Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет6/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22
Гомердікі  екеніне  күмән  туғаны,  одан  келе  X V III  ғасырда 
“ Гомер  мәселесі”   кайта  көтерілгені,  X IX   ғасырдың  орта
*  ^  
В.Луначарскиіі. 
Критика  и  критики.  М.,  П1ХЛ.  1938

стр.  11.
**  ^  Ä  
Томашевскии. 
Писатель  и  книга.  М..  Учпелги 
).,
1959.  стр.  31.
51

тұсынла  “ әшейін  актердан  данышпан  драматург  кайдан 
шығады” деп,Ш експирге шүбә келтірушиіер кдггпш кеткені 
мәлім.  Осы  шытырманның  бәрін  ойдағыдай  шешкен  тек 
атрибуциялык әрекеттер  ғана.
И сториограф ия 

 
эдебиет  теориясының,  тарихының, 
сынының  ғасырлар  бойғы  тарихи  ламуы  туралы  дәйекте- 
мелер 
мен  деректер,  мәліметтер  мен  материалдар  жинағы. 
М ұны ң  өзі

көбіне,  бірыңғай  гылыми  мақсат  үш ін  керек. 
Әдебиеттің  теориясына,  тарихына,  не  сынына  катысты 
кдндай  арнаулы  мэселе болсын,  оны  зерттеудін кѳлемі мен 
тереңі,мәні мен  маңызы сол  мәселенің историографиялык. 
материалының  мѳлшері  мен  мазмұнына  қараи  белгіленеді.
Библиография 

 
кѳркем  әдебиеттің ѳзіне  жэне  эдебиет 
туралы  ғьиіымға  байланысты  кѳрсеткіштер  мен  аныктама- 
лар,  шолулар  мен  сілтемелер  ж ііы нты гы .  Бұл  да,  кѳбіне. 
гылыми  мақсат үш ін  керек.  Эдебиет пен  эдебиеттану тара­
пындагы  кдндай  арнаулы  зерттеулер  болсын,  оган  кджет 
накты  материалдардың 

 текстер мен тексерулердің

сын- 
макдлалар мен зерттеу еңбектерініц бәрін библиографиялық 
көрсеткіштер мен анықтамалар аркылы іздеп тауып,  пайда- 
лануга  болады.
С о ны м ен,біз  жогарыда  эдебиеттану  жайлы,  оны н 
ғылыми с ал алары жайлы、әрбір ғьиіыми  саланың ѳзара н ы қ 
байланыстары жайлы, яки “ заттың тарихы ж о қ жерде заттың 
теориясы ж оқ, ал заттың теориясы ж о қ  жерде онын тарихы 
туралы тіпті сѳз болуы мүмкін емес, ѳйткені ондаи жағдайда 
зат  туралы,  оның  мағынасы  мен  шекарасы  туралы  мүлде 
ұғым  болмайтьшы"'*  жайлы  аиттык,
Эдебиеттану 

  қоғамды қ ғылымдар  іш індегі  ѳзіне  тэн 
ѳзгешелігі  орасан  мол,қиы н  әрі  күрделі  гылым.
Бальзактың  ѳзін  француз  қоғамының  "м інез-қүлықтар 
тарихын  жазатын  хатшысымын”  дегенін  еске  алсақ,  дэл 
осы арада әдебиеттанудың,  әлгі айткднымыздай,  **юіын әрі 
күр д е л іл ігін ''  дѳлелдейтін  айрықш а  бір  сыр  жатқаны н 
аңғарғанымыз артық болмас еді.  Сонымен адам қоғамының 
жалпылама  тарихын  ж іпке  тізу  бір  бар  да,  сол  тарихты  әр 
алуан тірі кісілердің қилы -кяпы  кұлқы мен кұштарлыгының 
тіліне аударып,келер ұрпакха сол сан-сапа адам қоғамының 
бүкіл сезім мен парасат байлыгын кдз-кдлпында

мәңгі-бақи 
бусанған  жаңа,  таза,  жас  күйінле  ж еткізу,жеткізігі  қана 
ісоймай,  осынау  сезім  мен  парасат  шарапатын  әркім нің 
кабиіетіне  кдрай  бойына  дарыту  —
— ѳз  алдына  бѳлек.
•  Н .Г  Чернышевский.  "Эстетика  и  поэзия.  С П Б .  1893,  с г р . )12.
52

Сондыктан да Бальзак жазушьигы "қо ға м кы ң  хатшысы”  деп 
кдна коймай,  “ адам  атаулының үстазы”  деп тегін атамаған. 
М інс,  эдебиет пен әдебиетшінің осындай тарихи миссиясы 
әрі  нәзік,  әрі терең зерттеу міндетін  өзіне жүктеген  ғылым, 
соз жоқ,  киын әрі күрделі ғылым.  Сондыктан да, бұл ғылым 
бүгінгі  "жаңаша ойлау” түрғысынан туы п- кдлыптасуға тиіс 
жаңа методология  негізінде төрт аягын тең баскдн кұнарлы 
күйге  бірден  жете  қойған  жоқ.
Эдебиет  туралы  ғылымның,  дәлірек  айтқанда,оның 
гылыми  жүрнактарыны ң  түңғы ш   туу  тарихы  тым  өріде 
жатканы  мәлім.  Кдй  халыктың  тарихын  алсак  та  бәрібір

 
оның  баяғы  бабалар  дәуірінен  басталатын  ауызекі  көне 
әдебиетінің  туу,  қалыптасу,даму  кезеңдерінің  әр  тұсында 
соз  өнері  туралы  толғамдар  туы п,  кейбір  эстетикалык. 
талшмдар  белгіленген.  Олар  кейін  эр  сипатта,  эр  жолмен, 
когамдықтаптар пайда болған тұстарла тіпті эр алуан таптық 
агым  мен  багытта  өрбіп  отырган.
Әлеби  толғам  мен  эстетикалық  талғам  дегендерді  біз 
жайдан-жай кдтар  алып отырған жокдыз. Эдебиеттану мен 
эстетика  —  ѳзара  байланысты,  бірімен-бірі  аралас  жаткдн, 
бірге туып,  клтар кдлыптасып, тіпті,  бірін-бірі толыктырып, 
тереңдетіп,  дамытып  келе  жаткдн  егіз  гылым.
Демек.  сѳз онері жайлы  гылымның даму кезеңдерін коз 
алдымыздан  откізе  кдлсақ,  жалпы  ѳнер  туралы  іл ім н ің  
калыптасу тарихы  да  жанамалай  жарысып,  айтар  ойлары- 
мызға  араласа  кетіп  отырары  занды  деп  білу  керек.
11
Сѳз онері жайлы топшылаулардың туу тарихын,  жалпы 
өнерге  тэн  қасиет  (әдем ілік)  хакындағы  кдғидалардың 
калыптасу  тарихын  эдебиет  пен  өнер  зерттеуші  ғалымдар 
біздің эрадан бүрынғы (бұдан былай “ Ь.э.б.”  деп, қыскдртып 
алып отырамыз. ~   З.Қ.) V I ғасырдан, ягни Пифагор тұсынан 
бері  қарай  түтдстыра  жүйелеп  жүр.  Дұрысындаг  адам 
баласының  көркем лік талғамының алғашкы  белгілері  грек 
өркениетінсы ондаған гасыр бүрын,  Нил  мен Нигер, Хуанхэ 
мен Янцзы,Инд  пен  Ганг,  Тигр мен  Евфрат жағалауларын 
мекендеген  кѳне  халыктардын  рухани  ѳмірі  мен  ѳнерінен 
пайда  болган

Байырғы  вавилон  ж ұр ты н ы ң   "К ѳ р м е ге н і  ж о к   к іс і 
туралы"  дастаны  немесе  коне  үцці  халкынын.  “ Ригведа
”,
 
••Махабхарата”

“ Рамаяна”  жырлары  тәрізді  еңбекші  бүкд-
53

раның  жер  бетінде  түңғыш  туғызған  әдеби  ескерткіштерге 
бақсақ, адам баласының соз онері, соған сабақтас көркемлік 
пен  коріксіздік,  ерлік  пен  ездік,ж ақсылы қ гіен  жамандық, 
білімдарлық  пен  надаилық туралы  талаптары  мен  талгам- 
дары  тіпті  б.э.б.  3-2  мыңыншы  жылдарда  туыи,  тұрлаулы 
угымга  айнала  бастаганын  аңгарамыз.
"Корм егені  ж о қ  кіс і туралы”   дастаи 

  бірінш і  вавилон 
династиясы түсынла,яғни б.э.б.  2 мыңыншы жылдар шама- 
сында туган  батырлык поэма.  Мүнла  Урук  кдласьшыц пат- 
шасы  Гильгамеш,оны ц досы  Энкиду,  олардың ерлік істері 
жырланады  (И .М .Дьяконов  аударып  бастырған  варианты 
•Тильгамеш туралы  эпос”  леи те аталады  — 1/С ).  “ Кѳрме- 
гені ж о қ  кіс і туралы”  дастан  — адам  жайлы,  адамньщ сүлу- 
лыгы  мен  үлылыгы,  асылдыгы  мен  батырлығы  хақындағы 
гимн:
Зүлымлык козін  ж о к  кы/імай  келсем  —  магаи  сын,
Жауыцмсн  озің айклсып  олссц 

 Ддамсын*.
Осынау  екі  жолдың  өзінен  бүдан тѳрт  мың жыл  бұрын 
омір  сүрген  адамдардьтң  абзал  һом  асқақ  мінезіи,  адамға 
тән  асыл  кдсиет,  сүлу  сипат  —
— ерлік,  ө рл ік、кдйсарлық 
туралы  түсін ігін ,  моральдык-этикалық  идеясын

эстети­
калы к  идеалын  байкду  қи ы н   емес.  X V II  гасырдың  орта 
түсында  Баумгартен  “ Эстетика” деп  ат беріп,айдар тақкдн 
әдемілік туралы ілім нің түп тамыры жаппы өнер тарихының 
түң ги ы қ тереңінде  жатыр дейтініміз  сондықтан.
Тигр  мен  Евфрат  маңында  Гильгамеш  батыр  жырға 
айналган  сол  б.э.б.  X X   ғасыр  шамасында  Инд  пен  Ганг 
жагалауындагы  коне  үнді  жұрты  жалпы  колемі  “ Илиада 
мен  “ ОдиссеяпГ барабар бір мың жиырма сегіз гимн шыга- 
рып,  оларлы  “ £игведа”   атанган  он  кітапкд  топтастырып 
жатты.

имнлердің классикалық қопарылмачы тілінлегі эсем 
айшық-орнектерге,  лирикалы қ толганыстарға,кѳркем  об- 
раздарга  кдрағапла  үнлі  халісында  тіпті  “ Ригведага”  дейін 
де гасырлар бойы дамып,  жетіліп  келген сөз онері болғанга 
ұқсайлы.
“ Ригведа”   гимндері  арқьілы  калыптаскдн әдеби дәстүр, 
эстетикалык  талғам  тағы  бір  мын  жыл  өткен  соң  үнлі 
халқының  әлемге  әйгілі  ұлы  дастандары  “ Махабхаратага
”,
 
одан  келе  “ Рамаянаға


ұласады.
“ Махабхарата”   — керемет коркем ескерткіш; дастанның 
он  тоғыз  кітабындагы  өлсң  көлемі  —  екі  жүз  он  тѳрт  мың
•  Эпос  о  Гилы-амеше.  М.,  *4Н а у к а 1961
,стр.  52.
54

жол,  яки  “ Илиада”  мен  “ Одиссеядан”  (екеуін  қосып  есеп­
тегенде)  сегіз есе  артық.
“ Махабхаратаның”  бір  алуан  ( “ Наль  туралы” )аңызын 
кезіііде  В.А.Ж уковский  аударып,  оиы ң  коркем дік  құны н
В.Г.Бслинский жоғары бағалағаны мәлім.  Осы фактініц өзі- 
ақ коне үнді поэтикасында әжептәуір эстетикал ықталап және 
галғам  болганын  аңғартады.  Е кі поэмадағы  бас кейіпкерлер 

 “ Махабхаратадағы”  Криш на

“ Рамаянадагы”   Рама мифтік 
манымдар тұтқыныида бұлындап, кұдайға баланған кдлпында 
кдлып  коймайды,жерге  түседі,  кәдімгі  жер  басып  жүрген 
адам  бейнесінде  суреттеледі.  Әсіресе  “ Рамаянаның”  2,  6- 
кітапгарындағы  суреттеулср  мен  баяндаулар  әрі  шынайы

 
әрі  шынш ыл.  Осыган  қарағанда,  я  болмаса  поэманың 
көркемдік ерекшеліктеріне (лиризмге, символға, суреггілікке 
т.б .)  қарағанда,  кө н е   үнді  п о э ти ка с ы н д а   ә ж е п тә у ір  
эстетикалык принцип  және жүйе  болғаны  кәміл.
Қыскдсы,  эллада эстетикасынан жүздеген жылдар бұрын 
коне үндінің көркем дік  көзкдрасы  туып,  кдлыптаскдн;  сол 
арқылы  үнді  поэтикасының  өзгеше  заңы,  ережелері  белгі- 
ленген.  Ол заң, ереже бойынша, ұнді жазушылары оздерінің 
көркем  шыгармаларын  әркдшан  тек  “ Ригведа”   гимнде- 
ріндегі,  “ Махабхарата”   жэне  “ Рамаяна”   дастандарындағы 
сюжеттер  мен  образдар  негізінде  гана  жазуы  шарт  болған. 
Мысалы,аты  шулы  Калидаса  өзінің   “ Ш акунтала,
,(орыс 
тіліне  алғаш  аударған  Н .М .Карамзин  —  3.IÇ )  драмасын 
“ Махабхаратаның”   бір  эпизодына  құрса,одан  бір  мың  бір 
жүз жыл кейін Тулси Дас (X V I ғ.) “ Рамаяна” сюжетін негізге 
алып, “ Рамаяна,
яки Рамачаритамашіса” деген поэма жазған.
Бұл  жайлы  біз  тек  факт  ретінде  гана  айтып  отырғаи 
жоқпыз.  Ү нді  әдебиетіндегі  мүндай  көркем дік дәстүр  үнді 
жазушыларына дайын  ведикалық һәм  эпикалы қ тақырып- 
тар, сюжетгер мсн образдар ұсынып кдна тынған жоқ, солар- 
ды  игеру,  көркем жинактау тәсілдерін  қоса көрсетті.  М ұны ң 
озі  аталған  дәстүр  арқылы  көне  үнді  әдебиетінде  белгілі 
дәрежеде  логикалы қ  байыптау.  творчестволық  жинактау, 
эстетикш іы қ  жүйслеу  жасалды  деген  сөз.  Ал  байыптау

 
жинақтау,жүйелеу  атаулынын бәрі 

 теория.  Баяғы  багзы 
заманның  парасат  әлеміндегі  алгашіда  эдеби - эстети кал ы қ  
толғамдар,  міне,  осылай  туған.
Көне үнді өнері ғана емес,алғашкдл  әдеби-эстетикалык 
оаиылтаулардың басы кдйда жаткднын іздеп,
Азиядагы баскд 
халыктардың  коркем дік  даму  сырына  тереңірек  үңілсек, 
олардын, әдемілік туралы талгамын аңғартар затты ж үрнақ- 
тарға

мәселен,  көне  Египеттің  "А ғалы -інілі  екеу  туралы
55

ерте r i ” секіплі,  тагы да будан  үш мың жыл  бүрынгы бабалар 
дәуірінін байыргы кѳне деректеріне кѳп  кездесеміз. Алдымен 
осьиіарлыц байыбына барынкырап, ежелгі кѳне  Ш ығыстың 
кдлыптаскдн көркемдік козкдрастарының кайнар көзі болған 
кейбір  ілгерішіл  ф илософ иялық-эстетикалық  жүйелерді 
аиы қ  таныганнан  ксй ін   ғана  эллинизм  онерінің  өнегелі 
орісіне  оралуга  болады.
Эллада  эстетикасы да  бірден  школаға  айналып,  қауырт 
кдлыптаса кдлған ж оқ.  Г ре ктііі әдемілік туралы ілімі Пифа­
гор  мен  пифагоршілердің  (б.э.б.  V I  ғ.)  дүниедегі  зат  атау­
лы ны н  түп  м әнін  санға  сайған  аңқау  аңғарымдарынан 
басталады.  Мэселен, олар музыка сазы үн шығаратын шектің 
ұзын-қысқсиіығына байланысты (үзы нды кекі есе қысқарса, 
дыбыс 

 октава га, екіле» ушке кыскдрса 

 квинтаға, үигген 
тѳргке  кысклрса —  квартаға көтерпеді) деп биіеді де, музы- 
каньщ  математикалык  негізі  туралы  ѳзгеше  бір  ілім  тугы- 
•залы.  Бұл 

  илеалистік  түсінік.
Бүган  к е р іс ін ш е ,д и а л е кти ка л ы қ  т ү с ін ік   Гераклит 
Эфесский  (б.э.б.  530-470  ж ж .)  толғамдарында  жатыр. 
Пифагоршіпер  секілді.  Гераклит  те  әдемілік  дегенде  негіз 
болатынын  мойьиідайды,  бірак  ол 

  сан  емес,  сапа  деп 
білелі.  О ның  ұғымынша  әдемілік  тек  кдна  накты,  затты 
нэрсеге  тэн.  A ji  осы ны ң  ѳзі  шартты:  әп-әсем  маймыл 
адаммен  салыстырсак


  ажарсыз,  жексұрын  да,  ең  ѳдемі 
адам  қүдаймен  салыстырсак.  —  маймыл.  Бұл  Гераклиттің 
эсер, сезім. таным,жалпы эстетикалык кдбылдау тарапында 
каты 
i i  
калган  қасаң  абсолют  болмайтынын  дѳлелдеуі, 
әдемілік туралы іліміндегі догмата клрсы шыгуы еді. Осьшык 
иегізінде ол  жақсы-жаманды,  унамды-ұнамсызды накты  өз 
орнында  түсіну  керектігін  уағыздайды.  Оның  угымынша: 
айталық,  теңіз  суы  әрі  таза,әрі  лас:  “ балық  ішеді,адам 
іш п е й д і” .  Әр  нөрсе н ің   әдем ілігін  тануда  дэл  осындай 
сапалык олшем  болатынын  аңғартады.
Атомдық материализмнің  негізін  салушы,  Карл  Маркс 
іректер  іш індегі  түнғы ш   энциклопедиялық  ақыл  иесі  деп 
атаған  атақты  Демокрит  (б.э.б.  460-370  ж ж .)  әр  нәрсенің 
әсемдігі  оның  мѳлшерінде  деп  біледі:  “ мөлшерінен  артық 
ке ту   д е ,ке м   т ү с у   д е ”   о ға н   ү н а м а ға н .  К ү л л і  гр е к 
ойшьиідарының  ішінле  бірінш і  болып  Демокрит  адам  мен 
табигат  арасындагы  карым-кдтынастарга  айрыкша  назар 
аударган:  адамдар  ѳнер-білімді  тірі  табиғаткд  еліктеумен 
т а п ка н   деп  кѳ рсе те д і.  О н ьщ   о й ы н ш а ,  адам  баласы 
өрмекнііден  тоқуды   үйренсе.  клрлығаштан  үй  салулы

 
бүлбұлдан  ән  салуды  үирені^ен.  Бүл  —  кы зы қ топшылау.
56

Әйгілі Сократ (б .э Д  469-399 ж ж .) ойл

ы ны ң Гераклит 
пен Демокрит пікірлерінен ѳзгешелігі,  эрине, онын илеалис- 
тік сигіатында. 
Д е ге н м е н , 
мұның эстетикалык түсініктерінде 
де назар аударар жайлар көп.  Мэселен.  Сократ әр нәрсенің 
ажары  онын  кджетке  жарамдылығында,  ал  ажарсыздығы 
жарамсыздыгында  деп  түсінген.  Бүл  ретте,  Сократтың 
сұлулык жөнінде  Критобулмен  айтысы  әсіресе  қызық.
Онер мен эстетика мәселелерін озінше байыптаған көне 
лүние  ойшылдарыныН  оірі  —  Сократтың  шәкірті  Платон 
(б.э.б.  427-347  жж.).  Әдемілік туралы  Платон  теориясының 
филскофиялық 
негізі 
оның бүлжымас. баки “ идеялар”  жайлы 
идеалистік  және  мистикалық  ілімімен  тығыз  байланысты. 
Сөйте тұра, жалпы эстетикалық қисын-кдгидалардың калып- 
тасуында  Платонның орны  айрыкша деп  білген  жон.
Платон  өзінің  “ Үлкен  И ппий”  диалогында әдемиііктің 
аныктамасы ретінде мынадай уағыз үсьшалы: жарамды нәрсе 

  пайдалы  нәрсе;  пайлалы  нәрсені  тәуір  көресің;  тәуір 
көрсең — куанасың; куаныш дегенің көз бен кұлак аркылы 
келетін ракдтты түйсік: әдемі адамдар,  эр алуан әшекейлер, 
үлагатты сөздер,әсерлі әңгімелер

музыка, сурет,  зергерлік 
іс,зерлелі  әрекет,  тағы  баскд  осылар  секілділердің  бәрін 
коресің де естисің,  куанасың да ракдттанасың. Ал  ішу, жеу

 
тагы сондай түйсіктер адамды  қанша ракдттандырғанымен 
әдемі  емес,  әшейін  үнамды  ғана  нәрсе!  Бүдан  шығатын 
қорытынды  "сүлу нәрсе 

 сүйкімді нәрсенің көзге  корінер, 
кұлақкд естілер  бөлегі” *.  Платонның  музыкадагы  үш түрлі 
ыргак,  әдебиеттегі  үш  түрлі  с>реттеу тәсілі  жайлы  пайым- 
даулары да  бізге  осы  секілді  тым  “ жабаиы,адам  нангысыз 
(дәлірек айткднда:  себилік),  кисынсыз  болып  көрінеді” **, 
бірақ  осының  ѳзінде  коне  гректің  поэтика  жайлы  таң 
кдларльгқ үғым-түсініктері  жатыр.
Алайда Платонньш эстетикалық көзкдрастарында “ сәби- 
ліктен”  гөрі  ѳзгешелеу  жат  пікірлер  де  ж о қ  емес.  Оның 
софист Горгийдің по^зияны 

 алдамшы нәрсе деген пікірін 
күптай келіп,
акынды отірікші ретінде түсіндіруі 

 аса ағат 
нәрсе.
“ Философ  үлкендер  үш ін,акын  жастар  үш ін”  деген 
түжырым, айталык, Аристофанла да бар.  Бірақол бүл пікірді 
акындық өнердің эстетикалык әсеріне байланысты айтқан, 
әйтпесе,оган  Платонша  біржола  қол  сілтемеген...
•  Античные  мыслители  об  искусстве.  ГИХЛ,  М.,  1938,  стр.  38.
••  В. И Ленин. Шыгармалар толык жинагы. Алматы. “ Клзакстан”

1954, 
38-том.  196- 197-бстгер.
57

Сөз  өнері  жайлы  Платон  философиясы  сын  көзбен 
кдрауды  кджет етеді.
I II
Платонның  әдемілік  жайлы  идеалистік  көзкдрастарын 
кдтал  сынға  алып,  өзінің  тың  және  терең  эстетикалық 
толғамдарын кдлы п та с ты р га н ы  оЦдшщ^Аристотель (б.э.б. 
384-322 жж.) еңбегінің бүкіл дүниежүзиіік әлебиег нем өнер 
тарихьінда теидесі  жоқ.
I
  дристотельдің  “ Поэтикасы”  —  өнер  туралы  түңғыш 
философ иялық-эстетикалық  трактат)  Сонымен  қатар 
“ Поэтика”  өз  кезегіндегі  әжептәуір  жүйеге тұскен  бірден- 
бір  эдебиет  теориясы  екені  де  даусыз.(ТЯүнда  поэзияның 
тегі,  мәні,  мазмұиы,  іііш ін і,әдеби  иіыгарманың  компози­
циясы кең әрі келелі соз болады.  Көркем шығарманыц көп- 
көп жайларын, осіресе характер,  әрекет, байланыс

шешім

 
шиеленіс,  хабар

түйін,  метафора,  гипербола,  фабула, 
аналогия, т.б.  жайларын талдап-тексеру і  күні бұгінге дейін 
өзінің маңызын жойған жоқ| Аристотель еңбегінің ең құнды 
жері тарихта тұңғыш ретдұрыс және дәл эстетикалық прин­
цип үсынып, өнердің қоғамдық маңызын аныктап ашуында 
деп  білу  керек.
Әрине, қазіргі өнер мен әдебиеттің келелі мәселелерінід 
бәріне,әсіресе  әлі  күнге даулы  кдлыпта  түрған  проблема- 
ларга бір гана Аристотельден жауап  іздеу агат.  Бірақ “ Поэ­
тика”  грек  әдебиеті  мен  өнерінің  классикалық дәуірінен 
кдлган  бірден-бір  жүйелі  байыпталған  поэзия  теориясы 
екенін  жоқкд  шыгаруға  болмайды.
Бір  нәрсені  білу  артық 
CMCcfHojmuKa
  деген  сөз  біздің 
бүгінгі  теориялык  түсінігімізде  коркем  творчество  немесе 
сөз өнері  туралы  ғылым  болса,  Аристотель ноэтиканы  сол 
эдеби  творчествонык,  яки  сөз  өнерінің  озі  деп  түсінген. 
Демек,  Аристотельдің  “ Поэтикасы” 

  ѳнер туралы  ошіар.
Аристотельдің  эстети кал ы қ принциптерінің  ең түйінлі 
тұсы:  өнердің мақсаты 

  ақикдггы  тану,ал  ақикдтты  тану 
жолы  —  адамның  мінезі  мен  ісін  суреттеу  деген  даналык. 
кагидасы^' О ның  “ П сэти ка сы н”  Лессингтін,  “ Евклид 
элементтеріндей  м інсіз  шыгарма”  деп  таңдануы  да, 
Чернышевекийдін Аристотель  эстетикасы  “ 2  мың жылдан 
астам  уаісыт  үстемдік  күрганына''  тамсануы  да  әлгібір 
кдгидалы  жайларга  байланысты  еді.
58

Коркемлік козкдрастар мен эстетикалык.талғамдар көне 
күішердсн бері кдрай тек арнаулы трактаттарда, поэтикалық 
декларациялар мен әдеби манифестерде ғана емес, тура өнер 
туындыларыныц  оздеріндс  де  корініс  тауып  келген.  Кѳне 
лүние каламгерлерінің кай шыгармасын алмаңыз

сол тұстың 
соз  онері  мен  сәулет  онерінің,мүсін  онері  мен  кескін 
өиерінің  ірі  туындылары  туралы  мағлүмат  коп.  Гомердің 
Илиадасы”  мен  “ Одиссеясында” ,Тит  Лукреций  Кардың 
(б.э.б.  95-55  ж ж .)  "Заттар  табиғаты  туралы”   поэмасында, 
Публий  Теренций  Афрдың  (б.э.б.  190-159  ж ж .),“ Андрос 
кд^ізы'1  комедиясында  кѳне  заман  жазушыларының  ѳнер 
туралы  коғамдық ойл ары  түнып  тұр.

СбТіе 
дүниеле  туган  ѳнер 
жѳнінлегі 
терен  тол 
гам  мен 
адам тац кдлғанлай тамаша талғам әйгілі^Рим ақыны  Квинт 
Гораций Флакктың (б.э.б. 65-8 жж.) "Поэзия гылымы” деген 
тсориялық  поэмасында  бар.  Бул  шыгарма  алгашқы  нүс- 
клсында  “ Пизондарға  хат”  деп  аталган-ды.  Пизон  деген 
ақсұйектің  екі  ұлы  болган,  үлксні  дарынсыздау драматург 
екен.  Гораций  “ Поэзия  гылымьшда”  соларга  айткдн  ақыл 
түрінде  озінің  бүтін  бір  эстети кал ы қ   жүйесін  саралап 
ұсынады.^
Ол  алдымен  дарынсыз  әлдекімлерлің ұялмай  өлең деп 
жазатын бірдеңелерін "ұйкдстырган тізерлеп, мағынасыз құр 
ермек” деп кдтал сынай келе онердегі идеясыздықкд кдрсы 
ымырасыз  күрес  ашады.  Одан  әрі  Гораций  онер  туынды- 
сыңың іргетасы  мен  кдйнар  кѳзі  —  парасат деп  түйеді.
Г I орацийдің кѳбіне-кѳп  коңіл болгені 

 кѳркем  шыгар­
маныц  композициясы.  Ол  шыгарманың  шынайы,сүлу 
болуын  талап  етеді]  Бұл  ретте  Горацийдің  Пизон  әулетіне 
арнап  айткдн  мына  гіікірлерін  мысалға келтіруге болар еді:

  Егер, 

 дейді  ол, 

  суретші  адамньщ басына  аттың 
желкесін  жалгап,  оның  үстіне  әлем-жәлем  қауырсындар 
шанышеа немесе денесі жүп-жүмыр әдемі әйелдің кеудесінің 
жогары  түсына  балықтың  басын  қондырып  қойса,  бүған 
күлмей шыдап түра алар ма едіңдер, достар? Пизон әулетінің 
кітаптары да осындай  оспалар суретке үқсас,олардың бәрі 
ауру адамның түсі секілді әрі-сәрі бірдеңелер гана.  Кітап та 
адам тәрізді,  оның аягы  мен  басы  бір жерде  тұрмас  болар.
Гораций  ақынның,  жалпы  суреткердің  творчестволык 
қиялына  кдрсы  болмаган,“ бірак  күсты  жьшанға,  жолба- 
рысты  койга  қосып,  қойыртпақтауға”  кдрсы.  Оның сурет- 
керлерді, әсіресе клтты сактандырғаны — “ күр сырты жыл- 
тыраган жалган бояу
”;
  қолдан ғаламат жасамақбоп,  “ дель- 
финлі  орманга  апару,қоркдуды теңізге  әкелу” .
5 9

Ө зінің  ѳнер  жайлы  теориялык  поэмасында  Гораций 
акындар  алдына  адам  таң  кадгандай  дурыс  эстетикалык 
талаптар  кояды.  Олардьщ  кѳбі  күн і  бүгінге  дейін  озінін 
манызын  жойган  жок..  О ның талабы  бойыниіа.  ѳнер туыи- 
дысынык  бәрінен  бүрын  кѳркемлік  сапасы  жогары  болуга 
тиіс.  Эрине,дейді  Гораций,  жер  үстінде

айталык

юрис­
консульт секіллі,“ эрі  тарт,бері  та рты”  ж о қ  ортаколдыкты 
кдлайтын  кэсіп  не  мамандық болады.  Ал  ақынға  “ ортакол- 
ДЫК.ТЫ адам түгіл,  ағаш та кешірмейді
”;
 поэзия 

  аса н э зік 
әрі  биік  зат.  Тебе  білмейтіндер  жүрткд  күл кі  болмау  үшін 
допкд  жуымайды дейді  Гораций  ѳрі  күліп,  әрі  кынжылып, 
ал  онер дегеннің  не  екенін  білмейтін  жарыктыктар  олімін 
сатып,өлеңге  жармасатыны  несі?..
Горацийдің жаңа жаза бастаған жас кдламгерлерге берер 
акылы  —  асыклау,  жазып  сақтап  қою,  біраз  уақыт  откен 
соң  оган  кдйта  оралу,  жѳндеу,  кдйта  жазу,  тага  жондеу, 
окырман  жүртқа  әбден  кдгіым  ж о қ  дегенде  гана  ұсыну.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал