Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет3/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

к о л  
кою  клын.  Ец  аргы  жағы  тіпті  коне  дүниедегі  ямб, 
хорей,  дактиль,  анапест,  амфибрахий...  я  болмаса  кдзақ 
поэзиясынын кдшанғы кдра өлең,  кдйым ѳлен, жыр сиякхы 
ѳлшемдері,  немесе  ж алпы   си л а б и ка л ы к,  тоникалы к., 
силлабо-тоникалық өлең  жүйелері  гасырлар  бойы  барлык 
базистер  тұсынла  бірдей  жасап  келе  жаткднын  ескерсек, 
одебиеттің экономикалық қүрьиіыскд тәуелсіз екеніне плана 
түсеміз.
25

Марксшілдер  бүған  керісішие:  қонлырмаиың  базиске 
тәуеллі екемін,  қонлырманы базис тудыратынын  мойынлай 
тура,қоилырма  нығайыгі,  белсе»ді  құрал  дәрежесіне  көтс- 
рілгеннен кейіи, өзі өзгертуші күиіке айналып, базиске эсер 
ете  бастайды  леп  біледі.  Сойтіп,  конлырманың  бір  бөлегі 
бүрынғы  базиспен  бірге  қүрыса,  біркдтары  келешекте  ле 
мәмі» сақтайлы,  енді біралуаны, тіпті,  болашак қоіідырмағп 
негіз  болып  кдланады  деп  түйеді  де  “ әдебиеттің  қондыр- 
малығына”  күмән  келтірушілерге осы түргылан дау айталы. 
олармен  айтыскд  түседі.
Біріншіден,  кондырма  базиспен  бірге  жоғалуға  тиіс.  ал 
П уш кин.  Абай  шыпфмалары  неге  ұзак. жасайлы дейтіндер 
П уш ки н н іц  түстастары  Греч,  Булгарин  шығармаларыныц, 
немесе  Абайдың  түстастары  Байтоқі  Жанұзак  шығармала- 
рының  феодалдык  базиспен  бірге  тозып  біткенін  ж оққз 
шығара  ала  ма.•

Ендеше,Греч  пен  Булгарин,  Байтоқ  пен 
Жанұзақ  шыгармалары  қондырма  ла,  П уш кин  мен  Абай 
шығармалары  кондырма  болмаганы  ма?  Л огика  кайда? 
Дүрыс  дүииетанымға  хас  б \тіп д ік  кдйда?
Екіншідсн.  кондырма базисті иығайтугә тиіс, ал  Пушкин, 
Абай  шыгармалары  оны  неге  әлсіретуге  кызмет  еткен 
дсйтіндер 

 
базис пен қонлырмамың диачеісгикалық юірыѵі- 
кдтынасын  түсінбейтінлер,  немесе  түсінгісі  келмейтіндер. 
Әйтпесе,  қай  кездегі  кдндай  базис  болсын.  оны  нығайтуға 
қызмет  ететін  идеология  да,  әлсіретуге  кы змет  ететін 
идеология да болатынын түсінбеу мүмкін емеа Оның үстіне, 
жоғарьща айткднымыздай,  кондырма базиске бейтарап бола 
алмайтынын  түсінбсу  тагы  мүмкін  емес.  Сайып  келгенде, 
жалпы  қогамдық  даму  сырын,белгілі  дәуірдегі  қогамныц 
хал-күйін,  органы

уақытты,  кеңістікті  есепке  алмау 

  тек 
жаттампаз догматиктерге  ғана  тэн  мінез.
Үшіншілен,  тіл  ж о қ   жерде  коркем  эдебиет  те  жоқ,  ал 
тіл 

  қондырма  емес  деушілер  тіл  ж о қ   жерде  философия 
да ж о қ  екенін  ж о кқа   иіығара  ала  ма?  Ендеше,  философия- 
ны ң  кондырма  е ке н ін   мойындайтындар  әдебиеттің  де 
қондырма  екеніи  моііындаулары  керек.

Демек, 

  деп  корытішы/ марксшілдер
,一
  сн)ебиет
 

КОИ()ырМй.
Неге?
Мәселенін еңбір іиьгплрмам, кдт-клбат, айтыс пен тартыски 
толы күрделі жаііын осы сүрактыц жііуабынан байкдугә бапады.
Кдраңыз:

  Бәрінен  бұрын,  —  дейді  марксшілдер. 

  эдебиет 
коғамдык  сананың  түрі  ретінле  әр  доуірдің  өз  базисімеи
26

біріе  туады  (?):  феодализм  өз  әдебиетін,  капитализм  өз 
әлебиетін, социализм өз әдебиетін тугызшіы.  Тіл олай емес, 
лоуірге де,  дәуірлік  базиске  де  тәуелсіз.
Әдебиет  ө зін ің   олеуметтік  табиғатында  базиске,тап 
гағдырына,қоғам ды қ  күрылыс  тағдырына  енжар  карай 
алмайды,  оларды  я  жактайды,  я  даттайды;  олардын  я 
дамуына  ыклал  жасайды,  я  күлдырауына  эсер  етеді.  Тіл 
олай  емес,олардын  бәріне  бірдей  ортак жэне  бейтарап.

— Әдебиетті,  —  дейді  м а р к с ш іл д е р ,—
— тіл  сиякты , 
коғамдағы  барлык. тап  бірге  жасамайды  (?),  әр  таа  белгиіі 
тарихи  жағдайга  сай  оз  әдебиетін  туғызады.  Әрбір  үлттык 
мәдениетте  екі  (?)  үлтты қ  мәдениет  болатыны  туралы 
лениндік  кағида  да  оны ң  осынау  тапты қ  сипатына  куә. 
Қ ы с қ а с ы ,  с о и и а л и з м ге   д е й ін г і  ә д е б и е т  е ш қа ш а н  
бүкілхалықтық болған ж о қж ә н е  болуы  м үм кін емес.  Бұлай 
болмаған  жағдайда  әдебиет  та п ты қ  яки   қонды рм алы қ 
сипатынан  айырылар  еді.
Әр дәуірдіц  әдебиетінде  өз дәуірініц  ізі  сайрап  жатады 
(!),  әрбір  эдеби  туынды  тек  өз  дәуіріне  гана  тон.  Демек, 
әдебиет  —  тіл  сияқты  бірнеше  дәуірдің  жемісі  емес,бір 
гана  дәуірдің  ж ем ісі.  Бүл  да  ә д е б и е п ің   к.ондырмалық 
сипатын  дәлелдеген  үстіне дәлслдей  түседі.
Әдебиет  —  мәдениеттің  бір  бөлегі.  Ал  мәдениет  — 
кондырма.  Тіл  олай  емсс.
Эдебиет  пен  өнердің  базис  пен  қондырмаға  қарым- 
қатысы  туралы  мәселенің  мұншалық  арнайы  және  прин- 
ципті  түрде,  мүнш алық үзілді-кесілді  және  шешімді  түрде 
қойылуы  М ар кске   және  оны ң  револю ииялы қ  іл ім і  — 
марксизмге  байланысты
. 分
 зін ің   “ Қосымша  құн  теория- 
ларында”  ол буржуазиялық-антагонистік қоғамдагы өндір- 
гіш  күштер  мен  көркем  шығармашылықтың  өзара  қарым- 
қатынастары  жайлы  мәселеге  метафизикалық,  буржуа- 
зиялық-объективтік көзкзрастарды сынай келіп,  бьиіай деді: 
*'Материсілдық өнім саласывдағы антагонизм идеологиялық 
сословиенің  қондырмасын  кджет  етеді,  оны ң  қызметі  — 
жаксы  болсын  яки  жаман болсын, 

  бәрібір  жаксы,  себебі 
кджет’,
*.
М аркстіц  осы  ілім іне  сүйенген  жагдайда  ө н д ір істік 
қа р ы м -қа ты н а ста ғы   антаго ни зм ге   негізд елген  базис 
атаулынын кдндайы болсын біртүтас емес,  бірнеше таптық- 
а итагонистік-ид еологиялы к.  қонлы рм а  я ки   ко ға м н ы ң  
ортараи  саяси,  қ ү к ы к т ы к

философиялык,  д ін и ,керкемдік
• 
К . М а р к с .
  Капитал,  том  IV.  M  ,  Госполиттлат.  1955,  стр.  263.
27

^көзкдрастарын  тугызып,  соларға  лайык.  антагонистік  ко- 
ғамның  өзі  секілді  та п ты қ  кдііш ы лы қтарга  толы  идео- 
логиялы қ мекемелер  мен  үйымдар  күратынын  байыптауға 
болады.
Осындай  кат-ісабат,  шытырман  байыптаулар  акыр- 
аягында  “ әдебиеттің  кондырмалы ғы ”  туралы  толгамды 
мыналай  іүжы рымга  әкелгеиі  мәлім:  әдебиет  қоғамдык. 
сананыц түрі  ретіиде  адамларлың өндірістік  қызметін  тура 
емес жанама түрде,
тек базис аркылы гана суреттеп  кѳрсетс 
алады. Ал тілдін қондырмадан озгешслігініц бірі адамдардын 
өндірістік  кызметімен  тікелей  байланысыіша  жататынын. 
өйткені кондырма аламлардың онлірістік ю>ізметімен тікелей 
байланыса  алмайтынын  дэлелдеп  жату  артык.
Кд>ісқасы,  М а р кс тің   эстетикалы к  ілім і  эдебиет  яки 
••адамтанудан”   гѳрі  мемлекет  яки  коғамтану,  накты  айт­
кднда, 

 коғам ііы к күрылым туралы бүкіл элем мойындаған 
іргелі  де  күрделі  эко но м ика лы к  теориясымен  сабактас. 
Ә де б и е ттің   қ о ға м д ы қ   м о н і  мен  м ағы н а сы н   талдап- 
тсксергеіше  бүл  ілімді  көрмей  кетуге  де,айналып  өтуге  де 
болмайды.  С о н д ы ктан   да  әдебиеттің  “ қо н д ы р м а л ы к” 
сипатына  арнайы  токталып.  бұл  туралы  бір-біріне  керегар 
екі  п ікір д ің   ара  ж ігін   аша  кетуге  тура  келді.  О ны ң  үстіне 
біздің  XX  гасырдағы  эдеби  толғамымыз  бен  эстетикалык 
талгамымыз осы іліммің аясынла кдлыптаскдны белгілі. С о л

 
сиякты,  омбеге аян.  Марксизм теориясы 

  революциялык 
теория.  Олай  болса,  Маркс  бұл  ілімге соклай  ѳте алмайды. 
С ондай-ақ,  бүл  ілім  револю ииялы қ  ілім   болса

тапқа, 
таптыкха  соқпай  тагы  да  оте  алмайды.  Ал  тагітық жіктелу 
ж о қ  жерде революция туралы жалпы сөз болуы мүмкін емес.
XX гасырда  Ресейде (лемек,  Ресеймен тагдырлас елдер- 
дің боріиде) откен уш  революция тек кдна тап тартысынын 
негізіиле  боллы.  Ендеше.  сол  жүзжылды кты н  төрттен  үш 
бѳлілн  Қазан то кке р ісін ің ,  Ксңес өкім етіиіц 

  бәрінін мү- 
рынлыгы  Ком м унистік  партия  туы ны ң  астында  өткізгеи 
Ресей,  кала  берді  Қңзакстан  илеологиясы  марксизм-лени- 
низм  Ііім ін е н ,  оны ң  ішінле  әдебиеттің  ••қондырмалыга
”,
 
одан  туатын  таптыгы,  тапты қгы ң  ең  жоғаргы  түрі 

  пар­
тиялылыгы  туралы  үгым  мен  түсініктен  кліііса  да  күгыла 
алмайтын  еді.
XX  гасырдагы  эдебиет  пен  әдебиеттануды  зерттеу- 
зерлелеудің  біралуан  күр д е л ііігі  осы  а рада  жатыр.
28

V
С Эдебиет  —  а к и к о т   омірдің  сырлы  суреті,  халы кты ң  
коркем  
та ри хы ;  шығарма  аркауы 

  іи ы нд ы қ.  Біз  бұл 
мәселелерге  кейін толыгырактокталамыз.  Ж алгыз-ақ мына 
жайға көңіл аударғымыз келелі: омірде не болса, соның бәрі 
көркем  шығармаға өзек, окяга болып ене бермейді.  Жазушы 
омірдегі сан-сапа іиындыктан өзінің суреткерлік мақсатына 
керегін  гана  таңдап  алып,шығармасына  аркду  етеді.  Бұл 
ретте  ол  өмір  кұбылыстарын  ө з ін ің   дүниетанымы  мен 
әлеуметгік көзкарасы түргасьшан саралайды. Ал суреткердің 
дүниетаиымы  мен  әлеумсттік  көзкдрасын  ол  өмір  сүріп 
отырган  қоғамлык.  орта  белгілейді.  Дәл  осы  аралан  келеді 
де таптык қогамда тір ш іл ік еткен жазушының көзкдрасын- 
дағы таптықсипат аныкталады: ол белгілі бір тапты қ мүддеге 
тәуелді,  соған  кызмет  етпек.  Ойткені  әдеЬиетші  "қоғамда 
өмір  сүре  оты ры п  қоғам нан  ты скары   бола  алмайды 
(Ленин).  Ол 

  ѳзі  капасын,  каламасын 

  бѳрібір  белгілі 
бір  “ таптың  кѳзі,  кулагы  мен  ү н і”   (Горький)  болмақ.
Бірақ  осыны  мойындауда  бір-біріне  кереғар,  екі  түрлі 
кдрама-карсы  тү с ін ік  бар.
Бірі  —  әдебиеттің  таптығын 
шығару.  Бүл  —
жаңалык.  емес,  атам  замангы  идеалистерден  бастап,  осы 
к ү н гі  символистер  мен  формалистерге,  кубистер  мен 
экспрессионистерге, сюрреалистер мен экзистенциалистерге 
дейін уағыздалып келе жаткдн флюралистік ұғым.  Олардың 
уағызына  бақсақ,  әдебиет  тір ш іл ік  “ күйбеңдерінен”   б и ік

 
тұрмыстан  аулақ,  саясаттан  тыс,  “ ѳнер  өнер  ү ш ін ”   ғана 
болуға тиіс.  Өмірдің ѳзінде ешкдндай  ажар да,  ко р ік те жоқ. 
Ал  әдебиет 

  әдемі  зат.  Демек,  әдебиеттің  максаты  — 
өмірдің әлгі  бір  олісылығының орнын  толтыру.
М ұн ы ң   ө з ін ,сайып  келгенде,  әдебиеттің  қоғам ды қ 
кьізметін ж оккд шыгару деп білген  Белинский кезінде кдтал 
сынаған  болатын.  Әдебиеттің  “ қоғам ды қ мақсаткд  қызмет 
ету  правосын  тартып  алу’  —  деген  еді  үлы  сы нш ы ,—  оны 
жоғары  котеру  емес,  құлдырату  боп  шығады;  өйткені  бұл 

  оны  нағыз  жанды  күш інен.  яки  ой-санасынан  айыру, 
оны   ә л д е кім д е р д ің   о й ы н ш ы гы н а   айн ал д ы ру  болып 
шығады” .  Сонымен  бірге  Белинский  “ ѳнер  ѳнер  ү ш ін ” 
дсгеннін  жалган  екенін,  ондай  ѳнер  “ ешкдшан,ешкдйда 
болмағанын”  дәлелдей  келіп,  былай  деп  түйді:  “ Қазіргі 
шындыккд  тамыр тартпаган  кез  келген  поэзия,  ш ы нды ккз 
сәуле  түсірмеген  кез  келген  поэзия 

  е ріккен н ің   ермегі, 
қуыршак ойнау,  куыс  кеуде  кісілердің  ic i” .
29

Осыплайларга кдрама-клрсы енлі бір үгым  — әдебиеттін 
таптыгы  дегенлі  тым  саяз,  шолақ  түсіну,  жалаң,  жайдак 
уагаздау.  Мұндай  ұгымдагьиіар әдебиетті дс,  әлеби  шыгар- 
маны  да  эстетикалык  табигаты  мен  коркем лік  кдсиетінеи 
жүрлай  ғы іі,  жап-жалаңаш  илеяға  жаршы  етіп  қоялы.  Бүл 

  тұриайы  соци ол огия.  М ү н ы ң   зияны   да,  жоғарыда 
айтқандай,  кертартпа  идеалистерден  кем  деуге  болмайды.
Ойлап  түрсақ, (адамзат  басынан  кеш кен  алуан-алуан 
қоғамда эр түрлі таптың болуы, тап тартысының болуы тым 
қиы н,  ойы -қы ры ,  қия-кдлтарысы  көп,  қосқыртыс  норсе 
емес ne? Аиталық феодализм түсьніда тап әр түрлі қогамдык 
топ  (сословие)  ки ім іи   к и іп   жүреді.  Кдзақ  топырағында, 
мысалы

топ-топ, ж ік - ж ік  рулар болды^ Б^лардьщ арасын­
дагы алыс-жұлыс,  мэселен, капитализм тұсындагы ап-ашық 
тап  тартысынан  өзгеше

бөлек.  Демек,  бұл  шындықтың 
көркем  әдебиеттегі  сәулесі де  өзінше оқшау.  Осы  ерекше- 
л ікт і  ескермеген  жағдайда  түрпайы  социология  жаңғы- 
рыктары  қүлақ түндырары  сөзсіз.
19эЗ  жылы  баспасөз  бетінен  Мұхтар  Әуезовтің  “ Абай” 
романы  хаісында”   деген  макала  оқыганымыз  бар.  Макдла 
сол  түста  етек  алған  “ үр  да  ж ы к ”  сынның  үлгісі  болатын. 
Макдлада әйгілі жазушымызга айтьиімаган айып, тағылмаған 
кінә кдиіған жок. Ал  классикіиіык эпопеяиыіі “ тас-талкдны” 
ш ы қкдн.  Онда,  ең жеңілі,  Абай  неге "бай-фсодал жастары- 
п ы ң   ортасында,  максатсыз,  карекетсіз,  уақы тын  босқа 
өткізіп ж үр” ,“бай ауыллыц молшылығы.  Бөжсйлің асы неге 
кѳркем  с у р е т т е л г е н “ есжі  ауылдың  кызлары  ылги  сүлу 
болатыны  несі”   деген  секілді  тіпті  сын  кѳтермейтін  "сын 
п ік ір л е р і”  тізбектеле  ке л іп ,  акыр  аяғында  "М .Ә уезов 
революцияга дейінгі  клзак ауылындағы тап  каіішылыгының 
тігісін  жаткызып...  бүркемелеп  корсетті” .  —  дегеп  байлау 
жасаллы,  бір-бірінс  өзара  жауығып  жүрген  әр  түрлі  рулар 
ғана,  "күрес  кедейлер  мен  байлар  арасында  емес,рулар 
арасында  жүріп  жатады” .
Бүл келтірілген мысал га дау айтып, айтыс ашып жатудың 
керегі жоқ.  Мүндағы пікірлер соншалық солакдй, сыңаржак 
екені  ѳзінен-ѳзі  кө р ініп   тұр.  Біздің  бүл  жолгы  мақсаты- 
мыз 

  әдебиеттің таптығы  дегенді  әріпш ілдікке  айналды­
ру,  әдеби  шығармадағы  тап  қайш ы лы ғы н  суреттеудің 
ш ы нш ы лды гы   дегенді  түсінбеу  қандай  үш қа р ы л ы кқа  
апаратынын гама аңгарту.  Шынында,  X IX  гасырдагы тарихи 
шындыкты суреттеп  отырган  М.Әуезов аталған  романда  ру 
мен  ру  арасынлага  кдйшьыыктар  мен  тартыстарды  кер- 
сетпегенде  нені  көрсетуге  тиіс?  Қолдан  баррикада  жасап.
зо

бір  жағына  капиталистерді,  бір  жағына  пролетариатты 
коііы п,  оларды  озара  аш ы к  шайкдскд  кошірсе,  оған  кім 
сснеді? 
X IX   ғасырлағы  казақ  даіасында  сондай  ш ы ндық 
болды  ма?
Сонымен,  әдсбііеттін  тдптығы  гуралы  үғы м ны ң  сыры 
к^рделі, терец.  М ұны  тым жайдақ,  саяз түсінуге болмайды. 
ш с б и е іт іц  таитығы  одеби  шығармадағы  коркем  ш ы нды к­
ты н  ш ы нш ы лды гы   мен  ш ы н іу іы л ы гы н а ,  қаламгердің 
иісберлігіне тікелей байлаиысты/О н ы ц үстіне сол кдламгер 
мсн коғам арасынлагы кдрым-қатынасты ескермеудің және 
жомі жок,  Мысалы, Маяковскийдің капиталистік кұрылыскд 
карсылығы  сти хи я л ы қ  бүліктен  басталганы,  оған  “ тап 
аралык халдсміз'' деген ѵиыюзияга шырмалған интеллигент- 
тердің  зияіілы   әсері,  дауылды  жылдардың  “ революция 
жағындасың ба,
ж о қ  па”  деп тіке қойған ашықсүрагы,  ақыр 
аягынла,  үлы  ақынды  жүмысшы  табы  жағына  бүлтаксыз 
бір-ақ кошіріп, оның дүнисге түракты козкдрасын кяпыптас- 
тырганы  жүртқа  мәлім.  Бүл  бұраланды  түсіну  эдебиет  пен 
әлебиетші  творчествосындагы  т а п т ы қ   сипатты   ж о кка  
шығармайлы,  клйта оны ң тәжірибе жүзіндс  кездесе беретін 
үстірт түсініктен әлдекдйда қиьш

кең,  күрделі екеніне кепіл.
Біздің  эдебиет  туралы  гылымның  тарихында  бір  кезде 
етек алған түрпайы социология әдебиепіц таптығын танып, 
түсінудсгі осындай күрделиіікке көз жүма кдрап,  әдебиеттің 
к.оғамлық-озгертушілік күш ін мулле жоқкд шыгарды да, оны 
он шей іл автоматты түрде эр тапты ц идеялык рупоры ретііше 
корсеггі.
Бүл  секілді  күрделі  мәселсні,  асылы,  лениниіе  түсіну 
шарт.  “ Толстой  — орыс ре вол ю \х и я с ы н ы ң айнасы” дегенде 
ол ұлы жазушының революционер болғаидығын айткан жоқ, 
о ны ң  ш ы ғармасындагы  ш ы найы  ш ы м ды қты   түбегейлі 
түсініп айткдн еді^Әйтпесе, Ленин Толстойдың дүниетаны- 
мындагы солқылдақтыкты а п -а н ы қкө р іи   отырды.  Бірақол 
үшін Ленин Толстойды айыптаған жоқ, оның саяси солқыл- 
дақтыгының  себебін  орыс  шаруаларының  ол  тұста  аш ы қ 
күрсске дайын еместігіиен деп білді.  Бұл тұжырым әдебиет- 
тсгі таптық категорияны схема түрінле түсінуден сақгандырады.
О сы ны ң   бәрі  —
— Кеңес  д ә у ір ін д е гі  әдебиеттануда 
мейлінше  уағыздалган  нәрсе.  Уағыздау  аз,  “ әдебиеттің 
тагітығы” сол кеддегі бүлжымас заң болды^Кеңес жазушысы- 
мын дегендер осы заңның шеңберінен  шықпауға тиіс болды. 
Бұл  заң  келе-келе  заңсы зды ққа  айналды:  “ шеңберге” 
симағандар  кенес  жазушылары  қатарынан  аласталып, 
кугы н-сүргінге  түсті.  Б ү гін гі  жаңа  замандагы  “ жаңаша
31

ойлау”  түргысынан  “ әдебиеттің  таптығьГ'  творчествоның 
еркіндігіне  түсау  ретіиде  танылып,  күн  тәртібінен  алынып 
тасталды

 
-
Дей түрғанмен, бүл қогәмда да адамдар арасы әдеттегідей 
ала-қүла.  Д үние-м үліктің,  казына-байлыктын  жекешелсн- 
дірілуі,  ә р кім н ің  өзінше тірш ілік етуі,  өзінше түрмыс күруы 
біреуді байытып, біреуді кедейлендіріп, бәрібір баяғы таптық 
жіктелуге  сокпай  қояты н  түрі  ж оқ.  Байыгандар 

  бай, 
кедейленгендер — кедей;  байлар үстем,кедейлер кем-тар... 
Тап-тапкд  бѳліну деген  осы  емес  пе?
Б ірак  әйтеуір  қаламгер  атаулы  шартты  түрде  еркін. 
Байды жактай  ма,кедейді  қоллай  ма 

 өз еркі.  Байшьшсың 
деп  жазаламайды,  кедейшілсің деп  тагы  мазаламайды.

  Шыгармашылык, сркінд ік деген  осындай  бола  ма? 
Онерлің  бүл  сауалына  омірдің  ѳзі  жауап  беруге  тиіс.
VI
Әдебиеттііі халыктығы 

 тарихи  категория.  Прогрес

іл 
адамзаттың жшшы  коркемдік даму тарихыиың әр кезеңінде 
бұл  ұгым  эр  сипатга  болды.  М үны  бір  түста  П уш кин  де 
ескерткен:  к*Бірк.ыдыру  уакдлтан  бері  біздің  арамызда 
х а л ы қт ы қ  ж айлы   сөз  қозғау,  ха л ы қты қты   талап  ету

 
халықтыктың жоқтыгы на  қынжылу  әдетке  айналды.  Бірақ 
халы кты қдеі^н сөздің магынасы не? Оны анықтау еш кімнің 
ойына  келмей  ж үр ” *.
Шынында да солай еді.  Бір ғана орыс әдебиетінің сонғы 
бір -е кі  гасырдагы  тарихына  коз  салсақ,  бұл  әдебиеттің 
халықтығы  жайлы  әр  б іл гіш тің   п ік ір і  әр  тарап  екенін 
көреміз.
Алғашқы  әзірде  әдебиеттің  халықтығы  туралы  үгым 
халық бұкдрасынан шалғайда жатты:  "Б үкіл халыктың асыл 
бейнесі мен жаны — дворян әулеті
”,一
 деді  Карамзин.  Бүған 
кдрағанда, халыктықдеген ұгымды кдламгердің тегіне теліп, 
“ карапайым” халы қарасынан шыккдн (A.B.Кольцов секілді) 
аісындардың  өлендері  халықтық  болуға  тиіс  деген  пікір, 
ұшкзры  болса да,  бір  алым  алға  баскдндықеді.  Бірак бүған 
баксақ,  дворяннан  ш ы ккан   П уш ки н н ен   де,  феодалдан 
ш ы қкдн  Абайдан  да  тсалықтык.  шыгарма  күту  клы н-ды. 
Кейініректе  бұл  ұгым  өзгеріп,  әдеби  шыгармада  шаруалар
•  A.C.Пушкин.  Собр.  сом  М .—Л..  ГИХЛ.  1951,  т.  VII.  стр.  38.
32

омірінің шындығы сѵрсттслсе, халыкхыклеп таньыып жүрді. 
Мүнда  да  аз-кем  ілгериіеу  бар,  бірақ  бұл  да  онша  дәйекті 
п ік ір   емес.  Бүган  Караганда  ш аруаларды ң  т ү р м ы с - 
тіршілігінен  шалгай  шыгармалар халыісгык сипатта болмай 
шығар  еді.  Одан  соң  бір  кезде  ауыз  әдебиетінің  бейнелеу 
іәсілімен, оюіға үлгісімен, сөз өрнегімен жазылган  шыгарма 

— х к л ы к т ы қ   ш ы ғарма  деп  та н ы л ы п ,  мысал  ретінде 
П у ш к и н н ің   “ Руслан  мен  Лю дмиласы ” ,Л ермонтовты ң 
“ Алпауыт Калашников туралы жыры” алынып жүрді.  Бүған 
келіссек,  сол  П у ш к и н н ің  
Евгений  О н е ги н і"  меы  сол 
Лермонтовтың  "Б ізд ің   заманымыздыц  геройы”  халыкты қ 
шыгарма  бола  алмайтын  сияқты.
Дегенмен  А .С .П уш ки н н ің   тұсынла  әдебиеттің  халык- 
тығы туралы үғым біраз тереңдей келе жаңа сипаткд ауысты. 
Оган  ұлы  акы нны ң  әдеби  шығармадагы  халы кты қ  кдсиет, 
халықтық рух,  әсіресе үлттық ерекшслік жѳнінде айткдн ѳз 
пікірлері де себеп болған-ды.  “ Ауа райы,
ел баскдру сыңайы, 
сенім-наным  ж айы
,一
 деп  жазлы  П уш кин , 

  эр  халыіскд 
азды-кѳпті  поэзия  айнасына  түскендей  айрыкдиа  келбет 
береді. Әр халыктың тек өзіне гана тиесілі ойлау және сезіну 
машыгы,  үлан-ғайыр  дәстүрі,  салт-санасы,  әдет-гүрпы 
болалы” .  Ал  дәл  осы  тұргылагы  Н .И .Н гиіеждиннің  п ікір і 
мынадай:  “ хальіқты к  дегенді  ѳз  басым  орыс  адамынын 
кескін-келбетін  күллі  өзге  кісілерден  ерекшелендіріп  тұра- 
тын сыртқы һәм іш кі, тәни  һәм рухани  кдсиеттерлің косы н­
дысы  деп  білемін.  Кдндай  сословисде  болсын,  агарту  меи 
азаматтыктың  кзндай  сатысында  түрсын,  орыс  адамынын 
тек  ѳзіне  гана  тэн  айрыкдиа  мінезі  бар...  Орыс  ақылышіа 
ѳзіне  тэн  айрыкдиа  бүкпе  бар,  орыс  жігерііщ е  ѳзіне  тэн 
айрыкдиа серпін

айрыкдіа оралым бар,  сондай-ак орыстың 
бет  піиіінінде  ѳзіне тэн  айрыкдиа  тур,айрыкдиа  сыр  бар” .
Әдебиеттің  халыктығын  бүлайша  үгынудың  біршама 
мәні  бар  екені  даусыз.  Эр  үлттың  тарихи  тағдырына  сай, 
туган тонырагына, ѳскен ортасына лайық мінез-қүлкы, әдет- 
гүрпы

салт-санасы  кдлыптасатыны  мәлім.  М үн ы ң   бәрі  әр 
ұлттың  ѳзіне  тән  өзгешеліктерін  —  сыртқы  түріндегі  ғана 
емес,  іш кі сырынлағы айрыкша сипаттарын да белгілейтіні 
хақ.  Бүл  ѳзгешеліктерді  суреткер  іздеп  тауып,  өз  шыгарма- 
сында суреттеп  корсету ге тиіс.  Алайда әр  ұлтка тән  мүнлай 
айрыкдиа сипатты жеке-дара алып  клраудың орнына жалпы 
мағынага  ко ш ір іп ,  әдебиеттегі  халықтык.  категорияны 
00 «ДаНғ;ГаНа  *здеУ  де  біржакты,  агат  болар  елі.  Ленин  бұл 
хайяы оылаи деп  жазды:  “ Әрбір ұлттык модениеп'е екі түрлі 
ұлтгык  мәдениет  бар.  Пуришкевичтерлің,  Гучковтарльш
33

жэне  Струвелердін  великорусты қ  мәдениеті  бар,—  ал 
сонымен бірге Чернышевскийдің,  Плеханоіггыц есішсрімсн 
сипаггалатын  великорус™ к мэдениет те  бар.  П ак осышһіи 
е к і 
түрлі  мэдениет  Германиядагы.  Франциядагы,  Англия- 
дағы,  еврейлердегі т.т.  сиякты,  украинларда да бар"*.  Бул 
一  
жогарыда  озіміз  ж оккд   шығарган  “ әдебиеттің  таитыгына” 
негізделген  п ікір .  Бұган  бақсак

үлттык.  сипат  халықтык 
сипатқа  н ы қ   байланысты  бола  түра  оған  ылғи  сайма-сай 
келе  бермейді,  оған  балам  бола  алмайлы

оньщ  орнын 
ауыстыра алмайды.  Үлттықтың ең тандаулы сипаттары 
капа 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал