпақ.
Ж азуш ының  ғүмыр  бойғы  өрекеті 

  жазуш ы лы к 
шеберлік  жолындағы  әрекет,  Шеберлік  тағы  да  шексіз. 
Шығарма  жазу  нағыз  шебер  үш ін  шеберленген  сайын 
қиындай береді.
Шеберлік демекші,  кдламгер  шеберлігінің тупкі  түйіні 

 жазушының өз жан-жүрегіндегі сезім мен сырды езгенің 
ой-санасына  мейлінше  әсерлі  және  сүлу  жеткізу,  үтымды 
және  дәл  дарыту.  Бұл  үшін  жазушыға  керек  нәрсе  үшеу: 
“ Т іл ,
дөлдік және  қы скз жазу —-  шеберлік м атеригі осьгнау 
үш 
к и т т ің
 үстінде уүр”  (В.Инбср).
Шеберлікке жетілу жолының бүраландары да  шексіз.
Уак^іт өтіп жатыр.  Тарих  керуені уздіксіз көшу үстінде. 
Дәуірдз  дәуір,  заманлы  з^ман  ауыстырумен,  игі  ниетгі 
адамзат ылғи алға үмтылумен  келеді.
Еуразия  тарихы н  ты ң  тараудан  бастатып  қайта 
жаздырған  ұлы  революция да  болып  өтті;  өмірдің  келбетін 
бүтіңдей  өзгертіп  кетті.  Кдндай  еңбек  саласында  болсын, 
бәрінде  —  вдйта  куру.  Крл  еңбегі  біряен  бірге  жеңілдеп, 
адамды  көп  жагдайда  машина  ауыстырып  жатыр.  Адам 
ауырлыкган,  азаптан  күгкарылды.
Ая  жазушы  еңбегін  ешбір  машина  ауыстыра  алмайды, 
оны  ешбір  қ\дірет  “ творчество  азабынан”  да  қүтқара 
алмайды: жазушы еңбегінің турі мен тәсілі  Көне дүние мен 
Орта гасырда немесе Ояну мен Ренессанс дәуірінде кэндай 
болса, кдзір де сондай. Оның өндіріс күралы да — сол баяғы 
атам заманындағы 
кұрал 
— 
кдғаз, 
кдлам, сия. Сөз өнеріндегі 
үлы  туындылардьщ бәрі тек кдна  қолмен  жасалған.  Және 
бул  кдндай  зуыр,  азапты  жүмыс  десеңші,  әр  шығарманы 
кдпысыз халге жеткізу харекетіще мүлде шек жок; “ Шегірен 
былғарьшы”  Бальзак,  бастан-аяқ  кзйта  жазғандай,  тоғыз 
рет  адам  танығысыз  өзгеріске  ұшыратса,  Гоголь  аРевизо- 
рын”  бес  рет,  Флобер  “ Иродиадасын”  он  рет,  Горький 
“ Анасын” алты рет түбегейлі өзгерткен, жетілген үстіне же- 
тілдірген. Ал  Фадеев кереметтей өзгертіле,  жетілдіріле,  кем 
дегенде, ұш немесе бес рет бастан-аяқ қолдан көшірілмеген 
романды  мүлде  роман деп  білмеген.
М(

Біздің  елде  талай  тамаша  заңдар  кдбылданды.  Бәрі  де 
адам үшінэ адамньщ бакыты мен ракдты үшін! Бір заң жұмыс 
күнін ретке келтірсе, тағы бір заң еңбек агітасын алты күннен 
бес  күнге  гүсірді.  Еңбек  адамдары  кдзір  бес  күн  жұмыс 
жасап,екі  күн демалады.
Ал жазуіиының жүмыс  күні қыскдртуға келмейді, жазу­
шы  еңбегі  ешкдндай  заңға  сыймайды,  тәртіпке  көнбейді; 
Паустовский  күндіз жазган,  Шолохов түнде жазса,  Хемин­
гуэй 
кди
  кезле шабыты келсе,сол  кезде қаламға жабысклн: 
кейде  он  кұн  жүмыссыз  жүрсе,  кейде  он  күн  күндіз-түні 
бірдей, тәулігіне он бес-жиырма сағат столлан үзіле алмаған. 
Қыскдсы. эр жазушы өзінше еңбск етеді, бәріне бірдей ортак 
еңбек  тәртібі  ж оқ жэне  болуы  мүмкін де  емес.  Ойткені  әр 
жазушының көркем 
шыгарма 
тугызу тәсілдері  мен  амалда- 
рының өзі эр турлі:  Байрон — қанатты қиял иесі, кез келген 
кұбьиіысты  оп-оңай  өрбітіп  әкетсе,  Ламартин  үшін  ойдан 
шыгару  —  алынбас  кдмал;  Флобер  әр  жазғанына  он  рет 
орала  берсе.  Золя  бір  жазғанын  кдйта  кдрагысы  келмеген: 
Гольдони  бір  маусымда  он  алты  пьеса  тугызса,  Альфиери 
бір  отырганда  бірнеше  трагедияны  катар  жаза  білген: 
Шатобриан  қолына  капам  алмай,  ойлай  алмаса,  Гончаров 
жазарынык  бэрін  басынла  эбден  пісіре  қорытып  алмай, 
кдламға жуымаған.
Осылардың  бәрі  бір-ақ  мақсаттың  әрекеті 

  тек  қана 
образ  жасау  әрекеті^Нагыз  образ  —  бедерлі  бейне  —  тірі 
кісі дедік.  Өз образының тірі кісі скенін ең алдымен автор- 
дың  өзі  түйсінуге  т и іс і Бальзактың  өз  геройларынан  тыс 
ѳмірі болмауы тегіннеҒкгегін емес.  Өзі жасаған образды тірі 
кісі  деп  түйсінбесе,  айталық,  Гете  озі  мүсіндеи  отырған 
Адельгейда сұлуға немесе Пушкин шеркес кьізына “ ғашық” 
болмас  еді.  Диккенс  каһарманының  өліміне  жыламаған 
болар еді.  Образ тек осындай эрекеттер аркьшы ғана туадуі
Әдеби образдың тірі адамға айналу процесі 

 адам айтып 
түгесе  алмас  үзақ әңгіме.
Міиез 

  аламның  іш кі  бітімі  болғанда,тип 

  сом 
түлғасы  екені  мәлім.  Осылардын  нактылану  сырының  біз 
айтканнан  басқа  да  кѳ п -кѳ п   ісырлары,  яки  нақтылау 
тәсілдері  бар.
Тек мінез жағына ғана назар аударып көрелікші. Осының 
ѳзін  жазушы  іс  жүзінде  кдлай  жасайды?  Әр түрлі  тәсілмен 
жасайды.  Бірі — 
т у р а мінездеѵ^Мысгяы.
 Ә.Нұрпейісов “ Кдн 
мен терле” Ақбаланың әкесін,
яки  Еламанның кдйын атасын 
былай  мінездейлі:  “ Сүйеу — ел  ішінле сыйымсыз

тікбакдй.
112

тентек  iuærf  Оз  үйінде  де  жыландай  ьтскырыл  отыратын 
бол 
ғасын тәты н - ба:і ал ар ы оны н кдй  жагынан  шыгып  кдла- 
рын  білмей,  кыпылдасып  болатын.  Бір  гажабы,  осы  кы ты - 
мыр

кдтал  шал  дегенде  Еламанньщ  жаны  ж ок.  Еламанга 
Сүйеу  кдрттың да  ықыласы  баскд.  Күйеу баласын  “ балык- 
ш ы ”  деп  атап,  оган  айткдн  бар  сөзін  әзілге  шаптырьш

 
оскырынып күліп отырады. Жаксы  көріп,  әлде  шынымеиен 
жек кѳріп,кекетіп  отырганын айыру 
ххы
мінез-күлғсы трилогияньшѳн-бойышіа бүлжыман, айрыкша 
сипатта  кдлып  қояды^^*^
ГГагы бір 

эсіл — 
жанама мінездеу.
  Мұила әліілеіі тотеден 
сипаттау  болмайды,  жазушы  мінез-қүлкын

әдет-ғүрпьш 
аныктагысы  келген жеке адамньщ немесе бір топ  адамньщ 
ѳзі емес, соның кдтысы бар ѳзге заттарды  суреттеу арісылы 
ә лгінің  өз  қүлкы н  не  ғүрпьш  айқыидайды.  Мы сал га 
Ғ.Мұсіреповтің “ ЭтнограФиялы
і
с
ып клрайық. 
Бүл  әңгімеде  жазушы  уКаңбыршы ѵдегеііУауьиідагы  бір  ру 
буынның  ѳмірге  икемсіТ,  созгс^бгф  да.  іске  ж оқ дәрмсн- 
сіздігін,  бүгінде  сіңірі  шыккдн  келейлігіне  кдрамай.  баяғы 
бай күндеріндегі  күр кеуде,  пац,  керснау,  ксрдең қүлкдэі  әлі 
өзгермегенін,  *4жыртық тобелерінеи  жүн  жүлынып  шығып 
тұрса да,  тымактарда  бір  такаббарлық бар”  екснін  уытты

 
ащы мысқыл  мен маскдра  мазақкл айналдыралы.  Жаңбыр- 
шы  ауъілының  ең  ардақты  үлкені  —  “ сміырық  ауыз  сары 
шал” ,
одан кейінгі қадірлісі “ сакзлы бар, мүрты ж оқеркек” , 
олан  кейінгі  аяулысы 

  “ үңірейген  көсе  қара…”   Сырт 
түрлеріне  қарағанда,  ѳзімізге  таныс  кдзақьиіыкдіен  “ кең 
далада,  аспан  астьиша  орын  талғасып,  үлкендік  жасасып 
отырған” өңшең бір ақсүйек мыклылар. Тосын коргеи кісіге 
еддерінің мінез-қулкын білу-аққиын: ^көадері бұл дүііиенің 
ар  жағындағы  бірдемеге  кддалгандай

бет-ауыздарынла 
кдтып  кдлған  тас  менмендік”   сірестіріи  қойып.  үлкенініц 
айткднын  кзлғандары  екі  реттен  аудармай  кдйталап,  торт 
қүбылалары теп-тегіс отырған ьиіги бір ығай мен сығайлар. 
Бүлармен  қол алысып амандасудың өзінде жазылмаған заң
бүзылмаған  сән  бар.  Бүл 

  ѳз  күйлері.  Ал  снді  осьиіардың 
үйлері  кандай?  Енді  соған  келейік.  Қонактарды  кддірлеи 
апарып түсірген  үлкен үйінің сикы  мынадай:
Ү л к е н  
кара 
ү й д і ң   і ш і   е р т е д е г і   б а й л ы е т ы ц ,   к л з і р г і   к ү и д е г і   ж ү т а у  


1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал