Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет22/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22

C G 3   С О Ң Ы
Ә р іс т і  бастау кандай  қиы н  болса,  аяқтау сондай  қиы н. 
Виктор Ш кловский әдеби кдуымға кеңінен таныс теориялык 
зерттеулерінің бірін кдлай бастаудын бабын таггпай қиналып, 
бұл  реттегі жауапкерш ілік ж ө н ін   былай  білдіріп  еді.  “ Көне 
риторика  үлгісіне  бақсақ,  заттың  тақырыбьтн  түжырым- 
дайтын  қы сқа  кіріспеден  бастауға  болады.  Кейде  кешегі 
откен  жайларға  қайырыла  сөйлеген  ж өн  деседі;  кейде 
өзіңнің жаза білмейтініңді әңгімелеу орынды,  кейде тыіщау- 
шымен  кеңесу  қонымды,  кейде  ұстазыңның  мыктылығы 
мен  ө зің н ің   осалдығынды  мойындаудан  бастаған  дұрыс 
деседі” *.
Ал  аяқтау  бұдан да  жауаптырақ.
Александр  Твардовский  кеңес  классикасы ны ң  асыл 
қазынасына  қосылған  керемет  кітабыи  басынан  емес,  бел 
“ ортасынан  бастап,  аяксыз б ітір генін”  олещіен  ашты.  Бүл 
тегін айтьиімаган: өмір кдндай шексіз болса, онер ле сондай 
шетсіз,—  бүлар  жайлы  сөз  ешкдшан  бітпек  смес.
Осы  сңбектін баскы тарауларылыц біршде біз соз онері 
туралы  түііғы ш   толгәмдар  бұдан  бес  мың  жыл  бұрын  туа 
бастағанын  айттык.  Аристотель түсымда теориялык толғам 
эстетикалық трактаткд  айналды.  Содан  бергі  он-сан  ғасыр 
бойына сөз  онерінің табиғаты  күллі  әлем  көлемінде  тексе- 
рілген  үстіне  тексеріліп  келеді,  бірақ  ешкім  талдаи  түгесе 
алар  емес  жэне  коркем  сѳз  купиялары  кдзыла  қопарьиіған 
сайын  тереңдей  түседі.
Бір  есте  болатын  нәрсе  —  әдебиеттіц  теориясы  оның 
тарихы  мен  сынынан  гѳрі  басқаша:  кдзак  әдебиетінің  тек 
ѳзіне  гана  тэн   тарихы  мен  сыны  бар,  бірак  ѳз  алдына

В.Шкяовскиіі.  Художествен пая  проза, размышление и  разборы.  М., 
“ СП”
,1
%1,  стр.  5.  •
354

жекедара  теориясы  ж оқ.  Орыс  пен  ағьиішын,  неміс  пен 
француз,ѳзбек пен  қырғыз...  бәрінде де солай.  Әдебиеттің 
теориясы  нәсіл  тандамайды,  ұлтқа  бөлінбейді

ел-елдің 
бәріне  бірдей  ортак,
Бұл  айтьиіған  жайлар  біздің  алдымызға  екі  түрлі  киы н  
талап  кояды: біріншіден, біз өзімізге дейінгі эдебиет теория- 
сын  толғайтын  еңбектерді  қолдан  келсе 

  түгел,  келмесе 
— түгелге жақьін оқыи, танып, біліп алуымыз керек; е кін ш і- 
ден,өз  еңбегімізді  методологиялық жагынан  солармен  бір 
арнада,  ал  методтық жагынан  тек  ѳзімізше  гана жазуы мыз 
керек.
Қ и ы н д ы к мунымен бітпейді. Эдебиет теориясын онше- 
йін ѳріпшіл ежіктеуге айналдырып алмау үш ін ,оны  кѳркем 
творчествоның психологиясымен тыгыз байланыстыра оиіу 
кджет. Ал  ^творчествонын, психологиясы 

 әлі толы қтуы п 
үлгермеген  гылым”   (Б.Мейлах).
Қ и ы н д ы қ  мүнымен  де  бітпейді.  Эдебиет  теориясын 
бірыңғай күрғақ қисынға, жасанды заңға айналдырып алмау 
үш ін,  оны  жазушыны ң  шеберлігімен  тығыз  байланыстыра 
білу  кджет.  Ал  шеберлік  ш ексіз,оны ң  ү и ш -қи ы р ы н   табу 
қиы н,  өйткені  эр  суреткер  “ бар  ғүмырын  тек  шебсрлік 
жолына  сарп  етіп  өтеді”  (К .Ф е д и н ),  сонда  да  шеберлік 
шегіие  жете  алмай  кетеді.
Б ірақ  осы  қ и ындықтарды ң  бірде-біріне  қарамастан, 
әлгідей үш нәрсенің  (әдебиеттің теориясы,  творчествоның 
психологиясы,  ж азуш ы ның  шеберлігі)  басын  бір  жерге 
біріктіре  отырып,қайткен  күнде  де  орасан  ірі  және  іргелі 
үш  нәрсені  — 1 ) көркем  әдебиеттің  болмысы  мен  бітімін, 
2) әдеби шығарманың сыры мен сипатын, 3) әдеби дамудың 
магынасы мен мәнін 

 өзімізше парықтап, ғылыми сипатта 
зерттеп  шығу  кджет  болды.  Қ азак  әдебиетінің  теориялы қ  
нроблемаларыы  тек осы  ретпен талдап-тексеру  м үм кін еді.
Di3,  м үм кіндігінш е  солай  еттік.
Алғашқьі тарауда баса назар аударғанымыз — одебиеттің 
эстетикалык бітімі. Соз өнері жайлы тұтас ұгым оньщ осынау 
ең клы н кұпиясын ашып,  қастерлі табигатын нәзік танытуы 
шарт  деп  білдік.  Бүл  ретте  суреткердің  озі  хақындағы  сөз 
бен  өдебиеттің  кондырмалық  сипаты  туралы  өңгімені  де 
қолдан  келгенше  қонымды  байыптау  қажет  болды.
Кдзақ  әдебиетшілері  жалпы  әдемілік  туралы  ілім нің, 
оның ішінде әдеби-теориялықойлардыц туу, даму тарихын, 
әдебиеттанудын кезең-кезеңдерін әзірге ѳз алдьша арнайы, 
кең  әнгіме  ете  койған  жоқ.  Академик  Қ.Жұмалиев  өзініи 
айтылмыш  окулыгында  те к  Аристотель  атын  атап  қана
355

тынады. Дұрысында,  бұл  мэселе — аса арналы ж үі\с, желілі 
тарих.  Ал  әдемілік  жайлы  М аркс-Л енин  іліміне  дейінгі 
жалпы кѳркемдік дамуда біздің ұлы ойшылдарымтлздың (Әл- 
Фараби,  Ш о қа н ,  Ыбырай,  Абай)  айрыкша  үлесі  бар  екені 
даусыз.
Кезекті  тарау осы  жайларга  арналды.
Сѳз ѳнері туралы синтезден анализге.  керісінше, анализ- 
ден  синтезге  кѳш кен  жагдайдағы  нағыз  нақгы  һәм  затты 
әңгіме  өдеби  қаһарман хақында  болатыны  мәлім.  Тағы  бір 
тараудың  ѳзекті  толгамдары  мен  талдаулары  осы  жүйеле 
жасалды.
Одан  ке й ін гі  күрделі  мөселе 

  одеби  туындыньщ  ѳз 
сыры  мен  сипаты.  Бұл  тұстағы  кең  арна 

  әдсбиеттегі 
мазмүн  мен  піш ін .  Ал  көркем  өдебиеттің  тіл ін іц   жайы  — 
“ ылғи буырканып, теңселе тербеліп жаткам теңіз” (Л.Леонов). 
Бұл  “ теңізге”   түсксн  кіс і  оньщ бетінде қалқымай, тереңіне 
сұңги  жүзуге  міндетгі.  Ол  үш ін  тілдегі  ажарлау,  қүбылту 
атаулының бәріи кәдімгі эдебиет теориясы  мсн тәжірибесін 
н ы қ  байланыстыра  отырып  талдау  шарт.
Өлең туралы соз 

 үлкен сѳз.  Ьұл мэселеге тек ақындық 
нәзіктію іен  гана бару лөзім. Ал  әдебиеттегі тек пен  гүр,  бет 
пен  багыт дегендер орқашан тың,  нұскдлы  пайымдауларды 
кджет  етеді.
Осьтлардың бәрін туган әдебиетіміздің өр жанрдағы шын 
мәніндегі  шынайы  иіығармаларын  іріктей  отыра  талдап, 
б ір ақб ір  ғана қазақ әдебиетіиің шеңберінде қалыгі коймай, 
к ү н і  кеш егі  кө п  ұлтты  кеңес  я ки   б үгін гі  ж акы н  шетел 
әдебиетінің,  кджет  жағдайда,  бүкіл  әлем  әдебиетінің  биік 
түрғысынан  парықтап,  түжырымдап  шығу  шарт.
Б із

мүмкіндігінш е,  солай  еттік.

б а с п л д а н
KßjaKcmaHHbiH халык жазушысы,  Ү л т т ы к  Ғыяым акаде- 
миясыныц  академигіу  М ем лекеттік  сыСишқтыц  лауреаты, 
Kfl3üK,cman  мен  Кыргызспшнның  гшьш()арына  еңбегі  сіңген 
кайршпкер, ф и т  югия іъиіымыиың докторы, профессор Зеішома 
Кцбдолүлы KflOdoAoenmH колыңьіздағы  “ Соз (т е р і,

а т т ы  о ку- 
лык-мопографиясы туң гы ш  р ет  1970 жылы  “ М е кте п


баспа- 
сынан басылып ш ы кты.  Кейін біз  “ Санат ”  баспасын осы к іт а п - 
ть щ  ж а ң а   басьиьшымен  аш ты қ.
Басында  іш ы м -ж азуш ы ны ң  докторлык,  диссерпшциясы 
нүсқасыида  дүііиеге  келген  бүл  туынды  бірінші  басшымында 
“Әдебиет  теориясының  негіздері”  деген  атпен  ж о г а р т   оку 
орындарына арналган оку куршіы боп жарык, корген.  Сол б е тте  
ишпшац таралып кеткен осынау келелі, кесек іъілыми зерттеу 
бірден университет студенттерінің т у р  а кт ы  окулы тна айна­
лып  кана койған ж о қ ,  жалпы эдебиет ui

 галымдар мен ж а зу- 
шшордың іздеп ж үр іп оқиты н көркем  күндьиіыіына айналды. 
М үныңмәнісі 

 одебисттің болмысы мен б ітім і,  одеби шыгар­
манын сыры мен  сипаты,  одеби  дамудыц магынасы мен  м эиі 
бул к іт а п т а   аса  шебер  талданып,  терен толганады.  Эсіресе, 
одебивттің эстетикалы к табигаты ,  одеби шыгарманьщ осем- 
дік кү^иясы,  эдеби дамудың тарихи түзіл ісі сөз онеріне койш а- 
ты н қашпнғы және казіргі қатсы  талап пен биік тсілғам т ү р - 
тсы нан ғүлама біягірліюіен баяндалады, байыпталады,  т ү с ін - 
ôip 'uedi.  Ссшып келгенде,  ксиың окырман бүл к іт а п т а н  бір ғана 
Кйзак. 
0
()ебиеті  емес\  бүкіл  әлем  әдебиетініц  о р та к  кисын- 
каги дащ ш  хакында, согаи иегіздеяген қсиамгерлік іс т ің  к ү .и і 
орбу-(ку\  өркендеу  барысындағы  заңдш ықпіар  тураяы  ж а н -
357

ж (щ ты   білім  спады,  үгым  калыптастырады,  сыриіш  сезі.мін 
іиыңдаиды.
Демек, мүнда одебиетгпің теориясы жеке-дара емес, кор­
кем  ш ы гарм аш ш ы к^ы ц  психологиясымен,  суреткер  іиебер- 
лігімен т ы т з  бірлікте тексериіп, паііым()сѵю()ы.  Жеке алганда 
ка зак  одебиетінің,  жалпы 
œifühôü
  элем  әдебиетінің д іңгек- 
те р і  саналатын  ір і  ()е  іргелі  жазушыларОың  творчестволык 
лабораториясы  ашылады.
“ Cœ онерініц” mini қасац академизмиен аулақ,аса wypaù- 
ш ,  баи,  басы  а р ты к  соз  не  соіһем  ж о к ,  одебиет  туралы 
оңгім енің  үлгісі  болғанОаи  одел“ ,  сондыктан  т(!рты м ()ы , 
кызык окыяады.  Бул ж е т іс т ік к е  ж е ткізген  автордыц тумыс­
та н  туряаулы калыптаскоп ерекше сулу,  сыр^ы,  эбден ж е т іл - 
ген,  ботен  еіикімге  уқса.маитын,  т е к   озіне  гана  уқса ітіы н 
тамаш а  с т іи іі den  білген  ж өн.
Сондыктан ()а бүл еңбек  “Эдебиет теориясын п тсидайтын 
бірыңгай  окулы к  кеша  емес,  сонымен  ка та р   “ Сөз  онерін ” 
толгайты н окулық-монография түрінде бесітиі р е т басылып 
ш ы т п  отыр.  Бүлардың сыртында академик -ж а зу шын ы ц екі 
moMÔbiK  таңдамалысының  е кінш і  кіта б ы   ретін()е  о ткен  
гасырдың сексенінші жьиіОарьшда оз елімізде (длматыда) және 
шетелде (Пекынде) басылып та рстіны  ш  алдына бсшк.  Оларды 
“ Санат ”  баспасы басшымдарының санына қосқанымыз ж о қ.
К іта п ты ң  копшілік қалауымен ка й та -қа й та  басшуы оның 
ж ү р т  таны ган әдеби-эстетикалык ж әне Пуііыми-теорияяык 
сапасына  саятыны  даусыз.
Серік  Ә БДІРАЙ Ы М ҮЛ Ы , 
“ С аіш т ”  баспасының директоры

МАЗМҮНЫ
С О
З   Б А
С
Ы
..................................................................................................................................................................................................з
Б і р і п ш і   т а р а у .   С Ѳ
З   Ѳ
Н Е Р І   Т У Р А Л Ы
  С
Ө
З ........................................................................1 1
Е л і н ш і   т а р а у .   С Ө
З   О
Н
Е Р І   Ж
А
Й
Л Ы
  Ғ
Ы
Л Ы
М
  ........................................................4 5
Ү ш і ш и і   т а р а у .   С О З Б Е Н   С О
М
Д А Л  Ғ
А Н   Т Ү
Л Ғ
А ................................................... 8 6
Т о р т і н ш і   т а р а у .   С О З Б Е Н   Ш
Ы
Н Д
А Л Ғ
А Н   Ш
Ы
Н
Д
Ы
К
, ...................1 4 5
Бесінші тарау.  СѲЗ  С Ы Р Ы .............................................................190
А л т ы н ш ы   т а р а у .   С О З   С А
Р А
С
Ы
.......................................................................................................... 2 4 6
Ж е т і н ш і   т а р а у .   С О З   О Н Е Р І Н Д Е Г І   Т Е К   П Е Н   T Y P .................................2 9 0
С е г і з і н ш і   т а р а у .   С О З   Ѳ
Н Е Р І Н Д
Е Г І   Б Е Т   П
Е Н
  Б А Ғ
Ы
Т ................... 3 3 3
СОЗ  СОҢЫ ................................................................................ 354
БАСПАДАН
357

Учебник
Зейнолла  КЛБДОЛОВ 

И С КУС С ТВ О   СЛОВА
( Основы теории литературы)
(на казахском языке)

Редаюоры  С  Эбдірай ым үлы 
Кѳркемдеуші  редакторы  Н. Нүрмүханбетов 
Техникалык редакторы JL Тарасенко 
Кдтгауіиы  Л.Бидашева

ИБ  №
Басуга  01.08,02  қол  койылды-  П іш ім і  84x108  1/32- 
Офсетгік басылыс.  Шартгы баспа табагы  25,0.
ЕсептІк баспа  табагы  21,38.  Таралымы  1000 дана.
Тапсырыс  № 619.  Багасы  келісімді.

К д з а ю т а н   Р е с п у б л и к а с ы   М э д е н и е т ,   а к л а р а т
жэне  крғаі^дык  келісім  министрлігі.  Ж Ш С   “ Санагг”   боспасы,
480012, А л м т і кддасы, А.Байтурсынулы кѳшесі, 65  “А ” .

КІтап  Ж Ш С   “ Санагт”   баспасынык компыотерлік 
орталыгында теріліп,  кдтгалды.

Республикалық мемлекетгік  кдзынашылык кѳсіпорын 
^Жедел басып  шыгару баспаханасы,>.
480016,  Алматы  кзласы,  Д.Кунаев кѳшесі,  І5/1-үй.


1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал