Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет5/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22
көмектесу,  кеңес  өнерінің  идеялық-эстетикалық дәрежесі 
жогары  болуы  жолынла  күресу,  буржуазиялык идеологияға 
табандьиіықпен кдрсы  шығу. Әдеби-көркем сын суреткерлің 
идеялық ой-орісін  ұлгайтуға  және  оның  шеберлігін  жетіл- 
діруге комектесуге тиіс.  Кеңестің әлеби-коркем сыны марке- 
тік-л е н и н д ік  эстетиканы н  дәстүрлерін  дамыта  отырыгі, 
ид еялы к  бағаларлың  д ә л л ігін ,  ә леум еттік  галдаудың 
терендігін  эстетикалық талгампаздыклен,  талантка  мүкият 
кдраушылыклен,  жемісті творчестволык ізденіспе»  ұіигас- 
тырып  отырѵга  ти іс 、

*.

  Партияның  кѳркем  эдебиет саласындагы  саясаты  жопе 
бүл  күрделі  іске  басшылыгы  қай  тұста  қандай  сипатта 
болғаны н  кеңес  ж а зуш ы л ары ны ң   барлы к  съездеріпе
*  “ Социалистік  Ютаклгган”  гаісті,  26  клктар,  1972  жыл.  №  21.
42

жоллаған  қүтты ктауларынан  байқап,  байыптап  ж үрдік. 
Сондай-ақ,  эдебиет  пен  өнерге  л е н ин д ік  көзқарас  пен 
леииндік кдмкорлы қ дегендерді партия съездерініц шешім- 
дері  де  мейлінше  уағыздап  бакты.  Мэселен,  К О К П   X XV 
съезінде  кеиес  әлебиеті  мен  өнерінің  сонғы  жылдардагы 
хал-күйіне.  даму  барысына  шолу  жасалды.  Ж үмысш ы 
бейнесі,  Отан  согысыішагы  бүкіл  халы қты керлік,  кеңестік 
мораль мен сшамгершілік, бейбітшілік жолындағы  күрес пен 
енбекшілердің  интернационалдық  ынтымағы...  Осындай 
келелі такырыптардың сол түстағы  эдебиет пен  өнер туын- 
лыларында  коркем дік  иіешім  табуы  айрыюиа  аталды  және 
талданды.
Творчестволык моселелерді әкім ш іл ік әдістермен шешу­
ге  болмайтынлығы  біршама  байсалды  аңғартылды.
“ Нағыз талант иесі сирек кездеседі, — деп атап корсетіллі 
есепті  баяндамада. 

  Әдебиеттің  немесе  өнердің талантты 
шыгармасы, 

 бүл үлттық игілік.  Коркем сѳз.  сан  кұбылған 
бояу  ажары,  таскл  тіл  бітірген  шеберлік,  үйлесімді  үн  сазы 
замандастарымызға  шабыт  беретінін,  біздің  ұргіақ ^гуралы, 
біздің заманымыз туралы, оны ңтолш ны с-тебіреністері мен 
жеңіс-табы стары   туралы  жан  мен  ж ү р е к  естеліктерін 
келешек үрпактарға жеткізетінін біз жаксы білеміз” .  М үны ң 
озі  бұрын-соңды  партия  тарапынан  м үнш алы қ  үтымды 
айтыла  бермейтін  ш ы іід ы қ  болатын,  осы  қағида  кейінгі 
съездерде  одан  әрі  өрбітіліи,  суретксрдің  халык. мүддесіне 
сай  омір сүруі,халықпен  бірге куанып,  бірге кайғыра білуі, 
өмір  ш ы нды ғы н,  біздің  адамгершілік  мүраітарымызды 
орнықтыруы  —  өнердегі  нағыз  халыкхық,  шын  мәніндегі 
партиялылық болып  табылады  деп  түжырымдалды.
^ Сонымен  м іне,жоғарыда  айткдпымыздай,  “ әдебиеттің 
партиялылығы”   дегеннің  кеңес  әдебиеті  мен  әдебиетта- 
нуының табиғатыиа органикалық түрде таралу, тамыр жаю 
тарихын біршама түгендеп шыісгық.  Енді осы  проблеманың 
жылдар  бойы  бір  мартияның  ғана  емес,  партократияның 
жетегінде кеткендіктеи  келе-келе кдтал  сынға ұшырағанын 
калай  түсінуіміз  керек?'
Түсіну К.ИЫН емес.  Кдзіргі замам да жаца,  коғам да жана. 
Доуір  ѳзгерді:  кенес  үкім еті  ыдырады.  оны ң  бірден-бір 
бастаушысы  комм уиистік  партия  бүгінле  біреу  емес,  коп 
гіартаяның бірі болып кдллы. Жпзуіныны  кезінлс Сталиннін 
“ алам  жаныиың  инженері'' дсгсн  атауымен  келісуге  болар

 
бірақ Хрущевтың  “ партия  кѳ м е кш ісі”   немесе  “ қолқанаты” 
деген  үстірт  үгымымен  келісуге  болмайды.  Ком м унист 
гіартиясының  коғамлага  ж стекш ілік  ролі  солғындаған  соң
43

оның  әдеби  процесті  бақылауы,  көбіне  тіпті  басқаруы  да 
күн тәртібінен түсірілді.  Цензура ж о к .П а р т и я л ы к  тапсыр- 
ма” да жоғаллы. Әдеби  шыгарманың тақырыбы әр суреткер- 
дің тандауына,
танымы мен талғамына лайыкболса,  илеясы 
м аркстік-лениндік  идеологияға  сай  болуы  шарт  емес.  Әр 
жазушының асьиі мүраты яки  эстетикалык идеалы 

 Хрущев 
жиырма жылда орната салмак болган  Коммунзим емес, жана 
заманла.  жаңа  қоғамда  жаңара  түсуге тиіс  адам  баласыным 
үміт пен күдікке толы  Ертені... Демек, әдебиет 

 партиялык 
іс емес, газа ардың ici,әрбір әдеби туындының кддыр-кдсие- 
т і,ш іеялы ққұиы  оны н көркемдігіне, тек кдна көркемдігіне, 
сол  көркемлік деңгейін белгілейтін  кдламгердін суреткерлік 
шеберлігіне  гана  байланысіъі.
Мынана  ескеру  керек.
Ж ары қ  дүниеде  өмір  бар  да  онер  бар.  Өмір  оиерге 
көшкенде  ғана  өмір,  әйтпесе  ол 

  бүгін  бар,  ертең  ж о к 
уақытша  пенде  секілді  өткінш і.  Ал  өнер мәңгілік!
Омір 

  толассыз  тартыс,  талас,  күрес.  Адам  баласы 
қаш аннан  қараңғы дан  ж а р ы кқа ,  төм еннен  жогарыға, 
тапшьиіыктан молшылықкл,  бейнеттен  ракдткд үмтылумен 
келеді.  Адамның  адам  қоғамында  өмір  сүру  мағынасының 
өзі осы.  Дәл  осы  мағынада  бүкіл  әлемдік  әдебиеттің,  онын 
ішіңде казақ әдебиетінің алдында эдебиет эдебиет болғалы 
күн  тәртібінен  түспеген  орасан  ѳзекті,  өте-моте  іргелі 
д с  
күрделі  е кі-а қ сүрақ тұрған,  түр  жэне  тура  бермек.
Бірінші. Адам тірш ілік ету үиіін бүгінгі ѳмір неге жайсыз? 
Осығаи  кім   ж а зы кты  ?
Е кінш і.  Адам  ертеңгі  жайлы  өмірге  қайткенде  жетпек? 
Ол  үшін  не  істе у керек ?
Орыс  әдебиетінің  алтын  ғасырында  туган  Герценнің 
“ К ім   жазықты?”  романы  мен  Чернышевскийдің  “ Не  істеу 
керек?'' романы өздерінің атымен  эдебиет атаулынын затын 
нұскдп,көрсетііі  түр.
Эр  жазушы  тек  осы  екі  сұраккд  жауап  беру  үиіін  гана 
өмір  сүруі  шарт.  Эр  жазушының  омір  мен  ѳнердегі  орны 
осы  екі  сүрақкл  берген  жауабы мен  ѳлшенуге  тиіс.
44

Е к ін іи і т а р а у  
СОЗ  Ѳ Н Е Р І  Ж А Й Л Ы   Ғ Ы Л Ы М
I
Әцебиеттің теориялык мәселелері, әдетте, дәл осы тарау- 
дан,  яғни  әдебиеттану  жайын,  оның  ғылы мдық  сыры  мен 
сипатын,  эр  алуан  ғьиіыми  салаларын  талдап  түсіндіруден 
басталатын.  Біз  олай  етпедік,  о й-пікірл ер ім ізд і  эдебиет 
туралы гылымнан емес, әдебиеттің т>ра ѳзінен,  яки эдебиет 
туралы  жалпы  түсініктен  басталык.
Неге?
Әдебиеттің  ѳзі  эдебиет  туралы  ғы лы мнан  тумайды

 
керісінше, эдебиет туралы гылым эдебиеттен туады. Эдебиет 
ж о қ   жерде  эдебиет  туралы  гылым  болуы  да  м үм кін  емес. 
Ендеше, эдебиет туралы гылымнан бұрын,  алдымен эдебиет 
дегеннің  ѳзі  не  нэрсе  екенін,ѳдебиетті  жасаушы  суреткер 
ж ѳнін,  сѳз  өнерінің  қоғамды қ  бітім і  мен  идеологиялық 
піш інін жалпы түрде бір байыптап алу шарт.  Біз солай еттік, 
нәтижесінде  сѳз  ѳнері  жайлы  накты  үғым -түжырымдарға 
келдік.  Енді  сол  сѳз  ѳнері  жөніндегі  гылымды,  оның  туу

 
даму  тарихын  қысқаш а  шолыгі  ѳтіп,  одан  әрі  бірыңғай 
теориялық толғамдарға  көш іп  кетуге  м үм кін д ік  бар.  Соган 
кірісейік.
Әдебиетгану — сѳз онерін зерттейтін гылым.  Бүл гылым- 
га  бет  ашар  тәрізді  әдебиеттің  табиғатына  тән  ең  бір 
карапайым  кдгидалар,  іп кі түсініктер  “ Әдебиеттануға кір іс- 
пе” деп аталатын арнаулы  пән аркылы талданып, тексеріле- 
ді.  Одан  арғы  күрделі  мәселелердің  бәрі  әдебиеттанудың 
өзге салаларының үлесіне кдлады. Ал эдебиет туралы ғылым, 
негізінен, мынадай үш түрлі ғылыми салаға бөлінеді: 
әскС ш ет 
теориясы,  эдебиет  т а р и х ы   ж ә и е   эдебиет  сыны.
Э д е б и е т  т е о р и я с ы   к о р к е м   ә д е б и е т т ің   болмысы  мен 
б іт ім ін ,  эдеби ш ы гарм аны н сыры мен с и п а т ы н ,  эдеби дамудыц 
м агы насы   мен  м э н ін   б а й ы птаи д ы .  Э д е б и е т т ін   ѳзіне  т о н
45

ерекшсАігін,  оны ң  ко га м й ы к   к ы з м е т іп ,  ко р ке м   шыгарманы 
пии()ауды ң п р и н ң ш іт е р і пен м епннЬкасы н,  одеб" ж онр.ш р меи 
оны ң  т ү р л с р ін ,  Ojieu  ж у й е .іс р іи ,  т і і   мен  спииь,  сх)еби  аіы.м 
мен  коркем дік  сн)іс  мосе.іелерін  т у п -т ү г е .і  т е к   oôeCmcm 
теориясы нан  гана  та и ы п -б іл у ге   СюлаОы.
Оқырман,  айталық,  бір  роман  окыды.  Кітапты ң  кей 
жеріне  қы зы қты ,ксй  жерінен  жалықты.  Бір  алуан  беттер 
оны  әр түрлі  күйге салды:  қуантты,  ренжітті,  күллірді

жы- 
латты,  әйтеуір тебіренлірлі,  толғандырлы да  ойландырды... 
Сонымен, ол олгі ромаішы 
о қ ы іі
 
бітірді. Соцгы бетін жаіггы. 
Ал  кдлай  екен?  Роман  үнады  ма,  ұиамады  ма?
Осының  өзі 

  әрі  оңай  сұрақ,  әрі  клы н  сүрақ.  Бұл 
сұрақщі  жауап  беру  үшін,  бір  жагынан,  тіиті  ойланудыц 
керегі  ж оқ:  ұнады  нс  үнамады  дей  салуға  болалы.  Е кінш і 
жагынан,  неге үнағанын  немесс неге үнамағаньш айту үшін 
ойланбауга  тіпті де  болмайды.
Жә,  оқырман  ойланды  делік:  роман  несімен  үнады 
немесе  немеиегс  ұнамады?  Бұл  —  киы н  сауал.  Алдымен 
осы сауалға жауап  берер окырмапның олеби сауаты кяінлаи, 
сұлулык. сезімі  неш ік,  эстетикалык. тал гам ы  кдй  дәрежеде? 
Ә лгі  о кы га н ы н ы ң   байыбына  бара  ала  ма?  Сол  роман 
дсгеніціздін  ѳзі  не,  ең  болмаса  соны  б ііс   ме?..
Дүниеге  бір  жақсы  роман  ке;іді.  Осының  өзі  не  нәрсе? 
bip суреткердің творчествомы қ  ж е тістіп,  болмаса ерліі і  ме? 
Иә,  солай.  ы р а қ  бүл  аз!  Бір  ұлттың әдебиетіидегі жаңалық, 
болмаса құбьиіыс  па?  Ио, солай.  Бірақ бұл аз!  Енді немене?
Ш ы н  мәніндегі  шынайы.  коркем  шьн'армапып дүнисге 
келуі  —  букіл  қо га м и ы ц   рухани  өміріндегі,  белгілі  бір 
әлеуметтік ортаның парасат әлеміндегі бугін оір оклга.  Міне, 
гәп осы арада!"  Роман торізді күрделі,  кесек  шығарма туды 
ма,онда  біздің  мәдеии  тіршілігімізде  бір  мәнді,мацызды 
оқиға  болып  ө ггі  деп  білу  керек.  Біз  жогарыда  айткдн  ―  
романның  байыбына  бару деген  дэл  осынау,  болып  откен 
мәнді,  маңызды  о қ ш т ы ң   байыбына  бару деген  соз.
Ол  үш ін  не  істеу  керек?
Ол  үш ін,  тым  болмаса,  мына  бес  түрлі  пакты  сұрақкд 
жауап  іздеп  табу  керек:  Кдндай  окиға  болды?  Кдпайша 
болды?  Кім лердіц  басьшда  болды?  Болған  оқиға  кдлай 
баяндалган?  Ол  оқигаға  автордыц  кѳзкдрасы  кдндай?
Бұл  сұрақтарға  жауап  беру,  бір  ж ағы нан.  оқы ған 
романның  байыбына  барғысы  келген  кіс ін ің   эстетикалык 
талғамының дәрежесіне байланысты болса, екінш і жагынан

 
о ны ц  теориялы к  толғамы иы ң  мѳлшеріне  байланысты.
46

Себебі,  бұл  сүрақтарга  жауап  берген  адам,  өзі  қаласын, 
кдламасын,  бәрібір,оз  м үм кіндігінш е  әдебиеттің  нақты 
теориялык мәселелерш  қозғап алары, толғап кдлары даусыз.
Мэселен,бірілш і сұрақкд жауап  беру,  яки  кйш)аы о кш а 
боланын  айту  —  сол  шыгарманың такырыбы  мен  идеясын 
сөз  ету;
е кін и іі  сұраққа  жауап  беру,  я ки   о қи гш ш ң   ксілайша 
СюАКшын
 айту  —  шыгарманын сюжеті  мен  композициясын
сѳз  ету;
үш інш і сұрақка жауап беру, яки  о кш ’а кімдердіц басында 
болсінын айту  —  шығармадагы тип пен характер жайын соз 
ету;
тортінш і  сұраққа  жауап  беру,  яки  о к и т   _ a ù   баян- 
дситшын  айту 

  шығарманың тілі  мен  суреткердің  стилін 
соз  ету;
бесінші сүрақкд жауап беру, яки болган оқигага автордыц 
казкарасын айту 

 суреткердіц дүниетанымы мен  көрксмдік 
әдіс  мәселесін  сөз  ету.  ■
‘  М ін е

осьшардыи  бәріи  тек  эдебиет  теориясын  білген 
адам,  сол аркылы  оз заманыныц талабы дэрежесінде  ѳзінін 
эстети кал ы қ   талғамын  кдлыптастырған  адам  ғана  істей 
алады.
Бүл  ретте,  эдебиет  теориясы  кѳркем   творчествоның 
психологиясы   мен  специф икасы на  қаты сты   суреткер 
лабораториясыпан  да  белгілі  молшерде  накты  мэліметтер 
берері  даусыз.
Сонымен,  эдебиет  теориясын  білмей,кдндай  да  болса 
эдеби  қүбылысты  нәзік түсіну,  шынайы  сөз онеріш ң ш ы н- 
д ы қ ѳмірге қарым-кдтысын білу,  әдебиеттің ѳсіп-ѳрбуіндегі 
зандылыкты  үғу,  керек десеңіз,  бүкіл  Ілгерішіл  адам  бала- 
сының  жалпы  көрксм дік  дамуындағы  сыр-сипатыи  тану 
мұмкін  емес.
Әдебиет  теориясының  ереже  секілденген  эстетикалы қ  
кдғидалары  мен  клсывдары  —  әнш ейін  ойдаи  туа  салған 
нәрсе  емес,ѳдебиет  тарихы  арқылы  табылып

тексеріліп, 
жүйеленген  үшан-теңіз  накты  әдеби  деректерді  терсң тал­
дау,  пайымдау  нотижесінде  корытылған  толғамдар,  түйін- 
тұжырымдар.
Эдебиет тарихы,  сөйтіп,  жске  алғанда,  бір елде,  жалпы 
алганда,  бүкіл  адам  баласының тарихьшда  коркем  эдебиет- 
т і ң   K d ia ù   noùôa  болганын、к о й т іп   к ^ ш п т а с к с ін ы н ,  қан(һи) 
жоА()армен  ()амыганын  зе р т т е іи У і.1 Қ д й   х а л ы қ т ы ң   б о л сы н , 
атамзамаіідагы  сәбилік  ш агыіиа,  жазу-сызуы  ж о қ   кезінің 
озінде  ауыз  әдебиеті  ѳрбігені,  одан  ілгерілей  келе  жазба
47

әдебиеті  туы п ,дамығаны  мәлім.  Әр  халыктың  осындай 
ке р ке м д ік  даму  сапарын  саралайтын  да,  сын  козім ен 
сүрыптап, сарапқа салатын да әдебиеттің тарихы.  Сонымен 
клтар бұл ғылым әр дәуірдің әдеби нұскасына тарихи түргы- 
дан  қарап,  оны ң  сапасын  сол  тұстың  сана  сатысына,  ой 
өрісіне  байланыстыра  тексереді.  Олай  етпей,  ауыз  әдебие- 
т ін ін   нұскдлары  болсын,  жеке  жазушылар  творчествосы 
болсын. әяіл багаланып. эдеби дамудагы ѳзіне лайык орнын 
алуы мүмкін емес. Эдебиет тарихын зерттеушілерге ен басты 
талап  дэл  осы  түргыдан  қойылады.
Қазактың  бай  ауыз  әдебиетін  ѳз  алдына  коялык.  Ол 
туралы  ой-пікірлер  анық.  Әлі  зерттелу  үстінлегі,  халісы- 
мыздың жазу-сызуының басы болып танылып  жүрген коне 
ескерткіштерге,  ежелгі  әдеби  нұскаларга  көз  салып,көңіл 
бөлсек,  бүлардың  эстетикалык. құны  мен  галы м лы қ мәнін 
бағалау үш ін тек кдна әлгі айткднымыздай тарихтыістүргы

 
яки  көне  мүрага  нағыз  тарихи  көзқарас  керек.  Орхон 
жазуындағы  жырларга  кдраңыз:
Иалац булуныг то»иы,
Чыгай  булуііыг бпй  кылтым.
Л з 
будуныг 
үкүш  KbLITWM.
Ьігар с.ъіігде  йсг кылтым 
Торт бу.іунлакы  будуныг 
Коп  баз  кьытым,
Йагысыз  қылтым...
Бұл  жолдар 

  бұлан  он-он  бес  ғасыр  бүрын  біздін 
үланғайыр  ұлы  даламызды  мекендеген  түркі  кзғанатынын 
түсынлағы  баба  буынның 

  бағзы  тайпалардың  келер  үр- 
гшкха мүра болсын дегендей таскд кзш ап  кдлдырган таңба- 
жазбалары.  Осы  ескерткіш ті  академик  В.Радловтың  кзлай 
аударканын  еске  ала  отырып.  біздің  зерттеушілер  ежіктеп 
байқапііща  былай  болып  шыккдн:
Жалаңаш халыкты тонды,
Кслей  халыкты  бай  кдлплым.
Аз халыкты  кои  кылдым,
Тату елі*е жаксььаык кылдым.
Торт бүрыштаіъі  халықтыц 
БәрІН  бсЙбІТ  КЫ.ТЛЫМ,
Тату  кылдым ..
Бүгінгі  б иік талгаммен  өлшесек,  бұл  жырдың эстетика- 
л ы ккү н ы , әрине. онша мыкты емес. Ал тарихтык.тұргыдан 
тексеріп,  таным  тарапындағы  м әнін,ғылы млық манызын 
багалап,  қа за қты ң   халык.  ретінде  калыптаса  бастаған 
түсындағы  әдеби,  мәдени  м үлкінің  ажарын  аңғарып,  енді
48

дал осы іспетгес ѳлен сөздің XV ғасырдағы белгілі Доспамбет 
жыраудың:
Агарып  аткдн таідай дсп,
Шолпанды  шықкдн  күіщсй  деп.
Май  кабакта  агалардың аты  жусаи  жатыр деп.
Ак. шацдакты  курып  қойгаи  шатыр дегі,
Жазыла  к о п -а к  ж орткан  скенбі 
)一
деген толғауындағы жыр тіл ін ің  төгіле  жөнелетін  шалқыма 
шешендікке гана емес, әдемі айшыккд деііін Kjajiaii жеткемін 
байқасақ,  X IX   ғасырдағы  әйгілі  Махамбет  ердің:
Садагына сары  жсбеиі  сатлыргам,
Садашныц  кірісіи 
Сары алтьшга  машыргаи,
Тереңнен  козін  ойдыргаи.
Сүр жсГ>елі  оғьша 
Тауыклын жүиіи  кондырган.
Маіщайын  сары  сусар біфік  басклм,
Жауырынына  күшіген  жунді  ок. шамышюш 

деген  өлеңіндегі  әсем  өрнекхе  дейін  үстарғанын  көреміз 
де,  одан  келе  өз  замандасымыз  Собит  Мұкдновтың:
Тобылгы  КЫРЛЫН КЫ.ІЫЛ  КЫНаСЫНДіПІ.
Гүлі  көідің жаналы  шырасыидпй.
Сяйрауы  гүлгс  контп  бүлбүлыпыц 
Кдзакгыц бүлбүл  қүсы  Күлошынлай
, —
деп,сөзбен  салған  сүлу  суретіи  оқығанда,  казак  өлеңінің 
ғасырлар  бойы   қандай  ж олм ен  сатылап  д ам ы ғаны н 
топшылаймыз.
О сы ның  бәрін  тек  әдебиеттің  тарихы  арқылы  ғана 
танып,бшуге болады.  Бірақ бұл — қазақ поэзиясының есею, 
жетілу  барысындагы  мың  белгінің тек  біреуі  ғана.  Ал  әле- 
биеттің барлық калылтасу, даму тарихын жан-жақты талдап, 
түсінуде  әдебиеттанудың  әлгі  саласы  аткдрар  кызметі тіпті 
бөлек,тендесі  жоқ.
Әдебиет теориясының толгамдары  әдебиеттін тарихын 
негізге алумен бірге, әдебиеттің сынымен тығыз байланьгсып 
жатады.
Эдебиет  сыны  әрқашан  дәл  өз  түсьшдагы  әдебиеттің 
тірі  процесіне  белсене  араласып,нақты  эдеби  туындыны 
жан-жаклы талдау, оньщ идешіық-коркемдік күнын белгілеу, 
өз  кезінің   эстетикасы  үш ін  мәні  мен  мацызын  аныктау 
аркылы,  бір  жағынан,  жазушыға  жазғандарынын  бағалы 
кзсиеттерін,  ерекшеліктері  мен  кем ш іліктерін  көрсетіп, 
оның творчестволық өсуіне тікелей қолғабыс жасаса. екінш і
4—619
49

жағынан,  окырманяы  окд>іғанларыньщ  байыбына  барып, 
оны  жете  түсін іп ,  дүрыс  бағапауга  баулилы.  Бұл  регге, 
сыншыны  жазушы  мен  оадрманны н  екеуіне  ортак 

  ара 
дәнекер  десе  де  болар  еді.  Бірақ  бүл  аз. 
Сыншы 
— 
қси ь щ  
окыр.манның  (к к е л е ц   тс и а б ы   мен  т а .іга м ы н ы ц   ж арш ы сы , 
сн)е(ш  кү б ы .іы с т ы   ж ( и п ы   м е л и е к е т т ік   мү<һ)е  тү р гы сы н а н  
п а и ы м д а ііты н   ко га м ()ы к  о й -п ікір О іц   о:
$гыи  о кһіі.
Олай  болса,  жалпы  әдебиетті  ламытудағы  сыншыныц 
күш і,  жазушыга  тигізер  сынның  ыклалы  оныц  окырманға 
тигізер  әсеріне,  кдлың  ко п ш іл іктің   коркем дік  талғамын 
қалыптастыруына тығыз  байланысты.
Сын  тек  жазушы  үш ін  гана  емес,  оқырман  үілін  де 
жазылады. О ны н көркем шыгармаға қосалкы  комментарий 
емес,  ѳз  алдына жеке  шыгарма  болыгі  табылатыны да  сон- 
дықтан.
Эдеби  сында  көркем  шығарманы  бағалаудың жолдары, 
тәсілдері,  шарттары,  критериіілері  бар.  М уны   білу,  игеру 
де  оңай  емес.  Біреулер  кѳр^елідік  критерий дегенлі  одеби 
шыгарманын кем ш ілігін гана кдзбалау леи ойлайды.  Бул 
一  
кате  ұгым.  К о р к е м д ік   кр и те р и й ,  сң  алдымен,  эдеби 
шыгарманын  бағалы  жагын  көре  білу.  С ы нны ц  ең  қиын 
Хішдетінің  озі  —  осы.  Кез  келген  шыГармада  болатын 
үлкенді-кіиіілі  кем ш ілікті  табу  бәріиен  оңай.  Ал  шыгарма 
несімеп  жақсы  екенін  белгілеу,  оиың  нағыз  поэтіікалық 
сұлулығы  «мсн  сырлылыгы  мсде  екенін  Иныктау  борінем 
қиы н.  Бүл  сынш ы ны ң  берік  принципін,  зор  мәдениетін. 
нәзік  түсінігін,  өрелі  ойын,  терец  биіімін.  биік  талғамын 
керек  етеді.
Белинскийдің анықтауынша,  "сы нш ы  таланты 

 сирек 
талант,сыншы  жолы  —  тайгак  һәм  клтерлі  жол”  да,  иіын 
моніндегі  эдеби  “ сын  —  к.имыл,  қозғалыс  устіішегі  эсте­
тика1^.  Эстетика,  сайып келгенде,  когамлагы к о р к е ш ік  ламу 
тәжірибесінің теориялык. жинакталуы  (обобіцениесі)  екені 
мәлім.  Бүл  ретте,  біздін  эстетикалык ғылым  да,  эдеби  сын 
да  еліміздің  идеялык  тірш іл ігім сн  біте  кайнасыгі.  бірге 
тынысгал,  бірге ілгерілеп отыруға тиіс. Ж ұртиіьыык әдебиет 
сынын  осындай  ірі  талаптың  Ьиігінен  т а п ш с ы   келеді.
Эдебиет туралы ғылымның жогарыда аталган негізгі үш 
саласы (теориясы, тарихы, сыны) озара тыгыз бірліктс бола­
тыны,  эяебиеттін. теориясын  нәзік түсінбей  тұрып,  тарихы 
жайлы  әңгіме  қозғау; тарихын  білмей түрып.  сынын өрбіту 
мүмкін емес екені е кін ің  біріне аян.  Ш ы н мәнінлегі әдебиет 
сыншысы  немесе  эдебиет  зерттеушісі  әдебиеттанулың  үш 
саласына да жетік,  білімдар әдсбиепні болуы іиарт.  Мүндай
5()

әдебиетшшіктін о зы қ үлгісін  орыстыи үлы  революционер- 
демократ ойшыллары  кГ .Б е л и н с к и й

Н.ГЛІернышевский

 
Н.А.Добролюбов көрсеткені жұртка мәлім:  олар әдебиеттің 
данышгіан  сыншылары  ғаиа  емес,  тамаша  тарихшылары 
және  терен  георетиктері  де  бола  білгси  еді.
Ғүлама  әдебиетшінің  эдебиет  туралы  гылымды,оның 
олгідей үш саласын жете білуімен біргс ііағыз ойшыл  фило­
соф. толғамлы тарихшы. жетік "эти к, экономист, саясатшы, 
социолог  болмаскд тағы  кдкы  ж о қ,

* .
Эдебиет туралы  гылымиың жоғарыда  сөз болған  негізгі 
салаларынан  басқа  жанама  тараулары  да  бар.  Олар 
一  
т е к с т о л о ги и ,  историограф ия  ж о н е   библиография.
Текстология  —  эдеби  туындылардьщ  тексін  (м этінін) 
зерттеп, танудың принциптері мен методикасын жинактай- 
тын арнаулы гылыми пэн. Текстология коркем шыгарманын 
гүрақты  түпнұсқасы н  белгілейді,  о н ы ң   автор  қолымен 
жасалған  а кгы к редакциясын аныктайды,  эр алуан вариан- 

ын өзара салыстырады,  эр басылымын автофафпен салыс- 
тырады, текстің автор еркінен тыс қыскарған жерлері немесе 
бөгле  колмен  орынсыз өзгертілген  түстары  болса,  кдлпьша 
келтіреді, түпнүскдиы көшіріп баскдндар мен әріп терушілер 
тарапынан  кеткен, ең арғысы,  емле кдтелері болса да ұкы п- 
мен  түзеп  отырады,/ Бүл  ретте,  " текстологияныц еи  н сгізгі

 
өзекті  мәселесі  екеу:  бірі 

  ғылыми  мақсатпен,  екіиш ісі  — 
ирактикалық мақсатпен  байланысты’,
**.
Текстологияның өзі түпнүсқадан іранскрипцияға дейін 
тексеретіи  “ Т е кстің   туу  сыры” ,автордың  о  бастағы  ой 
клзығынан  ақырғы  жөндеуіне  дейін  зергтейтін  "Т екстің  
•гүрактану тарихы” ,әр нұскліныңтерілуінен бар туындыньщ 
рет-ретімен  тұзиіуіне  дейін  бақьілайтьш  'Т е кс т ің   басылу 
түрлері” деп аталатын үш бөлімііен күралады.  Бұл бөлімдер- 
дің шиі-кдйсысыііда да коркем әдебиетке деген айта кдлғаи- 
дай  әділ  кѳзкдрас,аскди  жауаикериіілік  жатады.  Мысал 
ретінле атрибуция деген тарауын алып  кдрасак, зерттеушіге 
тэн  аса кы зы қ гылыми  эрекеттерді  коруге болар еді.  Бүл  ―  
текстологияның  қы м -кяғаш   қиы н  да  тарауы;  мұнда  автор 
белгісіз шығармалардың дүрыс-бүрыстыгы:  бүркеншек есім 
немесе лакдп ат дегенлердің кім екені тексеріледі. Айталық

 
сонау  коне  дүние  тұсында  “ Илиада•’  мен  “ Одиссеяның” 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал