Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет4/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22
— халықтық.  Бұл  түйінге  де  сын  козімен  клрау  керек.
Ілгерішіл  эдебиет пен  онер 

  әрклшан  омірдің мектебі. 
шындыктың  шежіресі,  болашақтьщ  болжауілысы.  Мүнлпй 
эдебиет  пен  онер  әркдшан  қиян-кескі  идеялык  күреспеи 
дамып, өрлеп келеді.  Мэселен,  өнер ғасырлар бойы филосо- 
фиямен  бәсекеге  түсіп,  күндердіп  күнінде  жер  бетінде  тек 
ғьиіым мен  білім  кдлады да,өнер жоғалады деген клтал үкім 
де  естіп  көрді.  Уақыт  өтіп  жатгы.  Дүниеге  нсбір  гажайыи 
суреткерлер,  ғаламат көркем туыішьиіар берген  іиын мәнін- 
дегі өнер жоғалу былай тұрсын, ѳз басынан эр алуан ренесса- 
нстар  кешірумен  келеді.  Онердің мұншалык күші  неде?
Өнер()іц  кә усо р   туы н д ы сы  
х с һ ш к
  о м ір ін ің   т е р е н   ж ә н е  
м ш д ір  қаинарынан ш ш іы р .ш п ш ы пк)ы  (ht,  сол х а іы к п іы ң  т і н і ц  
рухани  сусынына  аішшшды.  Горькийде  мынадай  нақыл  бар: 
“ Зевсті  халық  жасаған,Фидий  таскл  кдшаған,

**.  Рас-ақ. 
Ш ы н мәиіндегі онерде халықдан;иіығыііыи таңбасы жатады. 
Демек,  онердің әлгідей жасампаз күш і оныңхалыісган туып. 
халық кджетіне  жарауъінда  жатыр.  Жер  бетінде  халық бпр 
болса,  халық  өмірімен  біте  кдйнаған,  халы қ  мақсатына 
кдлткдэісыз  кызмет ететін  ѳпер де  бар.  Эдебиет йен  онерлің 
халыктыгын,  міне,  осы  түргылан  таныған  жөн.
Х алы кты қ  дегеи  ұғымды  түңгыш  рет  откеи  гасырдыц 
бас  жагында  П .А .Вяземский  үсынлы.  О ны ц  1825  жылы
А .С .П у ш кіін н ің  “ Бакдіасараіі фонтанына" алгы сөз ретінде 
жазған  “ Кітап  бастырушы  мен  классиктің  кеңесуі  деген 
макаласышш  классик  '%
Сөз  өнеріндегі  халыклъіқ деген  не? 
Бүл  ф игура  А ри стоте л ь  и и и ти ка с ы н д а   да,  Г о р а ц и іі 
пиитикасында  да  ж о к   к о й
”, 一
  десе,  кітап  бастырушы 
“ Гораций  пиитикасында ж о қ ,б ір а қ шыгармаларынла бар
”,
 

  дейді.  Бүл 

  кұнды  иікір.

В. И Ленин.  Шыгармапар толық жинагы.  Алматы,  “ Ю»такгпш” .  24- 
том

144-бет.
♦* 
М . Г о р ь к и й .
  Собр.  соч.  М.,  I ИХЛ,  1953, 
т. 
28,  стр.  34.
34

Сайын  келгенде,  әдебиспіц  халыкдыгы  туралы  топ- 
шылауларды  тұрлаулы   т ү с ін ік   к ы п   қа л ы п та сты р ға н  
В.Г.Бслинский болды. Халықтықдсі^снді ол альфа мен омега 
деп  үқты,  нагыз коркем творчество булан сш кзш ан ажырай 
алмайды деп  білді.  Белиискийдің и ікірінш е,  әдебиеттің озі, 
бәрінен бұрын,  *%
хатіы к  санасьГ\  "халыктың рухы” .  Сонымен 
катар үлы  сыншы  "к ө п   рсттерде  хш ы к деген  сөздің барып 
түрган  магынасыз  сөзге  айналатыиына” *  қы нж ьы а  кеп, 
халық  атьш  жамылып,  құр  күпсіген  желбуаздарды  кдтал 
сынга  алган  еді.
Х алы қты қ 

  өдеби  шыгарманыц  терсң  мазмұныида 
жатқан  тү с ін ік.  Х ал ы қты қ  ш ы гарманың  тақы ры бы нан, 
белгілі  бір  такырыл  аркылы  автордың  алга  қойған  мақ- 
сатынан  бастап,  коркемдік  шешімгс  дейін  баратын  кдһар- 
манның  мінезін,  дүниетанымын,  іс-әрскстін  кдмти  келс 
автордыц тілі мен стшііне, бағыты меи әдісіне,  эстетикалық 
идеал ына  көшетін  ұгым.  Хішык:
гы қ  —
— аісындык  кдйнары, 
соз  ѳиерініц  тамыр  тартар  топырагы.  “ Онер  —  халыктікі, 

 деген еді Ленин  Клара  Цеткинге, — еңбекшілердіц кдлың 
бүкдрасы  арасына  ол  мейліниіе  терең  тамыр  жаюға  тиіс, 
осы  бұқарага  т ү с ін ік т і  ж әне  унамлы  болуға  ти іс;  осы 
бүкдраның ой-сезімін  және  жігерін  б ір ікт ір іп ,оларды  алга 
ұмтьиідыруы  керек,

“ .
Халы қты қ сипат ең алдымен  белгілі  бір  коркем  шыгар- 
мала  бүкіл  ха л ы қты қ  м әні  бар  моселенің  котерілуінде 
жатады.  Айталык,,  Абай  өзінің  бүкіл  ақы ид ы қ  онерініц  ou 
боііында  озіыіц  туган  халқы  ү ш ііі  заманыныц  eu  келелі 
мәселелеріи  котеріп  отырды.  Үлы  ақынмың  реализмі  мен 
гуманизмін  оз  алдына  қойганла,  б и ік  эстетикіиіы қ  идеал 
түрғысынам өзі өмір сұргсн  қогамдық ортадағы ксрснаулық 
псн  кеселді,  оспадарлык  пен  опасыздыкты  сынау  арқьиіы 
кдзақ  даласындагы  феодализмнііі,  дагдарысып  корсетуі 
一 
бүкіл  халықты қ  күрделі  мәселеиі  көтсруі  болатын.  Абай 
халықтығьшың  бір  шеті  осында  жатыр.
Х алы қүш ін  маңызды  мәсслені  кѳтеру барда,  оны халы к. 
түргысынан  шешу  не  шешпеу  бар.  Демек,  халыкты ктын 
екінш і  шарты 

  кѳркем  шыгармада  сурсттслген  ш ы нды к 
алга  гарткли  келелі  моселемі  халық мақса

ы  мсн  мүддесіне 
сай  шешу.  Тагы  да  Абайдыц  акынды гы н  мысал га  алуға 
болады.  Үлы  т а л и   о з ін ің   барлык  коркем   туындылары
"/? /  Ьалинский.  Пол»,  собр.  соч  М  .  ГИХЛ.  1953,г  111.  стр.  181.
•• 
Л с і п ш
  гажайьш  жан 
сді. 
Замаиластарыныіі  естелікгсрі.  Алматы,
35

арқылы  оқуш ы   жүртты  алга,  арманга  бастады,  жаркын 
келешекке  шақырды.  Жамандықтан  жзірендіріп,  жақсы- 
лыккд  сүиіндіре  келе  б и ік  мүраткд  мегзеді.  Абай  халык- 
тыгының  екін ш і  бір  жағы 

  осында  жатыр.
Жогарыда жүрт мойыіідаган белгілі кдгиданы еске салып, 
біз  онда  өнердін  кдлың  бұкдрага  ж а қы н ,үғымды  болуы 
керектігін білдік. Дэл осы арада халыктыктың тагы бір сыры 
түр.  Нагыз  халы қты к  шыгарма  халыккд  жетімді,  түсінікті 
болуы шарт. Талант неғұрлым ірі болса, соғүрлым кдраііайым 
болатыны,  коркем  шьиарма  неғүрлым  шебер  жазылса,  со- 
ғұрлым  ұтымды  болатыны  мәлім.  Абай  ѳлендері  даладагы 
қойшыға  да,  кяладағы  ойшыл  ғалымға  да  бірдей  жетімлі. 
екеуін  бірдей  тербетеді,екеуіне  бірлей  эсер  етеді.
Сонымен,  әдебиеттін халықтыгы  —  оны ң халыкты қ ірі 
мәселелерді халыққа жетімді түрде шебер,  халық мүддесіне 
сай  кѳркем  жинактау  болып  табылады.
V II
»  Әдебиеттің  партиялыпығы  да  әлебиеттің  таптыгы  секиіді 
Маркс  пен  Лениннің  реюлюциялық  Іймінен,  пролетариат 
дактатурасының табиппъінан туған теори^ІСовдыісгаі 
î
 да о ш ін  
әдебиеггануяа  әдебиеттің  партияльиіыГга  әдсбиеттің  тапты- 
ғының жогарғы түрі деп таньыып, екеуі өзара тығыз байланыста 
зертгеліп  жәие  зерделеніп  келді.  Бүл  теория  іс  жүзінде  кекес 
әдебиеті мен әдебиеттаиуынын туу жэне кдлыптасу барысында 
XX  гасырдагы  жүз  жылдық  тарихының  негізіне  іргетас  боп 
кдланып,  кеңес халкының кұллі көркемдік дамуына козғауіиы 
күш   ретінде  кдраллы.  Демек,мүны  да  ѳмірде,  не  онерде 
болмағаіщай әншейін калам ұшымен оп-оцаи сызып-ошіре салу 
мүмюн емес.  Керісінше,  мұның да тарих сахнасьгна келуі  мен 
кетуінің себеп-салаарьпі  саналы  турде  терең  байьштап.  сыры 
мен сипатын жан-жакты  паиымдаѵъімыз шарт.
К.М аркс  пен  Ф.Энгельс  X IX   гасырдың  орта  тұсында 
революцияшьп пролетариаттың ѳз эдебиеті болуы кджеттігін 
ашып  айткдн  еді.  Бүл  пікірді  Ф.Энгльстің  М инна  Каутская 
мен  Маргарита  Гаркнеске жазган  хаттарынан.  әсіресе оньщ 
“ Жаңа  Рейн”  газетінде  кызмет  аткзрған  немістің  талантты 
ақыны  Георг Веертті  “ неміс  пролетариатының бірінші жэне 
бірегей  ірі  ақыньГ'*  деп  атаганынан  айқын  коруге  болады.
• 
К  М а р кс и  Ф  Энгельс 
Об  искусстве,  в двух томах.  М  .  “ И скусство' 
1957,  т  2

стр.  360
36

Бұл  клғида  одан  орі  карай  В.И^.Лениннің  партиялык 
эдебиет жайлы арнаулы енбегінде дамьпъиіды. Ленин өзінің 
1905  жылы  жазган  "П а р ти я   ұйы м ы   ж эн е   п а р ти я л ы к 
эдебиет’’*  деген  макаласында  социалистік  революция  мен 
жана коғам куру дэуірінле коркем эдебиетгіѵі бол\щ сы мен 
бітімі  кдндай  болу  керектігін  талдап  түсіндірді. /гЭдебиет 
партиялык  эдебиет  болуға  ти іс
”, 一
  деді  Ленин. 

  Бур­
жуазиялык.  м інез-күлы қкд  қарама-кдрсы,  буржуазиялык 
кәсіпкерлік,  жалдаптык баспасөзге  кдрама-қарсы,  буржуа­
зиялык.  әдеби  мансапқорлыккд

жекеш ілдікке,  “ бариндік 
анархмзмге” және олжакүмарлыкқд карама-кдрсы


— социа- 
листік пролетариат партиялык ос)ебиет  принципін ұсынуга, 
осы  принципті дамытып,  оны  м үм кіндігінш е  неғұрлым то­
л ы к және  түтас  формада жүзеге  асыруға  ти іс ” .
Л енинніц гіартиялық эдебиет туралы осынш алық аш ы қ 
жэне батыл үсынысы кезінде талайларды теңселтіп жіберген: 
Н .М инский, Д.М ережковский, Н .Бердяев, тіиті  В.Брюсовкд 
дейін  жоғарыдагы  лениндік  қағидаға  кереғар  әрекеттер 
жасады.  Олар  жалпы  адам  баласына  тон  жэне  ортак  өнер 
жекелеген  тапты к  мүддеге  де,  саяси  мақсатқа  да  кызмет 
етпейді, жалпы мен жалкыны бүлайша жанастыруға болмай­
ды деп түйді. Л ени ннің  макдласы жарияланып,  оньщ қағи- 
далары кенес әдебиетінің идеологиялык іргетасыиа.  идеялык 
негізіне айналгалы канша ѵакыт ѳтсе де, әдебиетгің "баршаға 
бірдей  о рта кты ғы ” ,“ әдебиетш інің  лара-қара  басының 
бостандығы” ,суреткерлік  онердің  “ абсолюттік  е ркінд ігі” 
жайлы кейде ашык, кейде жабық айтыс-тартыстар ешкдшан 
толастамай  койлы.
Мүны Ленин де білген және дәл әлгі  макдлада бостандык 
жактаушы  зиялылардын  бірі  болмаса  бірі  айғай  сап:  Бүл 
кдлай!  Сізлің  эдеби  шыгармашылык  сияты  н ә зік,  жеке 
бастың  ісін  үжымга  бағындырғыңыз  келе  ме!  Сіз  ғьиіым, 
философия,  эстетика мәселелерін ж үмысшылардың ко п ш і- 
лік дауыспен шешуін тілейсіз бе! Сіз абсолюттік-жеке бастьщ 
идеялық  творчествосының  абсолюттік  еркінд ігін   теріске 
шығарасыз  ба! 

  деп  қарсыласатынын  айта  келіп,  бүл 
клрсылықкд  былай  жауап  берді:  “ Сабыр  етіңіздер

мырза- 
лар!  Біріншілен,  сөз партиялық әдебиет және оның партия- 
л ы к  бакылауға  багынуы  туралы  болып  отыр.  Ә р кім н ің   өз 
дегенін  ешбір  шектеусіз  жазѵъіна,  айтуына  еркі  бар.  Бірақ 
әрбір  ерікті  одақ  (оны ң  ішінде  партия)  антипартиялык

В.И.Ленин.  Шыгармалар 
толык» ж ипаш .  А.іматы,  мКя «кстанм,  12- 
том.  104-1

 0-бсттер.
37

көзқарастарды уагыздау ү т ін   партияның фирмасын пайда- 
ланатын  мүшелерді куын  шығуга ла ерікті.  Сөз бон баспасөз 
бостанлыгы  толы к  болуға  тиіс.  Бірақ  одактар  бостандыгы 
да толы қ болуға тиіс қой.  Мен сөз бостанлыгы үшін, айкдй- 
лауга, өтірік айтуга жэне нені болса, соны жазуга саган толык. 
право беруге  міндеттімін.  Бірақ сен  маған,  одактар бостан­
дыгы  үш ін,  белі иіі  бір  іюрсені  айтатын  адамдармен  одак. 
жасасуга немесе олакты бүзуга право беруге міидеттісің.  Пар­
тия  дегеніміз  ерікті  одак.,  егер  ол  одақ  антипартиялык 
козкдрастарлы  уагыздайтын  мүшелердеи  озін  тазартпаса. 
оның озі әуслі  идеялык жаплнан, ал сонан соң материалдык 
жагынан  да  созсіз  азғынлар  еді” .
Дүниедегі  барлық  қүбылыс  бір  орынла  түрмайтыиын, 
әркдшан  ағыста,  қозғалыста  болатынын  баягы  бабалар 
заманында  Гераклит  айткдн.  “ Омір,дүние  дегенің  агып 
жатклн  су  екен”   деген  Абай  адам  баласыныц  өтіп  жатқан 
уақыткд  үстемлік  сте  алмайтынын.  кешегі  күн ін   бүгінгіге 
кдйтару  не  клйталату  колынан  келмейтіиіп  де  айтклн:
Сіігатгың  иіыкыдцагы смсс  срмск, 
һомишо омір отпск  — о:і  бітдірмек.
Бір минут бір 
кісиііц
 оміріие үксас,
Отті, оллі, таглыр жоқ,  кдйта келмск.
Ал осыіілай  үнемі қозғалыстағы.  қимыл үстіндегі өмірде 
тір ш іл ік етіп  отырып, қимылсыз,  қозғалыссыз қалу,  “ сагат- 
ты ң шыкылдагын  ермек”  ету.  жы м-жы рт тыныштыкта жа- 
тып  алу мүмкін  бе?  Ж оқ,  мүмкін  емес.  Қоғамның қозгалы- 
сын,  ілгерілеуін мойыидасак., әлгічей  “ азатшыларды”   Н .Ш а- 
мотаның  "Творчестволық еркіндік  туралы”  кітабында  по- 
йызға  билетсіз мінген  жолаушылармеи  салыстырып,  прог- 
рестің  көз  бояушы  “ қоянлары”  деп  айыптауы  орынды  деп 
жүрдік.  Бұл  ретге де Лениниім ** Коғамда өмір сүре отырып. 
к.огамнан  тыскдры  бола  алмайсың”  деген  п ікір і  ак.иклттың 
ақикдты  деп  білдік.  Ойткені  әлгі  бір  әйгілі  макдласында 
Ленин  мүны да м үқият түсіндіре келе» буржуазиялык. жеке- 
шіл  мырзалардың “ абсолюттік бостандық” туралы даурыкла 
создерінің  бәрі  е кіж үзл іл ік  деп  айыптайды:  *'Акднанын 
өктемдігіне  негізделген  когамда,— дейді ол,  — еңбекшиіер 
бүкдрасы  ж о қіи ы л ы қ  кѳ р іп ,ат  тѳбеліндей  аз  гана  байлар 
арамтамақ  болып  оты рган  коғамда  нақты   және  шын 
“ бостандык”   болуы  мүмкін  емес” .
Одан әрі Ленин буржуазиялык қогамла ѳмір сүріл отыр­
ган  жазушы  мырзаның буржуазиялык басиадан,  буржуазия 
талабынан  бостан  бола  алмайтынын,  сол  ат  тѳбеліндей
38

акдіальшарға кызмет ететінін,  "буржуазиялык жазушының, 
суретиіінің,  актрисаиыц бостандыгы дегеніміз бар болғаны 
акшалы кдлтага, сатып алуга, тамақасырауға деген бүркеме- 
ленген  (не  екіжүзлілікпен  бүркемеленген)  тәуелділік”   дей 
келіп,  мүндай  екі  жүзді  “ бостан”   әдебиетке  “ іиы н  ерікті 
гіролетариатпен аш ы қ байланысты әдебиетті  кзрама-кдрсы 
кою   аріо>ілы  әлгі  е кіж ү зд іл ікті  әш керелеу”   ке р е ктігін , 
••жалган бүркеншікті сыиырып тасгау” керектігін аңғартады.
Мүны  айткднда  Ленин,  сөз  ж о қ,  көркем  әдебиеттің 
табиғатын  тани  отыра,әдеби  істің  өзіне  төн  ерекшелігін 
биіе түра,  әдеби творчествоның психологиясын нәзік түсіне 
түра айтты.  Соилықтан әдебиетке  гіартиялық басшылыктың 
кандай болу керек екенін де атап ѳтті:  “ Талас ж оқ,  эдеби  іс 
бет алды теңестірушілікке, біркелкілікке,  кө п ш іл іктің  азшы- 
лы ккз үстемлік етуіне онша көп  кѳне бермейді. Талас ж оқ, 
бүл  істе  жеке  бастың  иниииативасына,  жеке  адамның 
кдбілеттііігіне  зор  е ркінд ік  болуын,  ой  мен  киялга,  п іш ін  
мен мазмұнға еркіндік болуын сѳзсіз кдмтамасыз ету кджет” . 
Сонда суреткерден Ленинніңталап етіп отырган  партаялы- 
лығы  оның  белгілі  бір  партия  үйымы ның  есебінде  түруы 
смес, дүниетанымындагы  партиялылық,озі суреттеп отыр­
ган  ѳмір  қүбы лы сы на  көзқарасы ндағы   партиялы лы қ, 
суреткерлік шеберлік пен шығарманыіі шынайы көркемдігі 
аркылы жинақталған  идеядағы  мөлдір тазалық.  Партиялы- 
л ы к әр суреткердің іш кі творчестволык кджеттілігіне айна- 
луы  керек,  творчестволық  табиғатына  дарып-сіңуі,  оның 
табиғи  қасиетіне  айналуы  шарт.  Сонда  мүндай  суреткер 
халы ю ы қ  творчествоның сара жолына түседі,  өмірдегі кү й кі 
нәрселерді  емес,  ең  кесек,  кұнды,  күрделі  қүбылыстарды 
талғампаздықпен  ж инақтап  кѳрсете  алады.  М ү н ы ң   өзі 
суреткерді  натурализм  батпагынан  сактандырып,реализм 
даңғылына  апарады.  М үндай  суреткердің  о й -ө р ісі  кең, 
кокж ііегі алыс. түрғысы б и ік,
сезімі шалкзр, талғамы жогәры 
болмақ.  Творчествоның  е р кінд ігі  кар ta   аг)ым()ы,  кораш 
сезімділердің  а/к)ексиіаи  мещан()ық  кш ты ң -сы л ты ц ы   емес, 
ой-санасы на  ш ы н  м әнінд е гі  ха л ы қты қта н   ѳ с іп -ѳ р б іп  
шыкхлн  партиялылық таңгы  таза  ауадай  тараған  дарынды 
суреткердің оз өнерінің шыркду биігінде,  аш ы қ аспанында 
еркін  парлауы,  самгауы  болып  табылады.  М іне.  мұндай 
суреткерлер тв«рчествос ы ме н байып, дамыған әдебиет нағыз 
"еркін  эдебиет  болады,  ойткені  оны ң  катарына  көптеген 
жаңа  күштерді  пайдакүнемдік  пен  мансапқорлык.  емес

 
социализм  идеясы  мен  еңбекшілерге  деген  ниеттестік 
тартатын  болады.  Бүл  ерікті  эдебиет  болады;  ойткені  ол
39

тоііыным  масыккдн  кейіпкерге емес, семіздікті көтере алмаіі 
зерікксн  ''жогарғы  ом  мыңдарга”   емес,  елдің  гүлі,  онын 
кү ш і,  болашагы  болып  табылатын  миллионлаған,  он 
миллиондаған  еңбекшиіерге  кьізмет етеді”  (Ленин).

Е ііді  бір  ескеретін  нәрсе:  әдебиеттің  партияльиіыган 
жүзеге  асыру  аса  байсалдылықты  талап  етеді.  О йткені 
пaртиял ьиіыкты
11
  иринциптсрі 
жүзінде  әншейін
атой салгші үранмен шешілмейдіі Ә дебиеттің партиялыіығы 
әро ір   ш ы н  с у р е т к с р д ің   н а к ” ш   әдеби  іи ы га р м а с ы н д а гы  
к о р к е м д ік   ш е ш ім ін   т а п к а н   күрО елі  ш)еясы  а р кы л ы ,  бүл 
иОеиның  о к у и ш   кауы м ()ы   к ы з ы к п т р а   ж е т е л е п   т е б ір е н т е  
баурап  а /ш т ы н   әсерлі,  осем  "аф осы   а р к ш ы ,  бүл  па ф осты и  
аОамОы  а я л а п ,  т е р б е п ,  т о .іг а и п ш р   т е р е ң   п а р а с а т т ы  
фимсофиисы  аркылы  іске  аспсцф  Қалам гердің  мұндай 
әлеуметтік  тұргысы  тағы  да  таоиги  түрде,  оның  өз  шы- 
ғармасында  аса  мәнді  өмір  ш ы нды гы н  шебер  суреттеу 
әрекетіндегі  тенденциясы  арқылы  іске  аспақ.  Ал  тен- 
денцияның мән-магынасын Энгельстен артық айткдн ешкім 
жок:  "Трагедиян ы к   атасы  Эсхил  мен  комедияның  атасы 
Аристофан — екеуі дс ашыктан-ашыктсшіенциялы акд>індар 
болган. Данге  мен  Сервантес те дэл  солар секілді,  ал  Ш ил- 
лерліц  **3ү;іымлық  пен  махаббатының”   басты  бағалылығы 
— немістің тұцғыш  саяси-тенденциялы драмасы  болуынла 
жатыр"*.
Сѳйтіп, Л ени ннің философия бүда» екі  мың жыл бұрыи 
ла  дэл  м зіргідей  партиялы  болган  дсгені  секілді,кѳркем 
эдебиет  те  эркаш ан  тенденциялы  күйде  ѳмір  сұрген, 
болашақта да  тенденциялы  халде  ѳсіп,ѳркендей  бермек.
Біздіц тенденциялы  әдебиеггің окілдері  — ең алдымен, 

  оз  ксзін ің   шындыгын  басты  тақырып  ретінде  жыр  етер 
оз  қоғамыныц  үиі,  ѳз  дәуірінін  ұлы.  Бұлар  творчестволык 
түрғылан  бостан,өйткені  бұлардың  әрқайсысы,  Михаил 
Шолохов айткдндай,
халқына кдлтқысыз берілген өз жүрегі- 
н ің   кдлауымен  жазады.  Мүндай  творчестволык.  еркіндік 
туралы  В .Г .Б е л и н ски й   ѳте  ѳдемі  айтқан:  жазуш ы ны ң 
' творчестволык  еркіндігі  ѳз  дәуіріне  қызмет  етуімен  оп- 
оңай  келіседі:  ол  үш ін  ѳзін-ѳзі  зорлаудың  кджеті  ж оқ;  ол 
ұшін  әркім  азамат  болса,өз  қоғамы  мен  өз  дәуірінің  ұлы 
болса, оны ң  мақсагын  өзіне  мақсат етсе, оны н мүддесін  өз 
мүддесіне  қосыгі  біріктірсе,  бітіп  жатыр” **.
• 
К.Маркс и  Ф.Энгельс
 
()б искусстве,  в двух томах.  М.,  “ Искусство” . 
1957.  т  1 ,стр  9.
*•  В.Г.Белинский 
Полн.  сбор,  соч  М..  ІИ Х Л ,  1956,  т.  VII,  стр.  312.
40

Кеңес  одебиетінің  нартиялылығы деп  жүргеніміз  әркд- 
шан  осы  талапка  келіп  тоғыса  берсе,  әрине,әңгіме  баска; 
бірак  ол,амал  не,жьиідар  бойы  партократия  жетегіиде 
кеткендіктен  келе-келе  қатал  сынға  үшырады.  Бұл  туралы 
кейін...  Ал  әзірге  “ партиялылык»”  дегеннің  одан  әрі  таралу 
тарихын  түгендеп  шыкпай  болмайлы.
1925 
ж ь ы і ъ і  
18  маусымда  Р К (б )П   Орталық  Комитеті 
••Партияның  көркем  эдебиет  жөніндегі  саясаты  туралы” 
кдрар кдбьиідады.  Бұл түстағы тарихи жағдай жүртка мәлім. 
Кдзан төңкерісінен кейін сегіз жылга ж у ы қ  уақыт өтті. Жьиі 
жарым  бұрын  Ленин  кдйтыс  болды.  Ал  елдің іш к і  күй і де, 
сыртісы  халі  де  орасан  ауыр,  аса  күрделі,  ки ы н   және  әр 
сипатта болатын.  Оған мысал ретінле,  кдрардын ѳзінде атап 
көрсетілгендей,  “ шаруаш ылы қ  пр оц е сін ің   күрделілігін, 
шаруашылыктын бір-біріне кдйшы, тіпті бір-біріне дұшпан 
түрлерінің  катар  осіп  оты руы н,  ш аруаш ы лы қты ң  бүл 
дамуынан  келіп  шығатын  жаңа  буржуазияның  туу  және 
нығаю  ироиесі  бүрынғы және  жана интеллигенцияның бір 
бөлегін,  алғашкы  уакьітта  онша  үгып,  сезіп  істемесе  де, 
буржуазияға сөзсіз  бои  ұрғызатынын”  айтсак та ж еткілікті.
Түжыра сарсшап талдасак,  кѳркем эдебиет саласындагы 
кдрарда  кѳрсетиіген  партиялык саясат  мынадай:
— пролетариат  жазуш ы ларының  ѳ суін е ,гегемония 
алуына барынша кѳмектесе отырып, олардың ішінде комму- 
нистік мснмендік тууына м үм кіидік бермеу, таза  пролета- 
риаттык”  эдебиет жасау  үш ін  әрекеттенушілермен  күресу;
— шаруа  жазушылары на  достық  козбен  кдрагі,  оларды 
сөзсіз  қолдагі  отыру;

  “ жолбикелермен”  сыпаііы  кдрым-кдтынас  жасау, 
оларды  баулу,  олардың  ко м м ун и стік  идеология  жағына 
шыгуына  жағдай  туғызу;

 коммунистік сынды әдебиетте команда беру әдетінен 
арылту;

  әдеби  топтардың  ешкдіісысына  монополия  бермеу, 
әр түрлі жіктер мен  ағымдардың ерікті  түрде  жарысуларын 
жактау;
— әдебиет  ж ұм ы сы м ен  таны с  еместердің  әдебиет 
жүмысына өркөкіректіклен,  ә кім ш іл ік жолмен қол сүгуына 
мүлде  жол  бермеу;

 одақгас республикалар мен облыстарда ұлт әдебиетін 
оркендетуге  мейлінше  көңіл  бөлу.
Байкзп,байыптап  кдрасақ,  осы  көрсетілгендердің  кдй- 
клйсысынан болса да, партияиың тек кѳркем әдебиетке гана 
емес,  жалпы  творчестволык.  интеллигенцияға  көзкара-
41

сындағы біртүрлі бір орныюъі, байсалды парасат, кдламгерге 
деген кдмкорлык аңғарылды.  Олай болмағанда аталган клрар 
ыклаллы  идеологиялық күш ке  айналмас  еді.
Соіітіп,  коп үлтты кеңес әдебиетінің идеологиліық негізі 
кезінле осылай  каланган  болса

Б К (б)П   Орталық  Комитеті 
1932  жылғы  23  сәуірде  Коркем  эдебиет үйымдарын  кайта 
күру  туралы”  қаулы  алып,  онда  қаламгерлерді  бірыңгай 
Жазушылар одағына топтастырды да,осы арісылы әдебиеті- 
мізлің  ұйымды қ негізін  белгіледі.
Б К (б )П   Орталык  Комитетінің  согыстан  ке й ін гі  (1946- 
1948)  ж ұр тка   мәлім   каулы - карарлaрымың  кейбірінле 
жекелеген  эдебиет пен  өнер клйраткерлерінс аса ауъір  кінә 
тағылып,  олардың творчестволык еңбектсрі  үшқары  сынға 
ұшырады.  Бұл  қатені  КО К ГІ  Ортштык Комитеті  1958 жъілғы 
28  мамырда  арнаулы  құжатгіен  жөнледі.
К О К П   Орталық  Комитеті  1972  жылы  “ Әдеби-коркем 
сын  туралы”   каулы  кдбылдады.  Клулыда  әдеби-коркем 
сы ііігы ң жалпы даму барысында  бірсыпыра  ұиамды  сипат- 
тармен кдтар үлкен олкылыктар орын алыгі  отырғаны,  атагі 
айтқанда,  к  опте ген  мақалалар,  шолулар,  рецензиялар 
шалағай, үстірт жазылатыны, олардын философиялык. және 
эстетикалық  дәрежесі  төмен  екені,онердегі  қүбылысты 
өмірмен  салыстыра  білмеу,  туысқан  үлттар  мәдениетінің 
озара жақындасу,  бірін-бірі байыту процестеріне жеткілікті 
терең талдау жасай  алмау секілді  нақты  кемш іліктері ашып 
көрсетшді.  "С ы нны ң борышы, — делінген кдулыда, 

 кдзіргі 
көркемдік процестеріндегі күбылыстарға, тенденциялар мен 
заңдылықтарға  терең  талдау  жасау,  партиялы лы қ  пен 
халы қты қты ң  л е н и н д ік  прин ци птер ін   нығайтуға  үнемі 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал