Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет7/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   22
Қыскдсы,  коне  дүние  ойшылдарының  ішінде  К
бинт
 
Гораций  Ф л а кк  эстетикасынын орны  айрыкдіа.
Біздің  бүгінгі  отанымыздың  жер-суьш  мекендеген  бір 
кездегі  ата-бабалар  тарихына  ұңілсек  те  сұлулык  сымбат 
ж айлы ,жалпы  мэдениет  туралы  ескерткіш терге,  коне 
мүраларга  коз  салсақ,  Үрартудың  әйгілі  кяласы  Мусасир 
архитектурасы, сол секілді скиф кдлаларының сүлулыгы  мен 
байлыгы туралы  коптеген кѳніл аударар мәлімеггер үиіыра- 
тамыз.  Бүлар  да,  сөз  ж оқ,  оз  кезінің  көркемдік  көзкдрас- 
гарын  белгілеуде  ожептәуір  роль  атклрған.
Орта  ғасыр  түсындага  билеуші  тап  —  феодалдар  мен 
клерикаллар,когамлы к сананын мүрындығы 

 діни схолас­
тика болганы тарихтан мѳлім.  Философияны теология жүт- 
кдн  орта  гасыр  реакциясының  түсыііла  “ айналада  алтын 
таскывдап, кылыштар кдрш урысып, клра түнек инквизиция 
орті  алаулап  жатты”   (М аркс).  Мүндай  жагдайда  эдебиет, 
ѳнер  мен  эстетика  дамуына  ешкдндай  м үм кіндік  ж оқ-ты ; 
олардын бәрі фанатизм шырмауында,  мистика курсауында, 
инквизиция  бүғауында  кдлды.
Орыс мэдениетінін тарихына кдрасак, феодализм түнегі- 
н ін   астында  аздаған  әлсіз  ұшқындар  тәрізденіп,  халыктык 
ауыз әдебиетінің  ѳрбігенін  көреміз.  Бүлардың ен  кұндысы 

"И горь полкы туралы сез” . Ал кдзақтардың әдемілік жай­
лы ұгымішры бұл түстарда тек ж а қсы лы қтуралы (этикалық) 
гүсініктерінен  ғана  еміс-еміс  ангарылғаидай.  О нын да  бар 
белгілері  халы кты к эстетикада  жатты.
6 0

Дэл  осындай  жағдайда  кдзақ  топырағунда,  атап  айт- 
кднда,Сырдария  бойында 

  ертедегі  түркі  халықтарының 
кін д ік кдласы Отырарда (Фарабта) туы п-өскен ұлы ойш ыл

 
гүлама  галым  Әбу  Насыр  өл-Фарабидің  (870-950)  бүкіл 
дүниежүзілік білім мен мэдениет аспанында жарық жүлдыз- 
дай жаркырап,  Аристотельден  ке й ін гі е кін ш і үстаз дәреже- 
сіне  көтерілуі  一  адам  таң  қалғанлай  ғажайып  кұбылыс.
Әл-Фараби 

 дана философ кдна емес, маиталман матема­
тик,  үлкен  дәрігер,  дарынды  музыкант,  мыкты  эдебиетші 
болған  адам.  Эдебиет  пен  ѳнері^е  байланысты  данышпан 
ғалымның  бүкіл  элем  эстетикасына  айтулы  үлес  болып 
қосылған  “ Музыканьщ  улы  кітабы”  атты  кѳлемді,  күрделі 
зерттеуін,  “ М узыка  ғылымына  кір ісп е ” ,“ М узыка  жайлы 
талдау,

,“ Ы рғаю арды топ-топкд бѳлу”  т.б.  эр алуан ғылыми 
енбектерін атауға оолады. Бүлардың кдй-кдйсысы болсын, эл- 
Фарабидің ірі эстетик,  іргелі теоретик екеніне айгаіс Ал оның 
“ Поэзия өнерінің канондары туралы трактаты”  мен  “ Поэзия 
ѳнері  туралы”   еңбегі  өлең  жайлы,  жалпы  акы нды қ  өнер 
хакьіңдағы аса  бағалы байыптаулар болып табылады.
Г ^ л -Ф а р а б и   “ Поэзия  енерінің  канондары  туралы  трак- 
татта”  Аристотельдің  “ П о эти ка сы н ”   талдап-түсіндіруді 
мақсат ете тура оны рет-ретімен жэне егжей-тегжейіне дейін 
түгел  тексеріп  жатпайды"*,  поэзияны  трагедия,  комедия, 
драма,  эпос,  риторика,  сатира,  поэма  т.б.  осылар  тэрізді 
бірнсше түрге  бѳледі де,  әркдйсысына жеке-жеке жанрлық 
сипаттама  береді.  Айталық,  “ комедия
, 一
  деп  түсіндіреді 
әл-Ф араби
,一
  арнаулы  ѳлшемі  бар  п о эти ка л ы қ  жанр. 
Комедияда  эр  алуан  әрсіз  әрекетгер  башідалады,  келенсіз 
кісілер, олардың кесірлі кылыктары мен  кеспірсіз мінездері 
сыкдқ eTÛTeaiMf*.  Бүл  —
— кәдімгідей  кдлыптаскан,  кѳп  ретте 
доірсәне  түр^аулы  теориялык түжырым.
\Әл-Фараби  өлең жазатындарды үш топкд бөледі:  бірі 
一  
тумысынан  акда-төкпе,  ағыл-тегіл  дарындар;  е кін ш ісі 
一  
туғаннан  соц жетілген,өлең  өнерінің  барлық күпиясымен 
жете таныс “ ойлампаз”  таланттар;  үш інш ісі — тума кдбілеті 
де,табиғи таным-дарыны да жоқ,  жоғаргы  екеуіне еліктеу- 
мен  ғана  жүретіндер.  Бүлардың  бірінш ісі 

  ауыз  әдебие- 
тіндегі суырып салма 

 импровизатор жырауларга,
екінш ісі 
— жазба  әдебиеттегі  профессионал  ақындарға,  үш інш ісі 
一  
әр түста да бола беретін әшейін әуесқойларга берілген мінез- 
демелер с е к іл д і\
•  Аіь-Фараби. Логические трактаты. Алма-Ата,  “ Наука”

1975. стр. 529.
••  Бул ла сонда,  535-бет.
61

Әл-Фарабилің  “ Поэзия  өнері  туралы”   трактаты  түгелі- 
мен өлең қүрылысына — өлең өлшемлерін талдауға, өлендегі 
ы рғақ пен  буын  мәселелерін  тексеруге  арналган.
Осы  трактаттары ны ң  қай-қайсы сы нда  болсын,улы 
галым ѳнер атаулынын акикдт ѳмірден гана туатынын терен 
білгірлікііен тап басып, дэл түйген.  Бұдан мын жылдан астам 
бұрынғы  "с о қты кп а л ы ,  с о қп а қс ы з”  бұлыңғыр  дәуірде 
мүншалык сара ой-сана  иесі  болу адам  баласының  парасат 
тарихында дара туған даналардың ғана үлесіне тиген. Демек, 
Әбу  Райхан  Бируни  (973-1050),  Әбу  Әли  Ибн-Сина  (980- 
1037), Омар  Һәйям  (1048-1130),  Роджер  Бэкон (1214-1294), 
Әбдірахман Жәми  (1414-1492) секілді әлемге әйгілі оііш ьы- 
гұламалардың әл-Фараби еңбектерін гүмыр бойы үлгі, өнеге 
тұтып  ѳтулері  тегіннен-тегін  емес.
IV
Батыс  Европадағы  од еби - эстети кал ы к   іл ім н ің   ламу 
тарихына  коз  салсақ, ГОяну  дәуірін  айрыкдіа  атау  керек. 
Өйткені бұл 

 гылым мен техниканың, эдебиет пен оиерлің 
дүр с іл кін іп ,  дүрілдей дамыған доуіри

 Өйткені бұл 

  "адам 
баласы  бүрын-сонды  басынан  кешірмеген  прогресшиі  улы 
төңкеріс дәуірі; алыптарга зәру болған дәуір және оздерінің 
ой  куаты,  күштарлығы  мен  мінезі

ж ан- жақтылыгы  мен 
окдлмыстылығы  ж өнінен  сол  алыптарды  тугызған  дәуір” 
(Энгельс).

яну  дәуірі  —  бір  ғана  Итальяныц  ѳзінде  данышпан 
суретші  Леонардо  да  Винчиді  (1452-1519),  кемеңгер  ақын 
Торквато  Тассоиы  (1544-1595),  дана  философ  Джордано 
Бруноны  (1548-1600),үлы физик  Галилео  Галилейді  (1564- 
1642) туғызған дәуір.  Бүлардың кдй-кдйсысы  болсын,шын 
гылым,  шыншыл  ѳнер,  сайып  келгенде.  ш ы найы ѳ м ір жо­
лында орта гасырлык, идеализмге,  мистика мен схоластикага 
кдрсы  шынында  да  нагыз  алыптарша  алысклн  ѳнерлілер 
мен  білімділер.
О яну  д э у ір ін ік   о й -санасы нан,  күл л і  гылымы  мсн 
тэжірибесінен  туган  теориялык  түйін  —  атақты  Декарт 
философиясы.  Рене Декарт (1596-1650) ѳзінін дүниетанымы 
жагынан  философиялағы  рационализмнің  негізін  салушы 
екені  мэлім:  "О й л а й м ы н   екен.  ендеше  т ір і  е ке н м ін " 
(Декарт).  Француз галымы озінің осы ережесін табигаттану 
мен когамтануда гана емес,  ѳнертану мен эдебиеттану үшін 
де  методология.]ык  багыт  етігі  үсынлы.  Эдебиет  пен  онер
6 2

іуындыларындағы әсемдікті 
Декарт 
олардың бүкіл мазмүн- 
пішініндегі бүтіндік пен бірлікте,
симметрия мен гармонияда 
деп  біл

/
Декарттың  озінен  кейінгі  эстетиктерге  ыкдіалы  үлкен 
болды.  Мэселен,  француз  кла ссиц и зм інін  ірі  теоретигі 
Никола  Буало  (1636-1711)  Декарт  рационализмін  өзінің  
эстетикасы мен поэтикасына философиялық негіз етіп алды.
Буалоның “ Поэтикалы конер”  атты эстетикалык тракта- 
тын кезінде мәдени жұртшылық классицизмнің эдеби мани- 
фесі ретішде таныды.  Мұнда Буало суреткер атаулының бәрін 
“ саналы ойға” ,“ сарабдал ақылға” ,алдын ала пішілген үлгі- 
ден  шыклауға,  алдын  ала  белгіленген  тәртіпті  бүзбауға 
шакырды.  Сөйтіп, ол өнер туындысын абсолютизм дәуірінің 
білікті дворяндарынан шыкхди сарай ақсүйектерінің саяси- 
көркемдік  талап-тілегім  кзнағаттандыру  мақсатына  пай- 
даланбақ  болды.  Бұл,  әрине,классицизмнің  әлемге  аян 
касаң  кағидаларының  “ эдеби  манифестегі”   көріністері 
болатын. Сѳйтсе де,  Буалоның “ шындықтан аскдн сүлу ж о к ” 
деп,  суреткерден  тек  шындыкты  гана  суреттеп  кѳрсетуді 
талап  етуі,  бүл  ретте  “ сѳз  аягын  ұйкдстырғандардың  бәрі 
акын  емес”   деп,  өлең  онеріне  ѳз  тұсының  кѳркем дік  тал­
гамын  белгілеуі  —  жалпы  эстетиканыи  даму  тарихындагы 
үлкен  жетістік.
/Жарту дәуірінін эстетикасын буржуазиялык революция 
кдрсаңындағы  француз  энциклоиедистерінің  басы 

  аса 
ірі  философ-материалист  Д ени  Д и д р о н ы ң   (1713-1784) 
енбектсрінеи  кѳріп-білеміз.  О ның  теориялық  толғамдары 
демократиялық  сипатта  болды.  Дидро  Буалоға  керісінш е

 
сарай  аристократиясының  сүлулық  талғамы  мен  талабып 
аяусыз сынға алды,  қалың бүкдра  рухын  жактады.  Ол  шын 
суреткерге  түп-тура  "сен  әрбір  қимыл-қарскеттегі  ұлылық 
пен  сүлулықты  мәңгіге дәріптеуің  керек

талайсыз-бақсыз 
кор болған  ізгіл іктің  абыройыи  сақтауың  клжет,  ракдт  пен 
күрметке  бөленген  кеселді  кескілеуің  керек,  мейірімсіз 
жуандардың  зәресін  үшыруың  шарт”  деп.  ап-аш ы қ  күрес 
талабын  қо й д ы ;  суреткер  еңбегіндегі  ш ы нш ы лд ы қты  
уагыздалы;  эстетикаға  реализм  үғымын  енгізді} реализмнің 
киялға,  ойдан  шыгару мен  көркем жинақтауға аракдтысын 
белгілелі.  Ал  оның  Сараң  мен  Тартюф  бүкіл  жер  бетіндегі 
шыкберместер  мен  екіжүзділердің  ж и ы н т ы к   түлғалары 
скенін дәлеллеуі  тіпті  бір  білгірлік  п ік ір   еді.
Классицизм  эстетикасын  кдтал сынеа алып,  абсолюттік 
идеологияга аш ы қ күрес  ашкандардың^бірі 

  немістің үлы 
ағартушысы  Готхольд Лессинг (1729-1781).  О ның дүниета-
63

мымы дін мен теологияға қарсы тартыс үстінле кд-аыптасты. 
Ол да Дидро секілді ''ақы нны ң онер объектісі — сарай емес


 
деп  ү з іл д і-к е с іл д і  байлау  жасап  эдебиет  пен  енерді 
ақсүйектер әулетінің ат тѳбеліндей аз ортасынан кең алакга 
一  кллыц  бұкдра  арасына  алып  шыгып,  реализм  рельсіне 
түсіруге күш  салды. Л ессинітің ѳнер туралы ой-толғамдары 
( “ Л аокоон,

,“ Гамбург драматургиясы”)一 Дидро туынды­
лары  секілді,  буржуазиялык  ағарту  эстетикасының  шыны 
және  өзінен  ке й ін гі  ағартушылар  үш ін   өнегелі  мектеп: 
немістің белгілі ойшыл-жазушысы Иоганн  Гердердің (1744- 
1803),
айталык,  “ жекелеген жұпыны жертөледегілерде салта- 
н а п ы   сарайдағылардан  әлдекдйда  әсем  талғам  бар”  деген 
тамаша түжырымы тек кдна Лессингтің әсерінен туғандыгын 
эстетика  тарихы н  зерттеушілер  әлдеқашан  дәлелдеді. 
Н .Г.Черныш евскийш е  айткднда  “ неміс  халқының  жаңа 
әдебиетіне ата болған”  Лессинг еңбектерін  Карл Маркс пен 
Фридрих  Энгельс  ѳте  жогары  бағалады.
Иммануил  Канттың  (1724-1804)  эстетикасы  —  субъск- 
тивті-илеалистік эстетика.  Кант эстетикасынын зиялы жүрт- 
кд кеңінен таныс басты- басты философиялык тұжырымдары 
оның  күрделі  зерттеулерінде  (“ Байыптау  кдбілетіне  сы н”,
 
"Таза  санаға  с ы н ,

)жүйеленді.
Канттың бүкіл  дүииені  **өзіндік заткд”   және  “ өзіміздік 
затқа”  бөлгені,  ал  "ө зін д ік  зат”  дегенді  тірі  пенде  біліп 
болмайды деп түйгені мәлім. Сөйтіп, ол одебиет пен  өнерді 
де  “ өзіндік  затқа”   сайып,  бүлардың  күпия  сырын  әншейін 
долбар (априори) аркьыы ғана аздап жобаламаса, кез келген 
кісі  дәл  түсіне  алмайды  деп  қорытты.  Өйткені,  Канттың 
ойынша, ақын-жазушы 

  артык. жараіған" айрыкша тұлға. 
Ал  ѳмір  мен  ѳнердегі  сұлулық 

  мазмұнға  мүлде  кдтысы 
жоқ,  тек  піш інге  гана  тән  сыртқы  сипат:  оны  "суреткер 
ешкдндай  максатсыз  жасайды,  жүрт  ешкдндай  мақсатсыз 
ұнатады” .  Неге десеңіз,“ Сүлулык — жалпы жүрттың ешкдн­
дай ұгым-түсініксіз ракдтына айналған нәрсе” .  Кант эстети­
касынын негізгі арналары 一 субъективті идеализм,  форма­
лизм жэне агностицизм. Демек,  Канттың эстетикасы “ ѳнер 
一  ѳнер ү ш ін '\  “ таза  ѳнер” деген  қисы қ,  қигаш теориялар 
мен  күллі  декаденттер  тәжірибесіне  ту  болғаны  кездейсоқ 
қүбылыс  емес.
Д үниенің  түп  діңгегі  一 
а б с о л ю т тік  идея,  а б с о л ю ттік 
рух  деп  білген  немістің  атакты  идеалист-философы  Георг 
Вильгельм Фридрих  Гегель (1770-1831) эстетика мѳселелерін 
де  лэл  осы  сипатта,  ѳзі  жүиелеген  атышулы  триада  (тезис 
一  антитезис  一  синтез)  түрғысынан  байыптады.
64

Гегельдің “ Эстетика”   атты  арнаулы трактаты 
философ- 
тын  ѳз  ұғымынлагы  жэне  ѳз  пайымлауындагы、
‘ идея”  мен 
•Жүбылыстың” ,яки  мазмүн  мен  п іш ін н ің   ара-кдтысына 
талдау жасаудан туган.  Оньщ эстетик а іы қ  жүйссі бойынша 
бүл аракдтынастар диалектикасы онердің үиі сатысына, япш  
үш (символикалық,  классикалык..  романтикамы қ) түріле сай 
келеді.  Сонымен  кдтар.  жалпы  адам  баласыныц  коркемдік 
даму  тарихында  ѳнер  туындылары  аркылы  белгіленген 
кезең-кезеңдер де  осынау  үш  сатыга,  яки  уш  багыткд  сай. 
Мэселен, ежелгі үнді мазарларьқ байыргы египет иирамида- 
лары  секілді  Кѳне  Ш ы ғы с  цивилизациясының  архитекту- 
ралық мұралары,  Гегельдің дәлелдеуінше. онердін символи- 
калықтүрі болып табылады.  Өйткені бүл тұста “ идеал” анық 
емес,  бұлдыр,  комескі:  ал  “ құбылыс”   “ идеяныц”   образға 
айналу м үм кііідігін ғана танытады.  Ежелгі Греция мен Римде 
мейлінше ѳріс алып,  өркен жаііған  мүсін онері  Коне дүние 
өнерінің  классикалық  түрі  болып  табылады.  Ойткені  бұл 
тұста  “ идеал”  анық.  ал  “ идея”  "күбы лы скд” ,яки  козбеи 
көріп,  қолмен үстар нақты да затты түлғага айналган.  Жаңа 
за манда  ж а н -ж а кты   дамыган  бейнелеу  (к е с к ін )  онері, 
сондай-а қ музыка  мен  эдебиет онердің романтикалық  гүрі 
болып табылады.  Ой丁кені бүл түста рухани “ идеал” адамньщ 
сыртқы  кескіні  гана 
е м е с , 
іш кі 
мінезіне,жан  дүниесіне  一 
сезіміне,күй ініш -сүй ініш іне ,  коңіл  күйіие  айналған,сон­
ды к:
ган  философияга  ж>ъіісгаган,  тіп ті  философияға  дейіи 
орбіп  ж етііген.  Асылы,  Гегель  үш іиш і  түрге  айрыклиа  мои 
берген.
Гегельдің түсіиігінш с:  онердің  гіредметі  —  әлсмілік,  ал 
эстетиканын предметі 一 онер, демек, эстетакаиыц прсдмсті 
— ұшы-қиырсыз  мол  әрі  жан  тебірентер  гажайып  әсемдік 
әлемі.  Жалпы  ѳнер  атаулының  бәріи  Гегель  “ абсолюттік 
рухтың”   озіндік  дамуындағы,  озін-өзі  тамуындаш  белгілі 
бір  кезең  ғана  деп  түсінді.  Бүл 

  Гегельдің  әлемге  аян 
идеалистік жүйесінің эстетикалык козкдрастарымлагы накгы 
көрініс.  Ал  оны ң  идеалистік  жүйесі  мен  лиалектикапы қ 
әдісінің  арасы  кереғар,  қайш ы лы қкд  толы  Соған  қара- 
мастан,  Маркс  пен  Энгельстін  сѳзімен  айткднда,  Гегель 
адамзаттың  парасат  тарихында  “ түнгы ш   рет  букіл  табиги,
 
тарихи  жэне  рухани  дүниені  процесс  түрінлегі  нэрсе  деп, 
ягни үнемі қозғалуда, ѳзгеруде, кдйта қүрылуда жәнс дамуда 
деп  таныды,  сѳйтіп  осы  козгалу  мсн  дамудың  іш кі  бай- 
ланысын 
ашуга 
тырысты” .  М үны ң  өзін  Гегельдің  сәулет 
$нері,мүсін  ѳнері»  кескін  ѳнері,  соз  өнері  хақындагы  ба- 
йы птаулары нан-ақ  анғаруга  болады.  М ысалы,  барлык
5—619
65

кдсиеті тас  пен сазга,  қола  мен  мыска дарып  кеткен  сэулет 
ѳнері мен мүсін өнеріңде,  Гегельдің түсінігіншс, “ рух” заггы, 
сондықтан  онердің идеялық,  рухани  өрісі  мен тыиысы тар. 
Барлық мағынасы үш  өлшемге 

  б иігіне

ұзынына,  көлде- 
неңіне  сыйып  түрган  бейнелеу  (ке скін )  онеріиде  жогарғы 
екеуіне  қдрағанда  затты  д ө р е кіл ік  накты   колорит  пен 
перспективаға ауыскдн да, нәтижесінле әжеитәуір алдамшы 
эстетикалык ажар пайла болған, демск,  “ р>хга” да бірсыпыра 
оріс псн тыныс бар. Ақыр-аяганла,  күллі кдсиеті мен магы­
насы  түп-түгел  сөзге  көш кен  поэзияла  (эпоста,  лирикада, 
драмада)  Гегельдің  киелі  “ абсолюттік  рухы”  заттылык. пен 
н а қты л ы қ  шеңберінен  біржола  түсау  ке сіп,  шыгандап 
шыгалы  да,ө зін ің   ең  б и ік  касиетін  табады.  Себебі,  бү;і 
арадағы  зат  —
— тек  сөз  гана,  ал  сөз 

  “ идеяныц”  керемет 
ке й п і’  көрінісі.
Гегель  ө з ін ің   осынлай  ш ы м -ш ы ты р ы қ  эстетикалык 
жүйесін  өзінше  майымдап,  идеализм  қойыртмағыпа  озі  ле 
батты,өзгені  де  малтықтырды.  Сойте  тұра,оның  эстети­
калы к  ілімі  X IX   гасырдагы  ѳнер  теориясыныц  олан  әрі 
дамуына үлкен ықпал жасагәнын жоккд шыгаруга болмайды. 
Ойткені ол  эдебиет пен өнердің барлықтегі мен түрін өзара 
тыгыз бірлікте алып, жалпы идеологияның өзге түрлсрімен, 
әсіресе ғылыммен салыстыра кдрады жәмс осылардың бәрін 
қоғамның  бүкіл  дүниежүзілік тарихи  дамуымен  байланыс­
тыра зерттеді. Демек,  Гегельдің эстетикалық жүйесіне  оде­
биет пен ѳнердін идеалистік философиясы гана емес,оньщ 
тарихы мен теориясы да сыйып тур.  Сондыктан  В.И.Ленин 
Гегельдіц данышпан  диалектик  екенін  әдиі  бағалай  кел in, 
“ Гегель  диалектикасы  о й -п ікір   тарихын  к о р ы т у екенім 
айрыкдіа  атап  корсетті.
Ресей  топырағындағы  эстетикалык  байыптаулардын 
басын  соз  о н е р ін   зерттеуш ілср  сонау  X  гасы рдагы 
библиографиялықжазбаларлан іздеп,кейінгі “ риторикалар


 
мен  “ пиитикаларга”  кѳш іп  жүр.  Бірақ  біз  бұл  жерде  осы 
мәселені  мүнш алык  егжей-тегжейлі  тексерігі  жатпай-ак, 
I  эдебиет пен өнерлі  шын  мәніндегі  материалистік тұргылан 
түсініп,  сыншыл  реализмнің  эстетикалы қ   принцигітерін 
теориялық жагынан айта m uraндай  жарқырага ашкдн орыс 
революиионер-демократтарынгана атап  ѳтпекіііз.  О ііткені 
олардын эстетикалык ой-пікірлері тек орыс қоғамында гана
66

смес,  Маркске дейінгі  бүкіл лүниежүзиіік  парасат әлемінде 
теьшесі  ж о қ  б и ік  болып  табьиіалы.
/Данышпан  сыншы,  дацқты  философ  Виссарион  Гри­
горьевич  Белинский (1811-1848) самодержавиелік-крепост- 
н и ктік правоның кдтал айыптаушысы, езілген  шаруалардың 
мүң-мүддесі мен ой-арманының жалынды жаршысы болды. 
Оньщ  “ Эдеби  арманнан"  басталы

і , ••Александр  П уш кин 
шыгармаларына”  дейін  орлеп  келетін,  олан  саф таза  саяси 
өсиеті  “ Гогольге  хаткд”  шалқып  шыгатыи барлык “ қимыл- 
козгалыс  үстіндегі  эсгетикасыны к1'  өткен  гасырдагы  орыс 
әдебиетінің тарихынан алатын орлы орасан зор.  Идеология­
лык.  қарсыластары  оны  “ алаңда  орын  бол м а га нд ы ктаі і 
журналда бүлік шығарып жүрген эдебиет сойкдны


(Вязем­
ский) десе, бүл  "клйсар Виссарионның”   күрескерлік кейпін 
танытса керек.  Орыстың әдеби-көркем  сыны  мен  олебиет- 
тану  ғылымынла  бүтін  бір доуір  болып  кллған  бага  жетпес 
бай  эстетикалы к.  әрі  ф и лософ иялы к  туы нды ларында 
Белинский  сөз  онерінің  ш ы ніііы ллы қ,  халы қты қ қасиетін, 
коға.чідык-өзгертушілік маңызым ту гып  котерді;  “ гасырдың 
үлы  максаттарына”  қызмет етуін,  адамлы  қүлды қ бүғаудан 
босатар,  күрес  пен  бостанлыккд  шакырар  кұдіретті  күш 
болуын талап етті. Әрбір жаңа шыгарманы  “ орыс омірі үшін 
кджет  мәніне  кдрай  бағалады.  Бүл  идея  оныи  бүкіл  әдеби 
қызметіидегі пафос болатын.  Белиискийлің озіне тэн гажа­
йып күш інің  сыры да сол  пафоста жатыр”  (Чернышевский).
Ленин  Белинскийдің тек элеби - эстети кал ык. кдна емес, 
тарихи  мэні зор саяси-әлеуметтік қүбылыс санатынлагы кѳп 
қьфлы,  сан  сырлы  тамаша  творчествосын,  ѳсіресе  оздерін 
коршаган дүниені  халық мү;ідссіне  сай  озгертудіц  револю- 
циялық теориясын іздеген срен еңбегін  өте жоғары бағалап. 
оны  Герцен мен Чернышевскийге коса Ресей социал-демок- 
ратиясының басы деп аталы. Данышпан сыниіы ны ң әлемге 
әйгіті 
“厂
огольге  хатын”  күн і  бүгіиге дсйіи  моміи жоіімаған 
аса  қүнды  кдзыиа  деп  кдрап,  демократиялық  баснасөздіц 
сол  кезде басуға рұқсат етиімеген шыгармаларыныц ішінлегі 
ең тандаулыларының бірі  ретінде  таныды.
"Диа-чектикапык материаіизмгс әбден таяу келіп,
тарихи 
материшіизмнің алдына жеткенде токтапиГ, (Ленин) майтал- 
ман философ-материалист, жалыилы  публицист Александр 
Иванович  Герценнің (1812-1870) эстетикасыіідағы ең озекті 
нэрсе де, Белинским секілді, суреткер атаулыны оз д әуірііііц 
ү н і,оз  заманындағы  озат  идсялардың  жаршысы  болуға 
шакыруы.  Ол  ү ш ін ,Геоценніц  ойьш ша,суреткер  озі  өмір 
сүріп  отырган  мезгіллің  мүц-шерінс,  кокейкесті  мәселеле-
67

ріне  терең  бойлап,  жанымен  тебірене,  толгана  білуі  шарт. 
Ш ы н  мәніилегі  ко рке м  шығарма.  Герцениіы  п ікір ін ш е

 
клл ы -кш іы   халық  тағдырынан  гана  тумақ,  ал  “ ақын  мен 
суреткер өздерінід шын мәніидегі коркем  шыгармаларынла 
оркдшан халыкты қ болыи кд лм а қ^{**Откеіідер мен ойлар” ). 
Бұл  ретте  Герценнің “ Россияда революциялык илеялардын 
дамуы туралы” деген кітабьиша үлы талант тек өзінің ұлттык. 
топырагында ғана туатынын айта келіп,  **жан түкпіріне лейін 
тап-таза ағьиішыи  Байрон мен жан түкіііріне дейін түп-түгел 
орыс  Пушкинге,

әркдйсысының келеіискке козкдрасы тұр- 
ғысынан творчестволық мінездеме беруі — оныңтерең және 
білгір  эстетик  екеніне  куә.
Кемеңгер  жазушы-философ, 
ғалым-сыншы 
Николай 
Гаврилович  Чернышевский  (1828-1889)  откен  гасырдың 
е кінш і  жартысындагы  орыс  революционер-демократ- 
тарының  кѳсемі  болды.  Ол  эдебиет  пен  өнердің  қоғамдык 
^ф ізметі  туралы  Белинский  пікірлерін  одан  әрі  ѳрістетіп, 
озінің тамаша  эстети кал ы қ  ілімін  ұсынды.  Чернышевский 
жауынгер  материалистік  ф илософ иялык  программалык, 
документі ретінде танылган  “ Онердің болмыскд эстетикалық 
қары м-қаты сы ”   атты  тамаща  диссертациялық 
еңбегінде 
көркем  әдебиеттің  өмірдегі  Ьрнын.  мақсаты  мен  міндетін 
белгиіегі берлі.|(/)ның гіікірініііе, суреткер омірдің тек күнгей 
бетін,  ж а қс ы л ы қ  жагын  гана  суреттеп  тынбауы  ке ре к^/ 
Омірдің өзі  кандай  жан-жакты  болса,  өнер де  сондай  жан- 
жакты  болуга  тиіс.  Опер  адамга  керек  нәрселерді,  адамлы 
кы зықты рар  құбылыстарды  то л ы к  қамтуғп  жэне  дүрыс 
керсетуге  м індсіті.  Ш ы нды кты  адамларға  гьиіым  кднлай 
дәрежеде түсіндіріп танытса.  онер де солай етуі  керек^Онер 
*ьөмірдің окулыгьГ1 болуы шарт.  Ол үшін,  ЧернышевеКийше, 
ѳмірдегі кез келген үсақ-түиекті жігіке тізе бсрмсй, жинақтау 
тәсілі  қолданьиіуға  тиіс.  Бүл  арада  сы нш ы ны ц тип  туралы 
үгымы  жатыр.
Адам ѳмірді танып-биіумен тынбайды.  оны оз мүддесіне 
сай  ѳзгерткісі  келеді.  Демек.  суреткер  ѳз  творчествосы 
арқьиіы  адамның осы  мақсатына атсалысуы  керек; ол  үіиін 
ѳз шыгармасында “ суреттеліп отырган ѳмір кубьиіыстарына 
үкім шыгаруы кджет” .  Бүл арада  “ Русьті балтаға шақырган” 
үлы  күрескердің  өнерге  отты  озек  болуға  тиіс  азаматтык 
пафос  туралы  үғымы  жатыр.
Чернышевский  эстетикасы бойынша,жазушының кѳр- 
кемдік әдісі — реализм. Ал омірді шыншылдьіқпен суреттеу 

  сұлулыккд  барар  жол.  Бүл  арада  сы иш ы ны н  әлеуметтік 
идеал  туралы  үгы м ы   жаты р.
68

Чернышевскийлің  эстетикалық принииптері  мүнымен 
бітгіейді.  Баскасын  айтпаганда,  оның  әдемілікке  берген 

піыктамасының озі — Гегельдіи идеализмі» төңкеріп түсір- 
ген терең материалистік түсінік:  “ әдемілік — адам, адамдагы 
әдемілік  —  өмір;  аламның  бакыты,  адам  өмірінің  ракдты 
ие болса” ,
соның бәрі — адам үшін әдемі. Демек, әдемілікті 
коктен  емес,  жерден  іздеу керек.
Карл  Маркс  Чернышевекийді  (“ Капиталдың”  екінші 
басылымындагы  соңгы  сөзде)  орыстың  ұлы  оқымыстысы, 
озат  ойшылы  ретінде  биік  бағалаған  болса,  “ Владимир 
Ильич Чернышевскийлей ешкімді де сүйіп кормеген шыгар 
(Крупская).
Дана  сыншы  Николай  Александрович Добролюбовтың 
(1836-1861)  эстетикалық еңбектерінде  желГ тартып  жаткдн 
езекті мэселе — эдебиет пен өнердің халыкгығы.  “ Эдебиет 

  коғамның  қозғаушы  күш і”  болуға  тиіс  скенін  дәлелдеи 
келіп,  Добролюбов  эдебиет  халықтық  болу  үшін  әдеби 
туындыларда  "жергілікті  табигат сүлулыгын  суреттей  білу, 
халыктан  естіген  үлағатты  сөздерді  ұтымды  қолдана  білу

 
салт-сана,  әдет-гұрып  тагы  баскд  сол  секілділерді 
дүрыс 
TÄuy” а з е кс т н , акілн шын 
боду үшін
“ халық  рухына  бөленуге,  халыклен  бірге  өмір  сүруге, 
халыклен бірге адымлап,
бірге тыныстауға тиіс” екенін өзіне 
тон 
биік талгаммен,  терең 
толгаммен 
түсіндірді.
Маркске дейінгі эдебиеттану гылымын  ілгерілетуде аса 
талантты сыншы Дмитрий Иванович Писаревтің (1840-1868) 
аткдрган  ролі  де,  кейбір  адасу-ауыткуларына  кдрамастан, 
айта кдлғандай.  Сыншының әдеби-эстетикалық еңбектері, 
әрине, 
коглмдық-саяси және философиялық көзқарастары- 
мен тыгыз байланысты.  Ол  “ X IX   ғасырдың схоластикасы” 
деп аталатын алгашкы ірі еңбегінің ѳзінде Чернышевекийдің 
саяси  көзклрасын  жақтап,  самаркду социалистер  мен  кер- 
тартпаларга кдрсы күрескеп еді. Осында корінген отты, асау 
да  албырт  айтыскүмарлығы  Писаревтің  кд>іскд  өмірінің  өн 
бойында үзиіместен  кетті.  “ Реалистерде”  әдебиеттегі шын- 
шылдық  туралы  пікірлерін  жүйелеген  Писарев  “ Генрих 
Геинеде” коркем шыгарманы эстетикалық талдаудьщ үлгісін 
корсетті. Әдеби-көркем сында крғамдық маңызы зор мәселе- 
лерді  гана  квтеріп,  дәлелсіз,дерексіз сөйлемейтін  әділ  әрі 
адал  сыншы  аса  шебер  публицист,  мықты  стилист болган.
Откен  гасырдагы  орыс  эстетикасын  сѳз  еткенде  мэнгі 
жасайтын 
гажайып эдеби шыгармалары бүкіл адам баласы- 
ның  кѳркемдік  дамуында  айрыкдиа  алым  боп  кдлган  үлы 
жазушы  Лев  Николаевич  Толстойдың  (1828-1910)  ѳнер
69

туралы ой-пікірлеріне сокдай өту мүмкін емес. Лев Толстой 
— XI X  гасырдың  екінші  жартысы  мен  XX  ғасырдың  бас 
кезіндегі  дүние  жүзінде  теңцесі  ж о к  данышпан  суреткер, 
кеменгер  философ,  озат  ойшыл,  өлеуметтік  эділдік  пен 
ақикдт жолыңдагы алып күреске барлык гұмырын сарп еткен 
қогам  кайраткері;  демек,  ол  ѳнер  атаулынын  да  аскдн 
білімпазы жэне теоретигі еді; Үлы жазушы өзінін кзйталан- 
бас  кѳркем  шыгармаларын жаза тура сол  кѳркем творчест- 
вонын  тарихы  мен  теориясына  терең  бойлап,  өнердің  не 
екенін>  оның қоғамдык қызметін,  тарихи  орны  мен  рѳлін, 
ѳзіне  тэн  ерекшеліктерін,  табигаты  мен  түрлерін  толғзна 
ойлал,  топтіштеи  түсінлірумен  болды.
Өнер  туындыларының  ең  негізгі  кзсиетін  Толстой  да, 
өзіне дейінгі  орыс  эстетиктері тәрізді, оның халыктыгында 
деп  білді.  Бүл  ретте  канаушы тап  пен төменгі  халық бүкд- 
расының эстетикалық талғамдары туралы  ұғым-түсініктері 
тіпті тамаша! Л.Н.Толстойдың өнер, ғылым туралы арнаулы 
трактаттарын өз алдына қойғанда,  “ Соп>іс пен бейбітшілік- 
тен^ бастап,Крейцер сонатасына” дейінгі көптеген үлкен- 
д і-кіш ілі шығармаларында бүтін бір зстетикалық жүйесі желі 
тартып  жатыр.  Егер  үлы  жазушының  бүкіл  творчество­
сындагы күрделі, кесек кейіпкері — орыс халқы, “ нағыз орыс 
мүжыгьГ десек, ол өнердід барлықтүріне тек орыс хаякцның 
идеалы түрғысынан  ғана  қараған деп  уғуымыз кджет.
Өнер тудыругиылардың ең негізгі қасиетін Толстой оның 
реализмінде деп білді.  “ Өзіңіз суреттеп отырган адашіардың 
өмірімен  өмір сүріңіз,  —  деп жазды Толстой,  —  әр образда 
онын  іш кі  түйсінулерін  суреттеңіз;  сонда  өз  мінездеріне 
лайық 
қимыл-әрекетті  олардың  өздері  жасайды“ ,”  Бүл 
一 
Толстойдың реализмге  мегзеуі.  Муны Толстой айтып кдна 
қоймаған,  іс  жүзінде  өзі  жүзеге  асырып  отырған.  “ Менің 
геройларым, — деп жазды Толстой, 

 кейде мен капамаған 
әрекеггер  жасайды.  Олар,  жалпы,  менің  кдлауымды  емес, 
кәдімгі өмірде 
қандай 
эрекеггер жасау керек болса, сондай 
эрекеттер ж асайды'
Үлы жазушының жалпы ѳнер спецификасын аныктауы, 
табигатын  танытуы да  назар аударарлык.
Өнердің ѳзіне тэн ѳзгешеліктерін белгілей кел in ,
Толстой 
оны  тіпмен  салыстыралы;  “ Адам  баласы  бір-біріне  сѳз 
арқылы  ойын  танытса,  ѳнер  аркылы  сезімін  дарытады1'. 
Сонымен  бірге  Толстой  өнердің  п іш ін і  мен  мазмүнын 
өзінше  белгілеген:  ■'...Өнерлің  екі  жағы  бар,—  деп  ашып 
айтты  ол  өзінщ   эпистолярлык  ж^збаларының  бірікде
, 一 
піш іні — техника да, мазмүкы — ой” . Бүл ла нұскдлы пікір.
70

Өзі  жаң-жакты  білімдар, 
б иік 
мөдениетті 
Толстойдың 
езгелерге  қояр талабы да  жоғары.  Бұл тұста да оның эсте­
тикалык талғамы танылады: uсуреткер өз ғасырының жоғары 
білімінің дәрежесінде  болуға тиіс,  ең басысы  —  жеке  кзра 
басының  қамы  үшін  ғана  тірш ілік  етпей,  барлық  адам 
баласының  өмір-тіршілігіне  белсене  арапасуға  тиіс.  Сон­
дыктан көзсіз наданнан да, тым езімшіл көршеңгел адамнан 
да жібі түзу суреткер  шыкдайдьг
Толстойдың  негізгі  эдеби-эстетикалык  принциптері 
Белинский  мен  Чернышевский  секілді  үлы  эстетиктердің 
әдемілік жайлы материалистік көзкдрастарына жуықгайды, 
Мүның себебі Толстойдың оларды күмарта оқыгандығынан 
болуы  да  мүмкін.  Мэселен,  ол  өзіне  Белинский  ыкпалын 
1857 жылғьт 2 кэкгардағы күнделігіне ^Таңертең Белинский- 
ді оқып едім,
ол маған үнап келе жатыр” деп жазса,
осыдан 
екі-ақ күн  кейін 

  4  кдңтарда  —  тура  былай  деп  жазды: 
“ П уш кин туралы  макдла  —  керемет  нэрсе!  Мен  П уш кинді 
енді гана түсін д ім ,

.
Толстойдың эстетикалық талғам-талаптарын кез келген 
көркем шығармасынан көріп-білуге болатынын айттық.  Бүл 
ретте,  оның  “ К^жымүратта”  орыс  императорының  өзін 
өлтіре  сынауы  кзвдай  десеңізші!  Басы на  тәж,колына  ақ 
қолғап киген қара ниет баскесердің “ гылымнан кджет етепні 
— соғыс  ғылымы да,  өнерден 

  көңілді  музыка

марштар, 
жорға жүріс,  ю>ілжақ күлкі  ғана’,.
Толстойдың тип жоніндегі, жалпы жазушылық шеберлік 
жайлы  пікірлері  де  жан-жакты,  дәл

терең.  Алдымен  ол 
шеберлік дегенге жазушының дара мақсат ретінде кдрауына 
мүлде кдрсы:  адам өз жүрісін өзі ойлап、өз аяқ алысына өзі 
сүкганбайтыны секілді, шеберлікті де тамсана ойламау керек 
деп  біледі.  Сөйте тұра, 
суреткердін 
“ айтылған  сөзге  бірде- 
бір сөз қосуға,  не  алып тастауға  болмайтын,  өзгертсе  шы­
гарма  бүлінетіндей”  дәрежеде  дэл,  накты,  шебер  жазуын 
таггап  етеді.
Кыскасы, данышпан жазушьшың барлық творчесгволық 
тәжірибесі,  ойшыл  ретіндегі  философиялык-эстетикалык 
көзкдрастары» жекелеген даулы тұстарына кдрамастан шын 
мәнінлегі  шынайы  реалистік  өнердің  ең  жоғары  мектебі 
екені 
сөзсіз. 
• … 

.

Экономикалык, өрбуі,  соған  байланысты  мәдени дамуы 
откси  ғасырда  Ресеймен  бір  арнага  түсе  бастаган  К^зақ- 
стандағы  қолтума  қогамдық ой,  оның  ішінде  эстетикалык. 
пікіртарихыііда кдзактыцаскдн ғалымы  Ш окдн Уәлиханов- 
тың (1835-1865), атакгы агартушысы  Ыбырай Алтынсарин- 
нің  (1841-1889),  ұлы акьіны Абай  Құнанбаевтың (1845-1904) 
алатын  орынлары  айрыкдиа,  биік.
“ Ш ьн ыстану  әлеміне  қүирықты  жүлдыздай  ж арқ  етіп 
ш ы қкдн'1 (Веселовский)  Ш .Уәлихановтың сөз өнері жашіы 
ғылымга  кдтысты сңбектері  екі сала  (ауыз әдебиетін жинау 
және  ж н наган  нүскдларыи  өзінше  парыктау)  екені  мәлім. 
Бүл  ретте,  Ш о кл н н ы ц   озі  “ Дала  Илиадасы”  деп  бағалаған 
әйгілі  қырғыз  эпосы  “ Манастьщ”   бір  тарауын  ("Көкетай 
ханның асы” )гүңгаш  жазып алуы,  оз халқының үлашайыр 
олең-жырларын  ел  аузыпан  іздеп  тауып,  талдап-тексеріп, 
оларды  араб  поэзиясымен  салыстыра  келіп:  “ Дала  өмірін 
жырлаган поэзия болғаидыктан. бұл екі елдін поэзиясы бір- 
біріне  оте-мөте  үқсас,скеуінің де сюжеті дала  омірі  торізді 
үнемі  біркелкі  болып  келетінін” '   бірақ 
кдзақ 
поэзиясы  — 
саф таза сүлу  поэзия  екенін,  кд зақтілі  араб тіліндей  бояма

 
күлдібалам емес,
татаусыз төгілген түны қ,  мөлдір тіл екенін 
дәлелдеуі  —  с о н ш а л ы к  байсалды,  парасатты,  ғылым 
гүргысынан  әбден  піскен,  кәмелетті  n iid p j
••Мен  Лякөзді  сүйемін  және  оны  таң-тамаша  көремін, 
— деп  жазды  Ш оклн  “ Ыстықкөл сапарының күнделігінде,\  
— Бәлкім.  бүган  бір  кезде  осы  өзеннің  бойынла  гүмыр 
кеш кен  сұлу  Баяннын  алтын  айдарлы  Қозы  Көрпешке 
гаш ыкгығы  жайьшлагы  тамаша  аңыздың да  әсері  аз  емес- 
т і,

**」Бүл оііларынан ақынжанды сергек,
сезімтал адамның 
өзін  қоршаган әлемнен алған әдемі,  қы зы қәсері гана емес, 
г*үлама  ғалымның  шынайы  сүлулық  туралы 
түсінігі, 
аса 
н ә зік,терец  эстетикалык  талғамы  танылады.  Сондыктан 
болуғп  т и іс .  “ О ң гү с т ік   С іб ір   та йп а л а ры ны ң   тарихы 
жайындагы”   жазбаларында  Ш окдн  мынадай орасан  қы зы қ 
тоишылаулар  жасайды:

Дала  көшпелілерінің  поэзия  мен 
ш ы на й ы   се зім ге   бейім   болуы на  ѳ м ір   бойы   табигат 
куиіагынла жүруі 

 жасыл маиса дала

а ш ы қ 
мѳлдір 
аспан

 
КѲШІ-К.ОНЫ  кѳп  түрмыс  эсер  етпесіне  кім   кепіл?” ***.
VI
•  Ч  Ч.Ваіиханім.
 
Соч.,  С П б ,

)04,  стр.  193.
••  Ш  Ш.Уашханов.  Та>(дама;
!ы  шыгармалар.  Алматы,  1958

239-бет.
**•  Ч.Ч Ваіихш/ов 
Собр. соч. в 
іигпі 
томах.

іма-Лта. АН КазССР, 
т .1.
стр.  390.
72

Ш.Уәлихановтың бұл айткандары —
— туған өдебиетіміздің 
тарихы мен сынына кдтысты пікірлер болса, оньщ поэзияны 
жалпы жүрттың рухани сусыны ретінде ғана емес. халыктың 
кѳркем тарихы,  халықтағдырының сырлы  шежіресі ретінде 
байыптаи,  сол  аркд>ілы  сөз  өнерінің  таным  және  тәрбие 
тарапындагы  мәні  мен  маңызын белгілеуі,  сонлай-ак. кдзақ 
поэзиясын бес түрге (жоқтау,  жыр,  өлең,кдра өлең,  кдйым 
өлең) бөліп, бұлардың әркдйсысына өзінше мінездеме беруі 
— эдебиет теориясына  кдтысты  толғамдар.
Кдзакгың болашақ эдебиет туралы ғылымының алгашқьі 
кірпіш терін  Ш окдн  Уәлиханов  осылай  кллаған  еді.
Ы.Алтынсариннің  әдебиеттануга  қоскдн  үлесі  жұрткд 
мәлім агаргушьиіык еңбектерімен сабакгас.  Осы ретте ерекше 
атап  айтарлық нәрсе 

  ұлы  педагогтың тарихта тұңгаш   рет 
орыс  алфавитімен  жазып,  бастырыи  шығарған  “ Кд зақ 
хрестоматияеы”

1879).  Бүл 

  кдзактың  откен  ғасырдағы 
әлеуметгік тіршілігінде  болған  ірі  окиға,  мәдеии  кұбылыс.
Ы.Алтынсарин  кітабының жазылу мақсаты  белгілі,  осы 
туралы автордың өзі  "молдалар оқы тып  жүргеп татар,  араб

 
парсы кітаптарының барлыгы да адам баласы» дурыс ойдың 
бәрінсн аластырып,  кері кетіретінін”  айта кел in,  кдзактарга 
діни  фанатазмнің  зиянды  ықпалын  тигізбеу туралы  былай 
деп  жазады;  “ Ондай  ыклалдан  құткдру  ү ш ін

бірте-бірте, 
бірақ  иіы н  қүтқару  ү ш ін ,мазмүны  балалардың  біл ім ін 
көтеретін,  такд>ірыбы  оларды  қы зы кты раты н  кітаптарды 
асыкдіай,  бірақ алған  беттен  кдйтпаи,  кдзактың  өз  тілінде, 
олардың өздеріне таныс  әріппен  шығара  білу  керек” *.  Бүл 
арада  Ы .Алтынсариннің  гы лы ми-педагогикалы қ  әрекет- 
теріндегі прогресшіл сипат кдна емес, оньщ әдебиетші ретін- 
дегі  кдлыптаскдн  эстетикалық принциптсрі  жатыр.
Әдсбиет окулығын жасау кдмында жүріп  Ыбырай кззак- 
тын ауыз әдебиетін жинау,  жариялау ісіне көп еңбек сіңірді. 
Бұл әрекетке де окьімысты педагог озінің катал эстетикалық 
талғамдары түргысынан келген еді.  Н.Ильминскийге жазған 
хатында  Ыбырай  ауыз  әдебиетіндегі  идеялы қ-коркемдік 
жагынан  норі  шамалы  ж еңіл-ж елпі  нәрселерді  кітапкл 
“ енгізгісі келмейтінін,  өйткені кдтаң түрмыста оскен кдзақ- 
тарга бұдан гөрі мәндірск әңгімелер керек” ** екенін айтгы.
Қыскдсы,  Ыбырай  Алтынсарин  іс  жүзінде  кдзактың 
әдеби тіл ін ің  тазалыгы,  әдеби  шыгармалардың халыктыгы, 
тәрбиелік  м әнінің   б и іктігі  үш ін  күресті.
•  Ы Л тьм са р и н .  Таңдамалы  шыгарма.іар.  Алматы,  1955,  279-бет.
**  Бүл  да  соііда,  287-бст.
73

Кдзак әдебиетінің үлы  классигі Абай  Кү>іанбаев,  әрине, 
өзінің эстетикалык козкдрасын жүйелейтіи гылыми трактат 
жазып  кдлдырган  зерттеуіиі  де,  сыншы  да  емес.  Эйтсе  де, 
о н ы ң   тамаша  творчестволы к  п р и н ц и гггері,  соз  ѳнері 
хакындагы үгым-түсініктері мен ой-пікірлері барлык коркем 
шығармаларының  он  бойынла  желі  тартып  жатыр.
гАбай 

 шыншыл акын.  Ендеше, ол озінің бүкіл ақьп-шық 
өнерім ен  қ а з а к   әдебиетіндегі  реализм  п р и н ц и п те р ін  
бүлжытпай,  мейлінше  үтымды  жүзеге  асырды.  Әдебиеттің 
халықтыгын  ту  ғып  котерді;  поэзия,  бәрінен  бүрын,  халык 
өмірінің айнасы болуын, поэзияла,  бәрінен бүрын халыктык. 
мәні оар келелі шынлыктар суреттелуіи талап е п і; Осынлай 
мыкты  реалистік  принцип  түгырында  түрған  ұлы  ақын  өзі 
омір  сүрген  коғамны ң  кескін-келбетін  ж іті  танып,казак 
даласындагы  тап  кайш ы лы ғы н  ко ру  дәрежесіне  дейін 
шыркдп  барды.  Сондықтаи  Абайдың  өз  өнеріне  де,  озге 
онер иелеріне де кояр эстетикалык талап-талғамы бүл ортала 
бұрын-соңды  болмағаи  б иікке  шалкыгі  котерілді.  Сонда 
оның  а қы нлы к кредосы  мымалай  болып  шыкгы:
мен  жаібаймын өлеіиіі срмск  үіпіи,
Жі)К.-Г>арлы  ертсгіні  термек  үшін.
Көкірсіі опімлі,тілі орамды

Жаідым  ү;ні 
Жіістарга 
бсрмск үшіи.
Осының өзі  кѳркем  шыгарманын ең асыл  һәм  ардақты 
қасиетін оның эстетикалы қж ә н е  тәрбиелік мәнінен тапкдн 
дана  аісынның  “ соктықпалы,сокгіақсыз  жерде  өсе”  түрса 
да,  туган  әдебиетінің  келешек  даму  жолдарын  керемет 
кѳрегендікпеи  болжап-байкдуы  болатын.
Абай 

 сыншыл  акын.  Ендеше, ол озінің бүкіл ақындык 
онерім ен  әлебиеттіи  қ о га м д ы қ-ө з ге р т у ш іл ік  к ү ш ін ің  
ѳлшеусіз мол екенін танытты.  А кьш ны ң олеуметтік бітімін, 
кдйраткерлік мінлетін белгіледі: оның өзі омір сүріп отырған 
ортадағы кеселді,  кертартпал ы кты ,  әділстсіздікті  корігі  қана 
қоймай,оган  өз  қолымен  үкім   ш ығарып,өзгелердің  ыза- 
кегін  шакыруды,  “ кьіранша кзрап  К^ірымға.  мүң мен зарды 
қолга  алуды;  ке кте н іп   надан  з ү л ы м ғ а ,【
и и ы ріи ы к  атып 
толғануды”   талап  етті1  Егер  біз,Белинскийше  айткднда, 
сатираны  "к е к с із   ку л кі,  женіл  мазақэ  үсак  қы л ж ак  деп 
түсінбей,  маскара  болған  қоғам ны ң   қүры сқан  ке гін іц , 
нажағайлы  рухының  айбары  деп  танысак''.  Абайдың  бұл 
саладагы  еңбепнің  коркем  соз  табигатын  терең  талдап- 
тексеруде, онын идеялык ѳрісін байыптауда кандай  манызы 
бар  екенін  түсіну  кяы н  емес.

Абай  —
— жацаш ыл  акы н.  Ендеше,  ол  ө з ін ің   бүкіл 
акынлы қ онерінің он бойында әдебиеттегі  и гі ләстүрді одан 
орі дамытып,  мазмұн мен п іш ін н ің  бірлігін мыктап ұстанды 
және іс жүзінде осының аскдн үлгілерін оз колымен сомдап 
соғып  көрсетті.  Бүл  жолда Абай,  бәрінен  бүрын,  қазактың 
әлеби  тіл ін ің  шынайылыгын  жан  сала  к.оргады,  өлең сөзін 
әр түрлі  '*жамау-қүрауяан  , баягы %
ьескі бише бос макалдап,\  
күр боскл жан жалдап, тіл  безеуден  күгкдрды ,поэзияда тек 
кдна  “ іш і  алтын,  сырты  күміс  соз  жаксысын  келістірудің” 
жолдарын  нүскады,  суреткерлік  шеберлік  “ кұпияларын” 
ашып  көрсетті,  сойтіп,п іш ін і  келіскен  әдеби  шығарманың 
мазмүны  тагы  да  халык  тагдыры  болуын  кдлады.  Мазмұн 
мен  п іш ін н ің  мүншалық әсем үндестігін  кддағаіаған Абай, 
орине,  мазмұнның  піш іннен  басымлығын  (примат)  жете 
апгарды:  "Ойланшы, сыртын қойы п,  сөздің іш ін ...”   — деді. 
Бүл да кѳркем творчествоның психологиясын аса талантты, 
нозік әрі  терең  сезінуден  туган  тілек  еді.
Кемеңгер классиктің осы айткдидарымыз секілді ғылыми 
маңызы  ѳлшеусіз тарихи  еңбегі  казак поэзиясын  гасырлар 
бойғы ауыз әдебиетінің аз-ақ алдындагы дәрежеден мандай 
іш ды  
еуропалық,  профессионалдык биікке  бір-ақ ырғытып 
әкеткені баршаға аян. Ая оньщ “ күлактан кір іп   бойды алған 
жаксы  ән  мен тәтті  к ү й ” тарапындагы  эстетикал ы қ  тал гам- 
дары  меи  толғамдары 

  ѳз  алдына  жеке  зерттеуді  керек 
ететін  күрделі  мэселе.
V II
Абай  бір  сѳзінде:
Дүние 

  үлкен  кол,
Заман 

  сокхлн  ж с л ...

десе,  бір  олеңінле:
Оркімлі  заман  сүйрсмек,
З а м а н л ы   к іііі  ж а н   б и л е м е к ?
Зпманпі жаман  күйлсмск,
Замана оны  илсм ек,—
дейлі.  Бұл  даналыктардың байыбына  барып,  мазмүны  мен 
мағынасын,  парасат  б и ігі  мен  ф илософ иялык  тереңін 
пайымлау үш ін  басы  бүтін  бір  еңбек жазу  керек.  Бүл  жолы 
олай етпеймһ. Жогарылағы екі үзінділі  Маркс пен Лениннің 
коркем  әдебиетке  кдры м-каты насы н,  жалпы  сѳз  өнері 
туралы  үғы м -түсінігін  зерделеу  үш ін  ғана  алдык.
75

Бүгінгі заман баскл,  қоғам да баскд.  Заң жаңарып, жағдай 
өзгсріп  барады.  Адамның  қүлкы   мен  клмылынла да  кллы- 
кялы  құбылулар бар.  Мезгіл  мінезі аумачы-төкпелі,  айрың- 
уйрің.  Революциялык кдйта күру метаморфозасы  реформа- 
л ы к жаңғыру диалеісгикасына ауысты.  Іѵфама-кзрсылыктар 
(революция мен  реформа) осылай ѳзгеиіе бір бейбіт жолмен 
кабысып,  табысатын  тэрізді...
Әлемиің астын үстіне  шыгарып, адамзаттыи акыл-ойын 
гасырдан аса бшіеген  Маркске кѳзкдрас кдзір баскд.  Енлеше 
марксшіл  Ленин  іл ім ін ің  де тезге  түсіп,  тсргеуге  алынбауы 
мумкін  емес-ті.  Солай  болып  та  жатыр.
Дегенмен,  кдлай болганда да,
жарыкдүниеде Маркс пен 
Ленин өмір сүргенін, кезінде  Маркс гылыми коммунизмнің 
іргетасын  кдласа,Ленин  Комм унист  партиясын  құрып. 
Кдзан  революциясын  жасаганын.  нэтижесінде  жер  шарь
卜 
ны ң  бір  бѳлегінде  Кеңес  окіметі  орнап,  бүкіл  өлем  жетпіс 
жылдан  астам  құдіретті  Қызыл  империяның  ықпалында 
болганын  еш кім   жокхд  шыгара  алмайды.
А қикдт шындыкты дос түгіл дүшпан да мойьнідар болар. 
Жүз  жасаган  Бертран  Рассел  “ Ғасы рыңыздың  ең  ұлы 
филос(х!)ы  кім ?”   деген  сауалга  “ ө кін іш ке   кдрай

М аркс!” 
десе,“ Д әуіріңіздің  ең  күш ті  ілімі  не?”   дегенге  “ амал  не, 
М арксизмм  деп  жауап  беріпті.
Ал  енді  кеңес  халкы ны н  күллі  кѳ р кс м д ік  дамуына 
үдайымен  жүз  жыл  бойы  м үры нды к  өрі  қозғауиіы  күш  
болыи,  кекес  әдебиетінің  дәуірлік  әуе  райын  белгілеген 
Маркс  пен Ленин  іліміне.  Маркс  пен Л ениннің жалпы  сѳз 
онерін та н ы и -түс і н уд e гі талгамы  мен талабына кеңес жазу- 
шыларының кдлай тәнті болғанын жан-жакты талдап түсін- 
бей түрып,  марксизм  мен ленинизмді бет алды сынау дэлел- 
сіз  жэне лэйексіз  болып  шыгады.
Демек, бүл аса іргелі әрі күрдслі мәселеге біз кеше кдлай 
кдрадық?  Бүгін  кдлай  кдрауга  тиіспіз?
ы р іи ш і  сүрақты н  жауабы  дайын,  е к ін ш і  сүрақты ң 
жауабы  клы н...
Бірінш і  сұрақтың жауабын  XX  гасырдагы  ѳнер  берген. 
Е кінш і  сүрактын жауабын  X X I  гасырдагы  омір беруге тиіс.
Енді  осыларды  бағамдап  байкдлыіс
Откен  ғасырдың  ѳн  бойында  біз,жогарыда  атап  кѳр- 
сеткеніміздей,  гылыми  ком м унизм нің  іргетасын  калаған 
Карл  Маркс  пен  Фридрих  Энгельс  материалистік  эсте- 
тиканы  да  бүтіндей  жаңа  сапага  көш іріп.  шын  мәніндегі 
әдебиеттануды  дамытудың лаңгыл  жолын  салып  берді  деп 
уагыааадык.
76

Жана сапа, даңғыл жол дегенде біз Маркс пен Энгельстің 
ѳзекті эстетикалык мәселелерді диалектикалық жэне тарихи 
материализм түрғысынан байыптағанын немесе Көне дәуір- 
ден  Жана  дәуірге  дейінгі  ыклым  гасырлар  бойындагы  сан 
сала  сѳз  ѳнерінін  ѳсу-ѳрбу  сипаттарын  жаңаша  топш ы - 
лағанын  ғана  айтып  қойғанымыз  ж ок.  Жаңа  сапа,  даңғыл 
жол дегенде біз Маркс  пен  Энгельстің өз түстарында оркен 
жайған бүкіл  буржуазиялық өнерді халыклралық жұмысшы 
к.озғалысының  міндеттеріне  сэйкес  революциялык  сынға 
алып, болашақ социализм үшін күрестер ксзеңіндегі жүмыс- 
шы  табының  оз  әдебиетінің  калыптасу  заңдылыгын,  сол 
аркылы жалпы прогресшіл әдебиетгіц даму жолдарын жаңа- 
ша  белгілегенін  айтып,тәптіштеп  түсіндірдік.
М аркстің де,  Энгельстің де ертеректе өлең жазгандары, 
сөз  онерімен  әжептөуір  айналыскднлары,  философия  мсн 
публицистика га кейін көшкендері мәлім.  Сондыктан болуға 
тиіс,Маркс суреткерлік таланттың табигатын иәзік түсінген: 
д о кто р л ы қ  диссертациясында  (Д е м о кр и т  пен  Э п и кур  
натур>философияларына байланысты)  көтерген  коне дүние 
өнерінін эстетикалык проблсмаларын  оз алдына  қойганда

 
1842-1843  жылдардагы  публицистикалы қ  макдлаларынын 
өзінде  сам одерж авиенің  одебиетке  қы с ы м ы н   сы нап, 
творчествоның  бостандығын  корғап,  шын  суреткерде  тек 
өзіне гана тѳн жазу машыгы мен  мәнері болуы шарт екенін 
атагі кѳрсеткен, сонымен бірге жазушыныц қогам алдындағы 
жауапкершілігін  айрыкдіа  ескерткен.
М аркстің  қырісыншы  жьиідардың  бірінш і  жартысында 
(1842-1844)  “ Рейн”  газетінде  жарияланған  макдлаларынын 
эдебиет  гылымына  кджет  дәні  мен  мәні  оның  ѳиер  мен 
дінді ѳзекті байланыста деп келген ѳзіне дейінгі “ бакм” түсі- 
ніктерді жоқкд шыгарып, жсрден алыс аспандагы әлдекзлай 
бұлдыр,  бүлыңгыр  бірдеңелерді  бұлдырата  сырдаң  уағыз- 
лаған салкын дін мен жср үстінлегі тірі ѳмірдін акикдт ш ы н­
дыгын,  асыл  сырын,  аскдн  сүлулығын  отты  сезімге  бѳлеп

 
аламның жанын тебіренте суретте ген  ы сты қ өнер ешкашан 
“ ѳзекті  байланыста”  болмағанын,  ке рісінш е ,  эркаш ан 
антагонистік кдйш ьиіыкпі болганын дэлелдеп, түсішііруінде 
жатыр. Дэл осы диалектикалық түсін ік.  материалистік көз- 
карас кейін 

 сол қьіркьіншы жылдардың екінш і жартысын­
да  (1844-1848)  М аркс  пен  Энгельстің  тізе  қосы п,  бірге 
кллыптастырган  м ар кстік  философиясы  мен  социоло- 
гиясына  негіз,  маркстік  эстетикасына  аркзу  болган  еді.
Әнгельстід эстетикалык. кѳзкдрастары  өзінің  мектептес 
жолдастарына  жазған  хаттарында  (1838-1841)  нем істің
77

кертартііа ромаіггиктерінің **кыз мінез” кьипъіц стилін сьшау- 
дан басталады да,  **Англиялағы жүмысшы 
табыиыц жағлайьГ' 
(1845) атты  кітабында пролетариаттыц әлеуме^гік-экономи- 
калы қжәне саяси хал-күйін жан-жакты зерттей келіп,  капи­
тал үстемдігі мен таптык канауды ғана жойып  крймай,  коғам- 
ның бүкіл  рухани тұткдсын өз қолына ала 
алатын  бірден-бір 
күдіретті  күш  иесі  — жүмысшы табы  скенін  пайымлаган  аса 
нұскдлы түжырымдарына үласалы.  Маркспен біргс маркстік 
эстетиканым іргесін қаласуға Энгельс өзінің осындай  мығым 
дайындыгымен,  мыкггы  козқарасымен  келген  болатын.
М а р кстік  эстетика  мен  эдебиет  тсориясьіиың  негізгі 
принциптеріне  келсек,бәрінен  бүрын,  коркем  әдебиеттің 
қо ға м д ы қ  сананы ң  өзгеше  бір  түрі  ретіндегі  тұрлаулы 
түсін ігін ің  өзііі тұң гаш  рет Маркс  пен Энгельс белгілегеніи 
білуіміз кджет. Осыган орай олар қогамдық адамньщ барлык 
материалдық  һәм  рухани  кабілеттері,  оиы ң  жалпы  сезімі 
мен  санасы  қ о ға м н ы ң   дамуымен  ты ғы з  байланысты 
кдлыптасатынын  анықтап  берді.  Адамга  тэн  эстетикалык 
қабілет  те  сондай.  Дүниені  кѳркем  игеру,  яки  ѳмірдегі 
ш ы нд ы қты   ѳнердегі  ш ы нд ы ққа   айналдыру 

  бәрі  де 
қоға м д ы қ  адамныц  еңбегі  аркылы  белгілі  бір  қоғамда 
болатын  процесс.  Демек,  осының  өзі 

  тарихи  категория. 
Осыдан келеді де,  Маркс пен Энгельс кѳркем тіюрчествоныц 
мазмұны  мен  п іш ін і  ешкдшан  бір  қалыгітан  өзгермейтін, 
кдтып қалған әлдене емес,  әркдшан қоғаммен бірге өзгеріп, 
өсіп  отыратын  нәрсе  екенін дәлелдеді.  Ойткені  әрбір жаңа 
тарихи дәуірдегі  қогамдық қатынас  эстетикалык идеіиі  мен 
коркем  творчествоның  озге  тарихи  дәуірлердегі  когамдык 
к д т ы
н а с т а р   т ұ
с ы н д а  
К л і й т с и т а н б а й т ы н ,  
т е к  
о з і н е  
г а н а  
т о н  
озгеше  сипатын  белгілейді.
Оздері  ісиіыптастырган осынау материачистік эстетика­
ны н  озекті  моселелерінің  бірі  ретінлс  Маркс  пен  Энгельс 
көркем эдебиет пен онердегі  реализмге айрықіиа мои беріп, 
жазушыны  "м ін сізд іктіц   аргы  жагындағы  иіыишыллықты, 
Ш шілердің тасасынлағы  Ш експирді үмытпауга"*  шакырса. 
суретшіден  тек  кдна  ''риясыз  Рембрандт  боя>,ьш” **  талап 
етті. Осының бәрі.  қала берсе олардың “ Адам ажуасындагьГ' 
Бальзаккд тән ащы  ш ы ндықжайлы   пікірлері, акыр аягынла 
Энгельстің  жалиы  ш ы нш ыллық  йен  шы найылық  туралы 
ережеге айналған әйгілі  кдгидалары — біздің бугінгі реализм 
теориясына  іргетас  болып  кдл аилы.
• 
К . М а р к с   и   Ф . Э н г е л ь с .
  Соч.,  2-ое  изд.,  т.  29

стр.  494
**  Бул да сопла,  7-том.  280-бст.
78

Маркс  пен  Энгельс  жалпы  қоғам  тарихының  гылыми 
кезең-кезендерін  белгілегені  мәлім.  М ұн ы ц   өзі  әдебиет 
зерттеушшеріне  дүмиежұзиіік  эдебиет  тарихын  маркстік- 
материалистік негізде құрып,  байыптауға м үм кіндік береді. 
Бүл  ретте,  Маркс  нем  Энгельстің  Көне дәуір  әдебиеті  мен 
өнеріне.  Ренессанс,  Классицизм. Агарту дәуірлеріндегі эде­
биет пен мэдениетке, Х Ѵ ІІ-Х Ѵ ІІІ  гасырлардагы буржуазия­
л ы к революциялар дәуірінің онеріне,  X IX  ғасырлагы  Батыс 
романтиктері  мен  реалистеріне, 
тамаша  романдар 
тугы зпш ”  орыс  жазушыларына,  эсіресе  Добролюбов  пен 
Чернышевский  сынды  “ социалистік лессингтерге” * берген 
творчестволык мінездемелері мен  эстетикалык бағалары — 
біздің  бүгінгі  историографиямыздағы  классикалык  ойлар 
мен толғамлар — жалпы адамзат мәдениетінің тарихындагы 
аса  кымбат  кдзына.
Коркем  әдебиеттің  қондырмалық сипатын  түсінуде  эр 
түрлі  талас  пікірлер  болганын  біз  осы  еңбектің  бірінш і 
тарауында  а й тты к.  Ал  М а р кс   о з ін ің   “ Қ о сы м ш а   кү н  
теорияларында”   өндіріс  кдтынастарындағы  антагонизмге 
негізделген  базис  бірыңғай,  не  біртүтас  қондырма  туғыза 
алмайтынын..  керісінше..  бір-біріне  қарама-кдрсы,  тапты қ 
жагынан  эр  тарап  ымырасыз  идеологиялы қ  қондырма 
тугызуга  мәжбүр  екенін  қолга  үстаткдндай  аныктап  берген 
еді.  Осығаи  орай  марксизм  негізін  салушылар  ешкдндай 
тагітық жіктелулерді бастан кешірмеген алғапіқы кдуымдық 
қогамдағы идеологшиіық қондырмалар ғана біртүтас,
барлық 
тайиаларға  бірдей  ортақ  екенін,  ойткені  адам  санасының 
кдндай  түрі  оолсын  (оны ң  ішінле  эдебиет  пен  онер  де) 
тіке л е й   адам ны ң  ш а р уаш ы л ы қ  к ә с іб ін е н ,  қо га м н ы ң  
эко но м ика іы қ жүйссімем өрбііі отыргаиын,  өнсрлін тілі тура 
"акиклт өмірдің өз тілімен”  өриіігі  кеткенін,  ал адамдардың 
еңбек  процесімен  мүншалық  біте  кдйнаскдн  ой-сана  әрі 
накты,әрі 
затты 
—  шын  мәнінлегі  материалистік  ой-сана 
болатынын  дәлелдеді.  Бүл  пікірлер,  бір  жагынан,  бүкіл 
дүниежүзілік  әдебиеттің даму  тарихындагы  бүраландарды, 
яки   гүлденулер  мен  құлдырауларлы  дұры с  түсінуде, 
марксизм негізін салушылардың оздсрі ерекше әкгіме еткен 
Коне  дүние  мен  Кдйта  өрлеу дәуірлеріндегі  әдебиеттердің 
әдемі  ажарын  абайлауда,“ капиталистік  ѳндіріс  рухани 
ондірістің  белгілі  салаларына,  мысалы.  ѳнер  мен  поэзияға 
дүшгіан” **  дей  түрғанмен,  дэл  осы  дәуірдін.  озі  не  себепті
•  Пүл 
ла  с о іід а .18-том,  522-бст.
“   К .М аркс. 
Теор.  приб.  стоим,  т .
1 .
стр. 
261.
79

әдеби  мүралардың  небір  әсем  үлгілерін  қалдырганын 
бшгірлікпен  байыптауда,  екінш і  жагынан,  жалпы  эдебиет 
пен  өнердің  генезисін  аныктауда  айрыкша  роль  аткарды. 
Маркс  пен  Энгельстің  осы  іліміне  сүиенген  Г.В.Плеханов 
адам  қогамының  сәбилік  дәуірінде  ѳнерлін  калай  пайда 
болганы  жайлы  мыналай  гужырым  жасайды:  “ Тапка боліну 
дегенді білмейтін алгаиікы кдуымлық қогам тұсында адамның 
ѳ ндірістік  қызметі  оиы ц  дүниетанымы  мсн  эстетикалык. 
талгамына  тікелей  эсер  етеді.  О рнек  ѳнері  ѳз  бедерін 
техникадан табады;  осы  когамның ең басты өнері тәрізді би 
әншейін  еңбек  үстіндегі  клмылдарды  кдйталаумен  ты над ы. 
Бүл  жайт  біз  білетін  эконом икалы қ  даму  атаулының  ең 
тѳменгі  сатысында  тұрган  аңшылар  кдуымынан,  әсіресе 
а й қы н   аңғарылады...  Ал  тапқа  бөлінген  қоғамда  осы 
кызметтің идеологияга тікелсй әсері соншалық анық ащпрыла 
бермейді” *.  Көне  дүнис  адамдарының  ой-санасындағы 
заттылық жайлы бүл тұжырымды  кейін А.М .Горький былай 
өрістетіп  әкетті:  "Еңбек  процестсрі  аркзсынла  және  атам 
замангы  адам  баласының  әлеуметтік  тұр м ы с-тір ш іл ігі 
аркдсында  тікелей  пайда  болған  материалистік ой-сананың 
айкын  белгілерін  алгашкы  кдуым  мәдениетінің  тарихын 
зерттеуиіілер  мүлде  сөз  қьиімаган.  Бүл  белгілерді  біз  ертегі, 
яки  миф  түрінде  білеміз;  бүл  ертегілер  мен  мифтерден  біз 
хайуандарды  асыранды  ету  үшін  істелген  жүмыстың.  емге 
керек  шоптср  табу  үш ін ,еңбек  қүралдарын  ойлап  шыгару 
үиіін  істелгеи  жұмыстың белгілерін  кѳреміз.  Тіпті  сол  Көне 
дәуірдің  өзінде  адам  баласы  әуедс  үшу  мүмкіндігі  жөнінде 
ойлаған
,一
 мүны күйме хаісымдагы, Дедал және оның баласы 

  И кар  жайлы  ерте ri,  “ Ү ш қы ш   кіл е м ”  туралы  ертегі 
кѳрсетеді.  Жер  бетіндегі  жүрісті  жылдамлату  туралы  да 
ойлаған, 

  мұны  “ Жүрдек  е тік”  жѳніндегі  ертегіден  коруге 
болады... Атам замангы  мифтер мен ертегілердің бәрі Тантал 
туралы  мифпен  аякталатын  сыкылды:  Тантал  кеңірлегіне 
дейін су ішінде түрып,  шѳллеп дінкесі қүриды, бірақсусынын 
қандыра  алмайды,  бүл 

  оз  айналасындагы  жаратылыс 
қүбьитыстарын тани алмаган коне алам’,
**.  Онердін ѳмірлілігі 
туралы,  ягни  омірдің  ѳнерге,сол  секіллі,  өнердің  омірге 
айналуы  жайлы,  сайып  келгенде,ѳнер  атаулынын  пайда 
болуы  жөніндегі  мұнш алық  нүскапы  жэне  терен  пікірді 
Горький  тек  кана  маркстік  эстетиканың  эдебиет  пен  ѳнер 
генезисі  туралы  даналык кзгидаларына  сүйеніп  айтты.
•  Г В.Плеханов.  Соч. 
т.  XVIII.  стр.  223.
••  М. Горький.  Одебиет тураіы.  1939,  153-бст.
80

М аркс  пен  Э нгельстің  коп  томны  философ иялык, 
экономикалык  жэне  саяси  еңбектерінің  он  бойына  түтаса 
тарап,эр  түсынан  әлемі  кездесіп  отыратын  эстетикалык 
толғамдарына кдншалык. талғампаз әдебиетші козімен үңіліп 
кдрасақта,  олардьщ жогарыда  айткднымыздай,  суреткерлік 
таланттын  табигатын  жэне  эдеби  кұбылыс  “ күішяларьш” 
соншалық  нәзік  түсінетініне  клйран  кдлмаскд  болмайлы. 
Мэселен,Маркс  пен  Энгельс  Лассальдың  “ Ф ранц  фон 
З и ки н іе н ”  трагедиясын  әншейін  илеялық  түрғыдан  гана 
бағалап қоймайды; Маркс пьесаның күрьиіысы мен кұбылы- 
сын  тексерсе,  Энгельс  ондагы  мінез  бен  тартысты  талдауға 
дейін барады; Маркс эдеби  шыгарманын эстетикалык кұнын 
оньщ оқырманды  баурап  әкетер  эмоциялық жылылыгынан 
іздесе,  Энгельс ондағы  адам  мінездерінің окырманга  наным 
туғызар  психологиялы қ дәлелдерінен  іздейді.  Ол 

  ол  ма, 
өзінің  М инна  Каутская  мен  Маргарита  Гаркнесске  жазган 
хаттарында  Энгельс  тіпті  творчествоныц  психологиясына 
еркін және терең сүңгіп кетеді.  О ны ңтип пен характер, стиль 
мен әдіс жайлы түйіндеген жүрткд мәлім кдгидалы пікірлерін 
айтпаганның  өзінде,“ автордың  өз  кдһарманына  озі  тым 
тамсана бермеуі керектігін” * ескертуі,“ автордың козкдрасы 
неғұрлым  молырак.  жасырылса,  онер  туындысы   үіи ін  
согүрлым  ж а қс ы ” **  екенін  аңғартуы,ал  магыз  реалист 
жазушы, ѳзі кдласын,  кдламасын,  бәрібір,“жеке ѳз басынын 
таптық ыкд>іластары  мен  саяси  нанымдарына  кдрсы  баруга 
мәжбүр,

***  болатынын  түсінліруі 

  суреткерлік  хакынла 
баскд  кіс ін ің   айткдны  емес,  қүдды  нагыз  сурегкердің  оз 
творчестволык  лабораториясын  ашып  танытып  отырпшы 
тәрізді.  Дүрысын  айтса

  эдебиет  турачы  маркстік  іл ш н ің  
жалпы эстетика тарихындагы бүтіидей жаңа кезең. тың белес 
болу себептерінің бірі 

  Маркс  пен  Энгельсіің кдламгерлік 
х а кш та га  байыптауларына тән дәл осы нәзіісгік пен терелдік 
екені даусыз.
Эдебиет туралы  ғьиіымның  одан  әрі  дамуын  бір  ғасыр 
бойы  Владимир  Ильич Л енинніц есімімен байланыстырып 
келуіміз де  тектен-тек  емес.
В.И.Ленин де,  К .М аркс  пен  Ф .Энгельс сиякты,  кѳркем 
творчествоның  табигатын  терен  та н ы ға н ,эдебиет  пен 
өнердің ѳзекті мәселелерін кеңтолғап,шебер талдаган.  Осы
• 
К.Маркс и  Ф.Эмге.іьс.  Об искусстве.  В двух томах.  М.,  'Искусство'*. 
1957,  т . 1 ,стр.  9.
••  Бүл да с о н д а ,
丨1-бот.
… Бүл  ла  сопла.  12-6ет.
6 - 6 1 9
81

туста  атап  айтатын  бір  нэрсе  —  Л е н и н н ің   элебиетке 
байланысты  арнаулы  еңбектер  жазғандығы:  атышулы 
“ Партия  үйымы  жэне  партиялык  эдебиетті”  ѳз  алдына 
қо й ганда,  осы  жазбадан  бастап,  Герцен  мен  Белинский, 
Ч ерны ш евский  мен  С а л ты ков-Щ ед р ин ,  Горький  мен 
М аяковский  шыгармалары  жайлы  пікірлеріне  ұласатын, 
одан үлттық мүра мен тіл,  әдебиеттегі халыктық пен реализм 
туралы  ойларына  тоғысатын  сала-сала  енбектерімен  қатар 
бір гана Лев Толстой хаьсында арнайы жазган жеті макаласы 

  керкем творчествонын ең бір  шиеленіскен  қиы н  күпия- 
ларын  мейлінше  нәзік  түсініп,  дұрыс  және  әділ  шешудің 
үлгісі.
М а р кс т ік  сын  тарихында  Л енин  еңбектеріне  дейін 
Л.Толстой творчествосы мен дүниетанымы айтарлыктай сөз 
болған  емес.  XX  ғасырдын  оныншы  жылларына  дейін  тек 
Плеханов кдна тиіп-кзш ы п, Толстой — uдворян ұяларының4 
түр м ы с-тір ш іл ігін  шебер  суреттеп  кѳрсеткен  данышпан 
жазуш ы   е к е н ін   атап  ѳ т ке н -д і.  Ал  В .П о ссе н ің   “ Граф 
Л.Н.Толстой  жэне  жүмыскер  халык”

“ Ж изнь”   журналы, 
1902,  №  6)  дегені  сскіл д і  ѳзге  мақллаларлың  көбі  улы 
жазуш ы ны ң  “ бірыңғай  ке р та р тп а л ы ғы н '  революцияны 
түсіне алмағанын сынағансып, оны біржола “ істен шығаруға” 
арнапган-ды.  Осындай  қы м -қи гаш   жагдайда  революция 
кө с е м ін ің   өзі  белсеніп  ш ы ғы п:  “ Лев  Толстой 

  орыс 
революциясының  айнасы”   атты  макэласынла  ең  алдымен 
журт  алдына  ап-аш ық сүрақ  койып:  “ Революцияны  керіне 
түсінбеген,  революциядан  бойын  көріие  аулак.  салған  үлы 
суреткердің есімін революциямен салыстыру алғаш кдрағавда 
оғаш жэне жасанды болып  көрінуі мүмкін.  Құбылысты анық 
бейнелемейтін  нәрсені  айна  дел  атау  жөн  бола  ма?” 

  леп 
алады да> бүл сүраккд езі жауап беріп,  осынау революцияның 
өзі  е кін ің   біріне  игерте  қоймайтын  орасан  күрделі,  киын 
күбылыс екенін,  керек десеңіз,  “ не болып жатқанын көріне 
түсінбеген,  оқиғалардың  барысы  олардьщ  алдына  қойған 
нағыз  тарихи  міндетгерден  Ьойын  аулақ салған  әлеуметгік 
элеменггер революция ыы тікелей жасаушы жөне оған тікелей 
кзтысушы  бүкдра  арасында  да  к ө п ”   екенін  түсіндіре  келіп, 
ақыр  аягында  мынадай  даналык қорытынлы  жасайды:  "Ал 
егер  біздің  көз  алдымыздағы  адам  шынымен  ұлы  суреткер 
болса, онда ол революцияның тым болмағанда кейбір маңыз- 
ды  жактарын  өзінің  шыгармаларынла  бейнелеуге  ти іс ’’*.

В,И.Лениы.  Шыгармапар толык жинагы.  Алматы,  “ Қззакстан”

17- 
том»  225-бет.
S2

Мүндай 
түрлаулы 
тұжырымды 
көркем 
творчествоның мінез- 
күлкын дәл танып,ж іті  байкэйтын  ш ы н  мәніндегі сарабдал 
эстетик кдна жасай  алады.
Лев  Т олстойды ң  өз  еңбектерінде  “ с о н ш а л ы к  ұлы 
мәселелердГ’ батыл әрі байсалды көтеріп, аскдн шеберлікпен 
ж и н а қта п ,айта  қалғандай  кө р ке м д ік  шешімге  ж еткізу 
әрекеті  үстінде  бір  ұлттың,  не  бір  алуан  ел-жүрттың  гана 
емес, “ бүкіл адам баласының көркемдік дамуында алга кдрай 
алым”   жасаганын  занды  мактанышпен  атай  тура,  Ленин 
атышулы  “ толстойшьищыкден”  т іп т і ымыраға келген  жоқ. 
Керісінш е,  о н ы ң   бүл  “ іл ім ін   дәріптеуге  әрекет  етудің 
кзняайы да,  — деп жазды  “ Л.Н.Толстой  жэне оның дәуірі” 
деген  макаласында,  —  о н ы ң   “ карсы ласпауы н” ,о н ы н  
“ Рухқа”   жүгінулерін,  оның  "адамгершілік  жағынан  өзін- 
езі жетілдіруге”  шакыруын,  оның  “ үждан”   жөніндегі  және 
жалпыға  бірдей  “ сүйіспенш ілік”   жөніндегі  доктринасын, 
оның аскетизм мен квиетизмді уағыздауын және т.т.  актауға 
немесе жүмсартуга  әрекет етудің кдндайы да  барынша  мол 
жэне  барынша  зор  зиянды  нэрсе!” *,  Л е ни н нің   жазушы 
тБОрчествосын мүншалык сұңғылалыкпен талдап  бағалауьі 
казіргі  эстетиктер  үш ін  барды  —  барша,  жоқты  

  жокдіа 
айтудың^ көркем шығармадағы жетістік пен кемш ілікті кдтар 
көрудің, үнататүра сынай білудің, сынай отыра үната білудін 
үлгісі болып  кдлды.  Бұл  —  бір.
Екіншіден, Лениннің Толстой туралы еңбектері яениндік 
“ сәүлелену  теориясын”   көркем  әдебиетте  қолданудың  іс 
жүзіндегі  накты  мысалы  болып  табылады.
Мәдениеттің кдндай саласы болсын,  соның ішінде эде­
биет пен өнердің табигатын зерггеп-танудың философиялык 
негізі 

 Л е ки н н ің  өйгілі “ сәулелену теориясы
”;
  мүнда өнер 
қайнары  —  өмір,  шығарма  арк^уы  —  ш ы н д ы қе ке н і  ғұлама 
білімдарлыкцтен  жан-жакты дәлеяденгені  мәлім.
Біліктің Ленин ашкдн “ сәулелену теориясы” 

 маркстік 
философиялық  материализмнің  ең  кд>імбат  кдзынасы.  Бүл 
теорияға сүйеніп,  психиканы ленинше  түсіну 

  идеализм, 
фидеизм,попшылдықатаулының бәріне қарама-кдрсы,  Max 
пен Кантқд,  кдла берсе, кантшыл  Плехановтың иероглифтер 
теориясына  карама-қарсы ,  —  адам  баласының  т ү й с ігі 
объеьсгивтік дүниенің субъективтік бейнесі деп білу!  Заттың 
оидағы сәулесі 

 объективтік нәрсенің көрінісі,  көшірмесі, 
дәл суреті

нобайы;  ақиқат туралы Ленин дамыткдн  ілім нің

В.И.Ленин. 
Шыгармалар толык.жинагы.  Алматы,  "Кззақстан^,  20- 
том,  112-бет.
83

негізінде дэл осындай диалсктикалык материалистік ереже 
жатыр.  Бүл  ереже  бойынша,  алам  акикдт өмірді танығанда 
ылги  гана білмегенді білуге,азырақ бітгенді кобірек білуге. 
шартты  шындыктан  накты  шынлықкд  кдрай  келе  жатады. 
Бүл  әрекеттің  санадагы  кимыл-ісозғалысы  ла  күрделі  әрі 
кы зы к

  таным  тікелей  байкдудан  абстракт  ойлауға  кошеді

 
абстракт-ойлаудан нрактикаға келеді. Ойдың объектімен дәл 
осылай туйісуін Ленин процесс деп білді.  Ал енді  “ ой  (адам) 
ақиқатты тым-тырыс ты ны ш ты қ түрінде, солгын  (күңгірт). 
ұмтьиіыссыз,  қозгалыссыз,  жай  сурет (бейне) түрінде... деп 
түсінбеуге тиіс, керісінше, бар бұралаңымен, кереғар кдйшы- 
лыгымен,  шиеленіскен  тартыстармен,  әркдшан  күрдслі 
қозғалыс  кзлпында  көруі  керек” *.
Әрине, лениндік "сәулелену теориясьГ'  — таза филосо- 
фиялық мэселе. Дегенмен, оның теориялық аргументтерінің 
байыбына бара түссек,  эдебиет пен  өнер — алам санасында 
аклкдт  шындыкты  соулелендірудің  айрыкдіа  түрі  екенін, 
өнерде  өмірді  сәулелендіру  процесі  ісым-қиғаш  клы н  әрі 
күрделі екенін,  көркемдік кдбылдау 

 тым белсенді процесс 
е ке н ін ,өнер  —  өмірді  өзгерту  кұралы  е ке н ін ,онердегі 
шыншылдык. өлшемі 

  өмірдің  өзі  екенін  терең дэлелдеп 
танытатын,  эстетика үш ін ауадай кджет түйін-түжырымлар 
жасауға  болады.  Л ени ннің   "сәулелену теориясы”  әдебиет- 
тану  үш ін де,  міне,  дәл  осы  түрғыдан  керек.
В .И .Л е н и н н ің   сөз  ѳнеріне  деген  көзкдрасына,  енер 
адамдарын  багалауына,  онер  туындыларын  талдауына, 
жалпы  коркем  твормествоны 
тануына 
келсек,  бүл  —  сан 
иірім  сыр.  Айталык,  И.Армандкд  жазган  хатында  Ленин 
ѳдеби  шыгәрманың  құны,  жазушы  еңбегіндеіі  “ күллі  гә п ” 

  адам  образында,  адам  мінезін,  яки  “ тѵттер  исихикасын 
даралай білуде” деп ұқса,  “ Праңааға” жазған хатығш  Демьян 
Бедныйлың  “ адам  ретіндегі  әлсізлігіне  жабыса  бермеу 
керектігін  ескерте  кеп、“ талант  —  тым  сирек  нэрсе,  оны 
әркдшан ұкьшпен  колдау,
’ ,тѳзіммен баптау кджет деп  білді. 
Бірақ,  амал  не,  бұл лениндік түсін ік кейін  (әсіресе отызын- 
шы  жылдарда)  кдтгы  бұрмалаиды.
Орыс  әдебиеті  мен  лүниежүзілік  классика  жайлы,  коп 
үлтты кеңес әдебиеті мен эдебиет теориясы жѳніндегі ленин- 
д ік   пікірлер  кезінде  эдебиет  туралы  ғьиіымның  жүйелі 
ережелеріне  айналған.  Алайда  олардын  ішіндегі  біркдтар 
кдсан кашдалар (әдебиеттің тагітыгы,  әдебиеттің партнялы- 
лығы т.б.) клзір катал  сынга ұшырап,  кайта карал ып жатыр.
•  Бүл да сонла.  38-том,  І84-6ст.
84

Тағы  бір  назар  аударарлык  нэрсе:  “ экспрессионизм, 
футуризм,  кубизм — осы секілді толып жаткдн  “ измдерді
".,

 
гүсінбейтінін,  олардан  ешкдндай  ракдт таба  алмайтынын” 
айта  тұра,  лүние  ж үзін д е гі  күллі  прогресш іл  эдебиет 
үлгілерімен  жан-жақты  таныс  Л ени ннің   жеке  жазушылар, 
оларлың эр алуан  шыгармалары,  олардағы  адам  образдары 
тѵралы айткдн пікірлері де сала-сала.  Герценлі

Белинскийді, 
Чернышевекийді калың кдуымга “ орыс социал-демократия- 
сыны и  түңғыштары”  ретінде  танытса,  "Н е   істеу  керек'' 
романын  бір  жазда бес  рет о кь іп ,окыган  сайын  жаңа сыр, 
соны  сипат тауып  отырганын  айтты.
Сѵреткер  еңбегін  әділ  багалаудың  үлгісін  Ленин  тек 
Л.Толстой  шыгармаларын  талдау  аркылы  ғана  кѳрсетіп 
тынған  ж оқ.  Мэселен,  Достоевский  творчествосындагы 
бѳтен,  бѳгде  сарындарды  катал  сы най  тұра,  о н ы ң   ѳз 
түсындағы  қогамның  сыркат  жактарын  көре  білген  “ іиын 
мәніндегі данышпан жазушы”  екенін мойындады.  Горький- 
лің  халық  үш ін  көгі  қызмет  көрсеткен  жэне  одан  да  көп 
кызмет  корсете  алатын  “ пролетар  өнерінің  аса  ірі  ө кіл і” 
екенін  орасан  жогары  багалай  түра,  оны ң  әр  тұстағы  әр 
гүрлі  идеялык.  ауытқуларын  риясыз  көңілден  ымырасыз 
сынап,  мінеп, тузеп отырды.  М аяковсклйдің белгілі  кезең- 
дегі кейбір футуристік ауыткуларын жек көргенмен,  “ М ә ж і- 
ліскорларын”  оқығанда,  оған  ракдттана  сүйсінген.  Өнерді 
тами бшудің озі де 

 ѳнер екенін Ленин онер сүйгіш жүрткд 
осылай  аңғарткдн  еді.
Л енинлің дүниежүзілік классикадан  мол  хабардарлығы 
оның парасат  ѳресі  өте  б и ік ,ақыл  ѳрісі  орасан  кс ң  ойшыл 
екеніне  кепіл  болып  қана  қалған  жоқ»  оны ң  жалынды 
публицистикалы к  әрекетіне  айта  қалгандай  кдру-құрал 
болды: Гетенің схоласт әрі филистер Вагнерін мысалға алып
саясаттағы догматактерді олтіре түйреген Ленин  меньшевик- 
терді  маскдралау  үшін  Мольердің  Тартюфын,  жойымпаз- 
ларды әіикерелеу үшін Доденің Тартаренін сатиралықсынга 
садақ етті. Л ениннің  Золя  мен  Гюго, Д икке нс  пен Лондон

 
Бурже  мсн  Потье,  Синклер  мен  Нексе,  Барбюс  пен Уэллс, 
Роллан  мен  Рил  немесе  Ш оу  шыгармаларын  оқы п  қана 
қо й м а й ,олардын  и д е я л ы қ-кө р ке м д ік  қү н ы н   белгілеп, 
нүсқалы  пікірлер  айтуы  м а р кстік-л е н и н д ік  эстетиканы 
мыктап  байытып,  б и ік  белге  шыгарганы  әлемге  аян.
85

Үіиінші тарау 
СОЗБЕН  СОМДАЛҒАН  ТҮЛҒА

 
1
Эдебиет  туралы  жалпы  түсін ікте р д ің   б ә рін ің   кел in 
күйылар арнасы,эдебиет туралы  ғьиіымның ең басты жэне 
өзекті  мэселесі 

  образ  жэне  образдылbiKJ Бүл  мәселені 
дүрыс  таратып  түсіну  үшін,  әуелі

әдебиеттің  объектісі  — 
омір  болғанда.  предметі 

  адам  екенін  ескеруіміз  керек.
Баягы Аристотель заманынан күні бүгінге дейін адамнан 
тыс.  адам  омірінен  тыс  еілканлай  соз  онерінің  де.  онер 
туындысыныц  да  болмайтыны  дәлеллснген  үстіне  ләлел- 
деніп  келе  жатыр.  Әдебиеттіи  объектісі  предмет  аркдллы, 
яки  сөз  онерінлегі  өмір  шындыгы  тек  адам  аркылы,  алам 
образы  аркылы  гана  коркем  жинактау дэрежесіне  котеріле 
алады.
Бели иски іі  "ақьінны ц образбен ойлайтынын,  оньщ аки- 
катты дэлелдеп жатиайтынын, козге елестете кѳрсететінін''. 
Чернышевский  сѳз  ѳнеріиін  “ шын  мазмүны  —  тек  адам 
омірі”  ғана  екенін  а й тс а ,

ончаров  қолына  кдлам  үстағам- 
лардьщ  іш іпдегі  нағыз  суреткерлерді  айрыкдла  багалам, 
озгелеріне  '%
бір гана ақылмен он том жаз,  бәрібір,  әлдекдлай 
“ РевизордағьГ’ ом  адамлын айткднын айта алмайсың” десе, 
Горький өзініц "К ә с ін  туралы  кеңесінде”  коркем әдебиетті

 
күлды  *%
К,оғамтаиум деген тәрізді, тура  “ Аламтану”  (''Чело­
вековедение")  деи  атады.
Кітап  немесе  симфония  не  туралы  жазылган?  Сурет 
немесс скульптура не туралы счиіынган?..  Кдндай сүр акбол­
сын,  жауап  бірсу-ак

  ш)ам  тур(иы ,  идамныц  ікем ()ігі  мен 
асы.нЫгы жонін()с,  сиһім рухынып керемет куш і мен  ки си сті 
ж а іи ы ...  Опер туындысы и ы к  боріпе ортак мазмүи  —  алам- 
н ы ц оііы . арманы,  күіитирлыгы.  мүраты: онер  іуі>інлысынын 
Kiuuan  түрі  болсын.  ѵ)рк;шсысы  оз тілімле  омірлеп,  когам- 
лагы  адам  т ір ш іііг іи ін   мэні  мен  магынасын  гана  баянлап
S6

жатады. Кез келген эдеби шығармаиың бетін ашсак болганы, 
іздеп  табарымыз,  тауын  толганарымыз 

  адам  тагдыры

 
адамгершілік сыры.  Коне дүние кербезі  Милос  Венерасынан 
осы күи гі асбтракционистердің кескін-келбепен ада мүскін 
мүсіисымактарына  дейінгі  айтыс  пен  тартыс  б ір -а қ  нэрсе 

  ѳиердегі  алам,  аламгершьіік  тоңірегінде  ғана.
А()ам  т а п )ы р ы   —  ж а зуш ы   уш ін   іаы гарм а  а рка уы   га на  
емес,  омірді  танудын  озгеіие  т о с и і  ôe:  өмірде  көрген  тірі 
адамдар  туралы,  олардың  хал-күйі,  к е с кін -ке й п і  туралы 
тебірене,толғана ойланудан көбіне суреткердін сол адамлар 
омір  сүрген  қоғам  туралы  көзкдрасы  кдлыптасады,  нәти- 
жесінде сол  қоғамды қ шындықты  көркем  жинақтау мақса- 
тынлағы  творчестволык әрекеті  басталып  кетеді.  Мәселен, 
М .Г ор ьки й д ің  
Күн  перзенттері”  пьесасында-мынадай 
диалог  бар:
Л и з а .   Ѳ з і н і з   б і л е с і і ,   м е н   д ө р е к ы і к  д е г е н д і   ж а н  ы м  м е н   ж е к   к  о р е м ,  
т і п т і   к о р к д м   с о д а н . . .   С о н ы   б і л е   т ү р а   с і з д е р   б ә р і н   о д е й і ,   м е н і   к о б а л ж ы т у  
у ш і н   о д е і і і   і с т е й с і а д е р   г о й   д е й м і н . . .   Т о к т а й   т ү р ы н ы з . . .   Ә л г і   с л е с а р ь   б а р  
м а . . .   к ө з і м е   к о р і н с е .   з ә р е м   ү ш а л ы .   О з і   б і р   т ү р л і . . .   к ү ң г і р т ,   т ү с і н і к с і з  
к і с і . . .   к ө з і н   к ө р д і ң і з   б е ,   к ө з і н :   а ш у   м е н   ь г з а   а л ы р а й т ы п   ж і б е р г е н   б і р  
т ү р л і . . .   М е н   м ү и д а й   к о з д е р д і ц  т а і а й ы н   а н а у   к ү н і . . .   а н а у   ж а к т а . . .   т о б ы р ,  
т о п   і ш і н е н   к ө р г е н   с е к і л л і м і н . . .
Ч   e   п   y   р   н   о   й .  Ж ә ,   ж ә ,   е с к е   т ү с і р м е ц і з !   К о й ы ң ы з .   қ ү р ы с ы н . . .
Л   и   з   а .   К д л а й   к о я м ,   ү м ы т у г а   б о л а   м а   с о л   с ү м д ы қ т ы ! . .   Ә л д е б і р  
д ө р е к і ,   л ө к і р   с ө з   е с т і с е м ,  
ө л д е б і р   і с ы з а р г а н г а  
к о з і м   т ү с с е .   ж а н ы м  
ж а б ы ғ а   к д л а д ы !   Б о й ы м д ы   қ о р к ы н ы ш   б н л е і і д і , к ө з   а л д ы м а   с о   б і р   п н  
т о р і з д і . . .   а ш у л ы . . .   ы з а і ы . . .   з ы г ы р ы   қ г і й н а г а н . . .   к д п - к а р а . . .   қ а р а   т о б ы р .  
к а н   ж у г а н   б е т т е р ,   к ү м г а   с і ң б е й ,   к д қ   б о л ы п   ү і і ы п   ж а т к л н   к ы п - к ы з ы л  
қ а н   е л е с т е й д і . . .
Ч  
е   п   у р   н   о   й .  Т ү у , е н д і   с і з   қ а ш а н   т а л ы п , к ү л а п   т ү с к е н ш е  
к о й м а с с ы з . . .
Л   и   з   а .   А я г ы м н ы н   а с т ы н д а   б а с ы   ж а р ы л ғ а н   б а л а   ж і г і т . . .   ж е р  
б а у ы р л а п ,   ж ы л ж ы п   б а р а д ы ,   с а м а й ы н а н   қ а н   с о р ғ а л а й д ы ,   ж е л к е с і н е  
к д н   с а у л а п   к ү й ы л а д ы . . .   Қ а н ғ а   б а т т п с к а н   б а с ы н   ж о г а р ы  

  а с п а н г а  
к ѳ т е р е д і . . .   К ө з і н е   к ө з і м   ^ ү с т і :   т ү н ы л   к е т к е н . . .   А у з ы   а ш ы қ ,   т і с і н е  л е й і н  
к д н   ж у ы п   к е т к е н . "   Е н д і   б і р д е   б а с ы   с ы л к т ү с і п ,   б е т і м е н   к ү м   к а п т ы . . .  
Б е т і м е н . . .   б е т і м е н . . .
Осы  үзіндідегі  Л изаны ң  аузымен  айтылган  сүм ды қ 
шындықтың  бәрін 

  “ ашу  мен  ыза  адырайтып  жіберген” 
көздерді  де,  “ қан  жуған  беттерлі”   леэ  “ зыгыры  кдйнаған 
кдп-кдра  тобырльГ*  да  түп-түгел  Горькийлің  өзі  көрген, 
жаны  түршіге  сезінген.  Бүл  —  1905  жылгы  9  кдитар  күні 
Пстербургта  болган  сүмлық.  Де>л  сол  жексснбіле.  патша 
солдапары жазықсыз жапларға окж ауды ры п.  Сарай алаңы
87

кы п-қы зы л  клнга  боялғанда.  Горький  ереуілшілер  ішінде 
— көшеде  жүрген.  “ Басы  жарылган  бала  ж ігіт ”   Лизаның 
"аяғының  астында”  емес,  Горькийдің  “ аягының  астында 
жер бауырлап, жылжып бара” жаткдн.  Оның “ түнып кеткен 
козінс  көзі  түскен”   Лиза  емес.  Горький:  “ басы  сы лқтүсіп, 
бетімеи  кұм  қа п қан ы н м  корген  Лиза  емес.  Горьким.  Сол 
кдіиіы  жексеибініц  кешінле  Горький  үйіне  келді ле,  былай 
леи  жазлы:  *Юрыс  революциясыиың алгашқы  күні  —  орыс 
интеллигенциясынын  моральдык  күйреген  к ү н і” '   Неге? 
Негесі  сол
,一
  озлерін  когамның  рухани  косемі деп  ұгатын 
интеллигенпер  —  окығандар,  зиялылар  осынау  каһарлы 
окига  і*үсында  оздерінің  халық  аллындагы  рухани  жауап- 
керш ілігін  мүлде түсінген  жок.  Олар  жер  мүлдесінен  алыс, 
аспанла  жүрді.  Осының  бәрін  Горькийге  тек  бір  күн н ің  
оқіігасы  ойлапы ,  тек  бір  күн  ішіиде  көрген  адамдардың 
тағдыры толғантгы.  Осыдан бір апта кейін  Горький  қамауға 
алынды  да,  түрмеде  отырып  олгі  сүмдыкты  кдйта  ойлады. 
Озі корген ақиклтты жазушы озге бір сипатта танып, осыдан 
оның творчестволық әрсксті  басталды.  Б ірақол  әлгібір  ақ 
патшаның іргесіи шайкдлта бораган кара дауылда ел мүддесі 
үшін  клйраткд  м ін іп ,  “ бетін  кдн  жуғандар”  емес,дауыл 
алдьшда ләрмені ж оқ,  жер мүддесінен алыс аспан  акканат- 
тары 

  “ күннен  туганлар” ,сағым  куғандар  жайлы  пьеса 
жазяы.  Одан  келді  де  осы  ғасырдың  басындағы  орыс 
іш теллигеиттсрініц тамаша  образдар  галерсясы  туды.
Дсмек,  әдебиеттіц  предметі 

  адам  дегенде,  әңгіме 
дайын  эдеби  кдһарман  жонінде  ғана  емес,  қаламгердің сол 
каһарм анлы   ж асау  ү с т ін д е гі  б а р л ы к  тв о р ч е ств о л ы қ 
әрск^тімің ойы-кд>іры,  қия-кдлтарысы  туралы  болуга тиіс.
Белгіті бір доуірлік иіынлықтан коркем  шыгарма туғызу 
үшін.  бәрімен  бұрын  материал  керек

Ал  материал табудың 
сѵреткерлік  тәсілі  —
— сол  дәуірдегі  адам  тагдырын  қазу, 
копару,  “ гірі  күжаттарды''  зерггеу.  Бұл  ретте,  М.Әуезовтің 
••Абай”   эпопсясына  материал  жинау тэсші  айта  қалгандай: 
•'Элдеклшан бел асыи кеткен керуенніц айдаладағы жүртына 
кеиіігіп жетксн жүргінш і соніп  кдлган от орнынан болмашы 
жьиггыраған  бір  қызғьиіт  ш о к  тауып  алып,  оны  демімен 
үр.чеп  т\татгіак.  болды  десек.  романга  материал  жинаған 
м енің  халім  де  дәл  сол  әрекет  сияқты   еді.  М ен  карт 
адамдардың  көмескі  жадында  үмыт  болган  көп  нәрселерді 
кдйта  ойлатып,  айтқызып  аллым.  Алгіыстагы  Әйгерімнің
•  М .Горький.  С'обр. 
соч.. 
М.,  ГИХЛ. 
1954. 
т.  28, 
с т р .  
349.
88

әжімді  бетіне  қарап,  оның  бір  кезде  Абайды  түткьіндаған 
жас  шырайл^і  ғажап  сүлу  жүзін  "кдлпына  келтіруім”   де 
олгідей  еді” *.
Өмірмен  осылайша  ко я н -қо л ты қ келген  жағдайда  ғана 
суреткердің  творчестволык  фантазиясы  қимылға  кошеді, 
козгалыскд  түседі.  Дэл  осы  арада  біз  әдебиеттің  предметі 
маңындағы  авторлық  айрықша  әсем  әрекетке,  дәлірек 
айткднда,  өдебиеттегі  адам  бейнесін  жасаудьщ  шешуші 
шарты 

  ойдан  шыгару  (вымысел)  мѳселесіне  кезігеміз.
Ойдан  шыгару —  образга барар ж ол;  суреткерлің  омірде 
кѳрген-бшгенін  ойша  өңдеудің,  қорьггудың,  жинақтаудың 
тәсіль.  Ойлан  шыгару  ж о қ   жерде  әдебиеттегі  адам  туралы 
мүлде  үгым  болуы  м ұм кін  емес.  О йткені  ойдан  шығару 
аркылы суреткер болашак коркем образдың эскизін алдымен 
озі  ойша  жасап,  кѳз  алдына  ойша  елестетіп,  ойша  көріп 
алады.  Суреткердің өз ойында  нақты  түрде  мүсінделмеген

 
суреткердің  коз  алдына  затты  түрде  елес  бермеген  бейне 
оның шығармасынла тірі кдһарманға айналуы  мүмкін емес. 
Бүл  ретте,  керек десеңіз,  көркем  талант дегеннің айрыкша 
қүгшясы  мен  күш і  суретксрдін  озі  жасамақ болган  коркем 
бейненің  к е с ю н -к е й п ін

түр-тұлғасын  ѳзінше  көре  білу 
кдбілеііне. осыған орай  қиял  қүпиясына, ойдан шығара білу 
күшіне  байланысты.
Эдебиет  шежіресіне  қарап  отырсақ,  творчестволық 
фантазияға,  ойдан  шығара  һәм  кѳзге  елестете  білуге 
байланысты,  солар  арқылы  ѳз  колымен  жасалар  коркем 
бейнені  әрі  жинақтауға,  әрі  даралауга  байланысты  сѳз 
зергерлсрінің  өздері  айтқан  құгіия-сы рлар  т іп т і  қы зы қ. 
“ Маңым  тоңған  адам,  —  дейді  Гончаров,  —  өз  қаһарман- 
дарым; маза бермейді,  көз алдымда қы р ы қ қүбьиіып жүреді, 
мен  оларды  а п -а н ы қ   ко р е м ін ,  өзара  сөйлескендерін 
естимін” .  Ибсен  қагазга  соз  жазардан  бұрын  ѳз  басында 
найда болған образды бастан-аяқойша барлап,  коріп, танын 
счлатынын  айтады:  "Іш і-с ы р т ы н   түгел:  ж үріс-түры сы и , 
мәнер-маш ығын,  тігіті  к и ім ін ің   түймесіне  дей ін  кө р іп , 
даусын  естуім  керек” .  Тургенев те дэл  осы  ұгымда  болган: 
"Қасыңызда  біреѵ  тұрғандай,  өзіңізбен  бірге  жүргендей 
сезінесіз,  оньщ бет-жүзін  коргендей  боласыз.  Түс  секілді... 
Әйтеуір,  өз  қаһарманым  өзіме  кдшаи  ескі,  жақсы  таныс 
боп  алмай,  ѳзін  кѳзіммен  көріп,  үнін  күлагаммен  естімей,
• 
М .Әусюв.  “ACuiU”  ромаиыаыц  жачьиіу  жаііынан.  *%
Әде6нет  жоис 
искусство”.  1955,  №  3

95-бет  (м«ікд.іаны  кезінде  автордың 
күптауымсн 
орысшадан  мкіиамлап  ауларгаи  —  біз  —  J./C).
8 9

кдлам  гүртпеймін” .  Писемскийдіц болашак. каһарманлары 
тура  “ түсіне  енген,  бәрі  жиналып  к е ік   жаудырай  кдрап. 
мүлде үйқы  бермеіі”   қойған.  Бетховеннің каһармандары да 
композитор қиялданган сайын “ көз алдында көктеп  ш ы ш п , 
өсе  берген,  осе  берген” .  Бомарше  кдйтксн?  О зінің ойынла 
пайда  болган  оз  кдһармандарымен  кәдімгі  тірі  кісілермен 
сөйлескенлей  “ қүлш ына  кеңесіп  отырып,  тек  солардың 
айтқаіщарын  гана  кдғазға түсірген” .  Бальзак ше?  О,ол  “ өз 
кдһармандарының ѳмірімен өмір сүрген,
,,
түсінде гана емес, 
кәдімгі  өңінде  де  солармен  “ бірге  түрып,  бірге  жүрген” . 
Бүл  ш ындыкты  Лев  Толстой  қатты  құптаған:  "Омірдегі 
адамды  тек  бірге  түрғанда  бьіетінін  секілді,  —  деген  о л ,
一 
ѳнердегі  адамлы  да  бірге  тұрганда  гана  бьіесің".  О зінің 
болашак кдһармандарын осы ретпен ойша толганып.  кэдімгі 
тірі  адамларша  танып,  біліп  ал га л  болса  керек,  бір  жолы 
Чехов  "Іш імде сырткд шыкхысы  ксп түрған бұтін бір армия 
бар”   депті.
Сонымен,  творчестволык  фантазия,  яки  ош)ан  шыгару 
шыгарлкк)а  cypemmcjep  ишн()ыкли!н  ш іш а іі  жеппкеш  окыс 
норсе  емес,  сол  ш ы нды кты   сур ы пта у,  с при 
а
 ну  т э с ііі;  
ш ын()ыкко  суары.іга/і  адам  т у л а с ы н   орі  ж и н а кт а у ,  орі 
Оаршау  т ә с ііі.
Ооразга  апарар  жол  осылай  басталалы.
ОЬраздың  кдзақшасы 

  көркем  бейне.  Бұл  —  кеңірек 
үғым.  Біз  осыган  карай  келе  жатырмыз  жэне  кейін  бұл 
мэселеге  жеке  тоқталамыз.  Одан  бұрын,  образ  деген 
терминнің  мына  бір  кырын  біліп  алу  шарт.
Ең  қарапайым  мағынасында  образ 

  cyperri  соз.
Күлімсіреи  асман  гүр.
Же pro ой-іатып  ор  нсні.
(A6
üù
).
Осы  жолдарды  окд>ігаила  біздіц  маііымызла  әдеттегі 
жансыз  табигат  емес,  әлдебір  т ір ш іл ік   тыныстап,  кез 
сшлымызга кәдімгілей  юімыл.  қүбылыс елсстсп  кетеді. Аспан 
жай  түрған  ж оқ,  езу  тартып,  “ күлімсіреп”   түр.  Жер  жай 
жаткдн  ж о қ ,әлгі  бір  жалырап,  жайнап  күлген  аспанныц 
Kj>Lribif 
biHa 
елтіп, оір түрлі  "ойланыгГ  жатыр.  Осыиың бәрім 
біз  көзімізбен  коріп,  кокірсгімізбен  сезінетін  секілдіміз.
90

Аспан  күлімсіреп  tuyp  дегенде  Абай,  әрине,  аспанның 
ашық,  нүрлы  екенін  <штып  отыр.  Бірақ 
аспан 
аш ы к
 
деген 
сөздің 
әсері аспан күЛмсіреп т ү р  дегендей болмас еді.  Ойткені 
аллыңгысы  әншешн  хабар,  ауызекі  айтьиіа  салган  сөз  гана 
да,сощысы  —  сѳзбен  салынған  сурет.  Бұл  әрі  накгы,  әрі 
заггы.  Бұл  —  бедерлі  бейне,  коркем  образ.  Сѳз  зергерлері 
кѳркем  сѳз  аркылы  булайша  ѳрнек тө гіп ,айш ы қ жасамаса, 
әдеби  шығарма  да  тумас  еді. (Бүл  ретте  образ  т іп т і  тар 
мағынасының өзінде  ^деби  тілЛің жалпы  сөйлеу тілімізден, 
сондай-а қ  көркем  әд^биетгің  жалпы  “ әдебиет”   атаулыдан 
айырмашылығын да,^ртықшылыгын да  коса танытып  тұр.
Әдеби  шығарма,  оны ң  ішінде  өлең  аркд>иіы  жасалған 
кѳркем  бейне  болмаса,  мысалы,  даланың  селеуі,шеңгелі 
мен  шиі дэл  мынадай тірлікке,  әрекетке  ие  бола  алмас еді:
Елсіз жер ..  сңірсген  інгендс  күй,
Селеулер жел  оятклн  билеген  6и.
Аулақта  кРркдқ кояи  юр тыіщаган,
Түкырып  кдла  бергсн  шецгс.ч  мен  ши.
( І.Жансүгіров).
Жансыз табиғаткд жан  бітірген  ғаламат сурет!  Кең дала 
күйге  толы.  "Еңіреген  ін ге н н ің


кдсіретін,  “ зар  тыңдаған 
ко я н н ы ң "  клйғы сы н  оз  алдына  койғанда,олі  үйкыдан 
елгезек  “ жел  ояткдм  селеудің  б и іи ’’ ,әрі  назға,  сазға  слтіп, 
әрі ойға,  мұңға батыгь тым-тырыс  “ түқырып кдлган  шеңгел 
мен  ш идің”  күй ін   караңыз...
Лириканы  әркім  өзінше  үғып,  одаша  түшынбаса,  оны 
ежіктеп  түсінліріп  жату  агат.  Олеңге  кдра  сөзбен  коммен­
тарий  беру  келіспейді.
Тек  мынаны  білу  керек:  коркем   әдебиеттің  оқы ған 
адамды баурап алар, онын жан дүниесіне эсер етер құдіретті 
күш і  осынау  образдылығында  жатады.
Образдылық 

 суреттілік, создегі сурет.  “ Эр сѳз
,一
 дейді 
Потебня
,一
 кдлай болганда да, өзінің  поэтикалық шығарма 
кллпын  бастан  кешіреді,

*.  Бүған  қараганда,  әр  сөздің  түп 
тѳркіні  —  зат

сурет,  образ.  Орысша  защ ита деген  сѳз бар. 
Қдзакдіасы  — 
кор ray.
 
Осында 
не  түр? 
Әншейін 
бір  ұғым 
гана. Ал  осының байыргы тегіне кдрасақ, 
С т о и т ь  за щ и то м  
деген 
бейнелі  созден 
ш ы қкднын 
бшеміз. 
Кликал an  түрды 
к х и _ 0 ы  деген  тіркес,  шынында  да,  біздің  коз  алдымызға 
образ
,сурет  болып  елестейді. 
Дэл 
осы  секілд і,  қа за қ

А.А.Потебня. 
И і  список  по  теории  словесности.  Харьков.  1894. 
стр  114.
91

сөздерінің  кдй-кзйсы сы   да,  Потебня  айткдндай,бір  кезде 
өзінің  бейнелі  "кдлпы н  бастан  кеш іргені”   даусыз.  Тастау 
деген  сөз  тасқа  байланысты  қимылдан,  тонау 

  тонға 
байланы сты   әрекеттен,  колдау  —  қолға  байланысты 
бейнеден, 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал