Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет21/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22
( С . М ү к а н о в ) .
З ы т ы м   к е л е м »   з ы т ы п   к е л е м .   А р т ы м а   к д р а й - к д р а й   з ы т а м . . .  
З
ы т ы і і
 
к е л с   ж а т қ а н ы м   —   к ^ ш ь п і   к е л е м і н ,   а р т ы м а   қ а р а і і   б е р е т і н і м   —   қ о р қ ы п  
к е л е м і н  
Ш а ң к л н   ш і л д е н і ц   а я қ   к е з і   б о л а р   д е й м і н . . .   П і с і и   қ а л г а н   а к  
с е л е у л е р   б а я у   т е ц с е л і п .   ү к і д с й   б ү л г а қ д а п .   к е й д е   ж ү м с а қ   к а н а   т і з е д е і т  
с и п а і і д ы   д а ,   к е й д е   и т і е с і н   қ а д а п   а л а д ы .   С и п а г а н д а   т а л п ш а й   с н п а с а ,  
и н е с і і і   к л д а р д а   е к і   с н р а к т а г ы   ж а р а   м е н   ж а р ы к т ы   т а у ы п   а л ы п   к д д а й д ы .  
К ү н н і н   к ѳ з і   ж с р   б е т і н е  
ш а н ш ы л а  
қ а д а л ы п ,  
к ө л е н к е ң   т ә л т и і п ,  
б а у ы р ы н а   к і р і п   б а р а д ы  
Б а р   ы с т ы қ   м е н і ң   к о й н ы м а   т ы ғ ы л ғ а н д а й ,  
ш о қ д ы т   к о м ш а н ы н   е к і   к о л т ы г ы  
қыж-кыж 
к а й н а й д ы  
( Г . М у с і р е п о в ) .
Т е б і н і п   к а п   ш а б а   ж ѳ н е л д і . . .   Ж
и р е н ш е г е   к ө з   ж а с ь ш   к ө р с е т і і е г і с і  
к е : і д і .   А н а у   д а   ш а і г г ы .   Б і р а қ   А б а и   ж е т к і з е р   е м е с .   О л   о қ   б о й ы   ү з а п  
к е т і г і   б а р а   ж а т ы п ,   о з і   о з і н е   е р і к   б е р і п ,   о к с і і г - о к с і и   ж ы л а п   к е л е   ж а т ы р .  
K o r r   ж ы л д а н   б с р і   А б а и   ж ы л а г а н   с м с с   с д і .   Т о к т л й   а л м а й ,е г Ь г і п   ж ы л а д ы .  
А ғ ы н л а п   ү и і ы п   к е л с   ж а т к л н   б е с т і н і ц   е к і   ж а г ы н д а   к ө д е л і .   б е т е г е л і   к о к  
д а л а   т а с к ы н   с у д а й   з у л а п   ж ѳ н е л і п ,   а р т к а   к д р а й   к ү л д ы р а п   а г ы п   к с т і п  
ж а т ы р .   Е к і   к ү л а ғ ы и   б і т і р г е н д е і т   б о п   д ы ң ш щ а п   с о к х д н   е к п і н   ж е л і  
А б а й д ы ц   к о з і н с н   а к х а н   ж а с т а р д ы ,   к д т - к а т   т а м ш ы д а й ,   ж а ң а ғ ы   к ө д е  
м е н   б е т е г е г с  
үшырып түсіріп 
к е л е д і  
( М.Әуезов).
Бүл  окыганымыз 

  үш  жазушының үш  шығармасынан 
альшған үш болек үзіііаі. Үшеуіидегі ш ы ндықсы рт кдрағаіща 
бір-біріне  үқсас:  бірі жаяу,  бірі атгы демесек,  үш  кдһарман 
да  ( Бәтес  те,  Кдйрош  та,  Абай  да)  әлденеден  кдш ып  жүр. 
Бірак осынау өзара ұқсас шындыкты үш жазушы бір-біріне 
мүлде  ұқсатпай,  тек  ѳздеріне  ғана 

ән  творчестволы к
ззз

е рекш елікпен,  үш   турлі  суреттеген;  бірінде,  мәселен, 
кдһарманның кимы лы  авторға тән мәнермен автор сезіміне 
бағындырыла  ауызекі  айтылса,  екінш ісінде  қимыл  суретке 
көш іп,  юмор араласкан д а ,
үшіншісіңде сурет кдһарманның 
көңіл  күйімен  астастырылған...  Егер  әр  үзіндінің  аяғында 
авторын  атамаған  болсақ,  бәрібір,  қай  үзінд інің   кім д ікі 
екенін  адаспай  тапкдн  болар  едік.  Ө йткені  үш  автор  да 
一 
нагыз суреткер. Ал нагыз суреткерде эркашан тек кдна ѳзіне 
тэн творчестволық ерекшелік болады.  Әдебиетші неғұрльгм 
нүскялы суреткер болса,
оның өзіңдік эдеби беті де соғурлым 
айқы н  танылмак,
Эдеби  бет  туралы  әңгімені  стильден  бастаған  жөн.
Ал  стиль деген  не?
Жазушының  шығармашылығы  оны ң  гұмырнамасымен 
тығыз  байланысты.  Жазушы  творчествосы  оньщ  адамлық 
болмысымен,  азаматтык  бітімімен,  ѳзгеден  ерек  ѳз  ѳмір 
тѳжірибесімен,  білімімен,  мәдениетімен, дүниетанымымен 
үласып

керек десеңіз,  бірігіп,  біте  кэйнасып  жатады.
Өз көзімен көрмеген немесе өзі сезіп-білмеген шындык­
ты жазушы жаза  алмайды.  Гетенің сөзімен айтсақ,  жазушы 
творчествосында  оның  өз  өмірбаянына  (биографиясына) 
енбейтін  бірде-бір  сы зық ж о қ,  жалғыз-ақ,  бірде-бір  сызық 
сол  кдлпыңда  емес,ылғи  ғана  аунап  түсіп  отырады,  Бүған 
қарал,  әрине,  жазушы  суреттеген  өм ірлік  қүбылыстардың 
бәрі оның өз басынан кешкен ш ы ндықекен деуге болмайды. 
Мэселен, жазушы бір шығармада өзінің  бір қаһарманының 
өлімія жазды делік.  Оны автор өз басынан кешіргесін жазып 
отыр деуге,  әрине,болмас  еді.  Евдеше,  жазушы  творчест­
восы  оньщ   өмірбаянынан  әлдекдйда  кең;  бірақ,  тагы  да 
айтамыз,  бүл  екеуі  бір-бірімен  тығыз  байланысты.
Әрбір  эдеби  шыгарма оқырманға  оны жазған автордың 
творчестволық ерекшелігін танытады.  Оны тіллен де,  такы­
рып пен идеядан да,  образ жасау тәсілінен де аңғаруға бола­
ды.  Эр шыгармадан кѳрінетін осындай суреткерлік ерекше- 
ліх оньщ бар  шығармасындағы  белгілі бір  бірлікке әкеледі.
Эр  ж а зу ш ы н ы н   қалам ы нан  туган  бар  ш ы г а р м а д а , - 
алдымен,  идеялык  бірлік  болатынын  байкэймыз.  Ѳйткені 
эр  жазушы  ѳ з ін ін   эр  шыгармасында  эр  түрлі  ѳ м ір л ік 
проблема  қояды даѵ оны шешуге бір гана тұрғвдан 

 өзіиің 
түр акты   д үние тан ы м ы   түр ғы сы н а н   келеді.  М әселен,
С .М үканов;  ол  қай  таю>ірыака  жазбасын,  қандай  кездің 
шындығын суреггемесін,  мейлі,
әйтеуір барлық проблеманы 
бір-ак турғыдан 

  ш ы ңдыққа  большевиктік көзқарас,  яки 
езі  жарты  ғасыр  сапында  болған  ком м унистік  партияның
334

саясаты  тұрғысынан  шешеді.  М ү н ы ң   өзі  жазуш ының  әр 
жанрда  жазған  барлық  шығармасына  бір  гана  идеялық 
ереюлелік бітіреді.  Бүрыннан  осылай  болған,кеше осылай 
болды.  Бүгін  Сәбеннің  өзі ж ок,  Енді бүл  беттен оны  ешбір 
күш   қайтара  алмайды.  Тарихта  осылай  болып  кзлады.
И деялық  бірлікпен  кдтар,  өр  жазушының  творчество- 
сынан  такьірып  ерекшелігін  аңғару да  қи ы н   емес.  М үны ң  
ѳзі  эр  сипатта  кѳрінеді.  Орыс  әдебиетінің  теоретиктері 
(әсіресе  Л.Тимофеев)

мысалы,  Ш олохов  ылғи  Д он  казак- 
тары туралы  жазатынын,  Фадеев  кѳбіне  Сибирь  партизан- 
дары жѳнінде жазган болса,  Панферов Поволжье шаруалары 
жайлы  жазғанын  айтады,  Бүл  занды  да:  жазушы  кандай 
ш ы нды қгы  жете  білсе,  шығармасына соны такырып етпек. 
Мүндай  жағдай  кзза қ  әдебиетінде  де  бар:  Ғ.М ұстаф иннің 
кѳ п  шыгармаларына (ÏSМиллионерэ>,  “ Караганды” ,аДауыл­
дан  к е й ін ” ,“ К ѳ з  кѳрген”  т.б.)  аркэу  болған  ш ы нды қ 
一 
Караганды  маңындағы  кдзақгар  өмірі  болса,  Х.Есенжанов 
трилогаясы мен дилогиясы Орая кззакгарының, Ә.Нұрпейі- 
сов тршгогиясы  Арал  кдзактарының  өмірінен  туды.  Бұл  да 
жазушы  творчествосы  о н ы ң   өмір  тәж ірибесімен  ты ғы з 
байланысты екеніне,  суреткер нені жақсы білсе,сол жайлы 
жазатынына дәлел-
Тақырып ерекшелігімен кдтар’  эр жазушының творчест­
восында мінез (характер) бірлігі деген болады.  М уны, әрине, 
бір  жазушы  он  образ  жасаса,  бәрінің  мінез-күлюл  бірдей 
болады деп ұіфау керек; он образ 

 он түрлі мінездің адамы 
бала берсін,б ір а қо н  мінездің де жасалу тәсілдері бір-біріне 
үқсап отырады.  Бір жазушы, айталық, адам м інезін қимыл- 
әрекет үстіңде таньпуға бейім болса, енді бір жазушы оны ң 
көңіл  күй ін ,  сезім-сырын,  ой-арманын,  эр  алуан  психоло­
гиялы к иірімдерін  суреттеу арқылы  ашуға шебер...
МІнез бірлігімен қатар, әр жазушының творчествосынан 
оның  тек  өзіне  ғана  төн  тіл  ерекшелігін  аңғарамыз.  Бізде 
Сәбитгің тілі,  Ғабиттің т іл і?  Мүхтардың  тілі  дейтін  көп  тіл 
жоқ, бір ғана кдзақ тілі бар;  Мұкдновта, Мүсірепов те, Эуезов 
те сол бір ғана к^зақтілінде жазған.  Бірақ үшеуінің тіл мәнері 
(жогарыда  келтірілген  үш  үзіндіге  кзраңыз,  —  3.IÇ)  —  сөз 
қолдануы,  сөйлем  кұрауы,  сөзбен  сурет  салуьі  не  баяндап 
беруі? сыр ағытуы не сезімді жеткізуі... үш түрлі. Үшеуін тіпті 
шатастыру  мүмкін  емес.  Өйткені  тіл  ерекшелігі  —  шешуші 
ерекшелік. Әр жазущының тіл ерекшелігіне кдрап, оның бір 
шығармасы  емес,кейде  тіпті  бүкіл  суреткерлік  бітімін  бір 
юлрыная  байқап  км у ға   болалы.  М . Эуезов бір жолы  бір тол 
ак№іға мынадай бір-бір мінездеме берді: “ К^ірғи тілді Аскдр,
335

сыршыл үнді Әблілда, майда қоңьтр Ғали, басым сөзді Тайыр, 
күйлі-мүнды  Қасым,  ізденгіш те тапкыш Хамит, өзіне бөлек 
сырлы сазды Сырбай, салкын ойлы С а и н ."” Осы сипаттарды 
берерде  Эуезов  әркім нің  акы нды қ  сырына  бәрінсн  бүрын 
әркайсысьгның тілі  арқылы  кілт тапкдны даусыз.
Сонымен, біз әрбір жазуаіының бүкіл творчествосының 
өн  бойынан  идеялы к-көркемдік  негіздің  (идея  —
— такырып 

  мінез 

  тіл)  тек  сол  жазуіиыға  ғана  тэн  ерекшелігін 
ацшрамыз.  Мұндай  ерекшелікті жазушы творчествосының 
мазмүны  мен  піш ін ін е   кдтыстьт  баскд  жайлардан  да  іздеп 
таба  беруге  болалы.  М іне,  еппиь 

  ор  суреткерге  т э н  
осындай  творчестволык  ерекшеяік.
Cmu.ib  (грекше 

  stylos)  деген  терминнің  мағьшасы  эр 
түрлі:  байыргы  римлянлар  сырлы  тақтага  сѳз  жазатын  бір 
ұшы  қалакига,  бір  ушы  сүйір  таякдіаны  стиль деген  болса, 
кейін  ә р кім и ің   қолтаңбасы«  жазу  орнегі,  одан  бертін  келе 
сөз  мопері,  сѳйлеу  машыгы,  акыр  аяғьшда  эр  суреткерге 

ән  опер ереюпелігі стиль атлнған.  Соңғы аиықтама белгиіі 
ғалым  Бю ф ф онның  жалпы  ж ұрт  нақылга  айналдырыгі 
әкеткен  41 Стиль  —
— адам,
,дегсн  түжырьімына  сай  келеді. 
Бюффон ғана емес-ау.  мүндаи  пікірді  '*Мінез қандай болса. 
стиль де с о н д а й деген  Платоннаи ^Аламның барлық кдсиеті 
стильде түрадьГ' деген Стендальға дейін талайлар айтқііньпі 
тағы  ескеру  керек.
Стиль  хақы ндагы  бүгінгі  ұғымдар да  әр  алуаіі:  бір  ғана 
академик  В .В .Виноградовтың  озінде  бірнеше  п ік ір   бар 
(“ Авторлық проблема һәм стшіьдср теориясы”  деген еңбегіи 
қараңыз).  Б ірақол стиль мәселесін  көбіне лиигвистикалык 
түрғылан  байыптайды.
Стиль  деген  үғым  гылым  мен  өнср  атаулының  бәріне 
қатысты  және  олардың  эр  саласындагы  сипаты  эр  бѳлек. 
Ғылым мен ѳнер ғана смес-ау,  бүл үғым тіиті өмірдің езінде 
кдптап  жүр.  Жүмыс  стилі,  кеңсе  стилі,  газет  стилі,  шахмат 
стилі  т.б.
Ж ә,біздің айтьгп отырғанымыз 

 бұларлың бірі ле емес, 
әр кдламгердің әдеби бетін айкьіндайтын жазуиіылык стиль. 
“ Ак^шлар өзара үксастьтғымен емес.  ерекшелігімен  в д зы к” 

 
лейді  Блок. 
A ji 
енді,  эр  кдламгерде  осынау  одеби  бет. 
творчестволык  ерекшелік  дегенлер  бірден  бола  капа  ма? 
Ж ок,  бірлен  емес.  бірте-бірте  кдлыптасады.  Ендеше,  элеби 
стиль  —  оркхішан  эволюция  үстінде,  лиа.пектикалық ламу 
үстімле леіі  угу  кажет.
Творчестволык  ерекш еліктін  кдлыптасу ында.  Гетенің 
айтуына  Караганда,  үш  кезең бар:  Г)  озінен  бүрынғы  үлгіге
ззь

жалаң  еліктеумсн  жүрген  шак;  2)  өзгеден  бөлегірек  азын- 
ш оғы іі  мәнер,  м аиіы к тапкдн  тұс;  3)  өзінен  баскд  ешкімге 
үксамайтын  озгеше стиль белгілеген кез.  Сонғы  кезең,  яки 
шын мәиінлегі стиль кдлыптастырғаіі кез — творчестволық 
эволюцияның  ед  жоіарғы  сатысы,  бүған  жету  ұш ін  әбден 
ш ы ңдалған  сур е тке р л ік  ш е б е рл ік  керек.  Әдебиетпен 
әуестенгеннің бәрі үш інш і  сатьіға  (стильге) жете  бсрмейді, 
мыкгағанда,
екінш і сатыга (мәнерге) жақьиідайды, әйтпесе, 
біріпші сатының (еліктсудің) озінен аса алмай,
кдльш кояды. 
Себебі:  uСтиль 

  шын  талант,  үлы  ақын-жазуіііылардың 
Кіаламларына  тэн  сипат.  Кез-келген  акым- жазушьиіардан 
стиль іздеу 

  бекершілік.  О йткені барлык олең қиыстыру- 
шыларды  ақын,  сөз  жаза  білушшерді  жазушы десек,  кате- 
лескен  болар  едік.  Дарын  ж о қ   та 

  стиль  ж оқ.  Бұл  екеуі 
сабақтас.  Оқырмандарының  ойына  азық,  жанына  сусын 
бермейтін можантопай иіығармаішр жазып, “ жазушы” атану 
мүмкін.  Бірақ ондайлардыц  езіне  төн  стилі  болады  деу 
一 
кдте.  Құба-тобел  қойгорыларда  стиль  болмайды.  Олардың 
бірінің шығармалары егіз қозыдай екііішілеріне ұқсас  келеді. 
Жамап шығарманы жағымпаз сынигы,жандайшап әдебиет- 
шиіер  канша  маетаса  да  жандандыра  алмайды.  Барлық 
сыніиылардың  ш інд е  ең  ұлы,  ен  данышпан,  ең  кдтелес- 
псйтін  сыншы 

  мезгіл  деп  В .Г.Бслинский  айтқаішай, 
жаман  шығарма,  дарынсыз  жазушы  мезгіл  сынын  кѳтере 
алмақ емес.  Де^мек,  стилъді  пақтылы  талант,  ұлы  жазушы- 
лардыц туындыларынан  іздеген  ж ө н ” *.
Стильдің  жазушы  творчествосындагы  кѳ рінісі  күрделі 
әрі  қы зы қ.  Жазушы  не жазса,  соның бәрівде  оның  өзіңдік 
сталі төрг бүрышын түгел  танытып түра  кдлады деуге  бол­
майды.  Ж азушының  творчестволык  ерекшслігі  эр  шыгар­
масында  эр  қырынан 

  повеете  сюжет  куру  ерекшелігі 
кѳрінсе,  оңгімеде  образ жасау  ерекшелігі,  эсседе тіл  ерек- 
шелігі  айқынырақ ашарылуы  мүмкін.  Демек,  жазушынын 
стилі  жайлы  бір  емес,  барлық  гдығармасын  оқы п  барып 
байлау  жасаган дурыс.
Стильдің ѳзгеруі де мүмкін,  Егер суреткердіц дүниетаны- 
мышха немесе идеялық бағытында озгеріс болса,  стиліне де 
ыкпал  ететіні  даусыз.  М эселен,  М .Эуезов  1959  жылы  
“ Қ а ра кө з”  пьесасының  жаңа  вариантына  жазган  алғы 
сѳзіііде  мынаны  айтты:  “ 1922  жылы  осы  пьесаның  салт- 
саналык

идеялық,  саясаітык  кдтелігін   ж үртш ылы қ  әділ

 
кдтал  сын  түрінде  айткднын  мойындап,  баспасѳз  жұзінде
• КЖ үміиисв.  Стиль —  онер ерокшеліп.  Алматы,1966,  23-24-беггср.
337

менің  өзім нің  де  жариялаған  созім  болатын.  Кдзірде  мен 
осы  шыгарманы  кдйта  қарап,  идея-көркемдік  жағындағы 
бұрынғы  те р істік,  қателіктерін  түзеп.  кайталан  жазып 
шығуды  өзім нің  азаматтык,  жазушылык  клрыз-борышым 
деп  са н ад ы м ” .  Пьеса н ы н   жаңа  варианты нда  “ илея- 
көркемдік жағынлағы бүрыьггы терістік,  кдтеліктер түзелген” 
болса,  сөз  ж оқ,  жазушы  творчествосыны ң  идея-коркемдік 
негізімен  сабақтас  стилінде  де  бірсыпыра  озгеріс  болды 
деуіміз керек.  Осы секілді стильдің өзгеруін,  С.Мұкановтьщ 
өз  сөзімен  айтқанда,  бүрын  “ Адасқандар” ,енді  “ Мөлдір 
махаббат” аталып...  басынан аяғына дейін кдйтадан жазылып 
ш ы қкан  романынан  да  байқауға  болар  еді.  Ол  —  ол  ма, 
кейде, тіпті,  стиль ешқандай тосын ьтқпалсыз,  жазуиіының 
ѳдеттегі  заңды  творчестволық  эволюциясына  сэйкес  те 
кәдімгідей  құбыла береді:  Ғ.М үсіреповтщ  “ Қазақ солдаты” 
мен  “ О янған  ш ік е с ін ”   салыстырсақ,  арада  ѳж ептѳуір 
стильдік  метаморфоза  бар.
И ә ,стиль 

  адам.  Ендеше,  адамның  сәбилік  шағьг, 
жастық кезі,  әбден кемеліне келіп толысқан түсы болатыны 
сияқты ,стильдің де  түтаскдн  тірі  ғүмыры  бар.
Стиль  —  адам.  Ендеше,  адамды  ұзағырақ  уақыт  бірге 
түрып,  бірге  ж ү р іп ,оны ң  м інез-кұлқы и,  ой-арманьш,  іс- 
өрекетін  негүрлым  молырақ байқасақ,  соғұрлым  анығырақ 
танитынымыз  сияқты ,стильді  де  жазушы  творчествосын 
негүрлым  толы қ,  негүрлым  терсн  тексерсек,  соғүрлым 
айқьш  анықтай  аламыз.
Қысқасы,  шы н  мәніндегі  ірі  жазушынын,  стилін  оныц 
суреткерлік  б т м іи е я   бөліп  кдрауға,  оны д бүкіл  әдеби  беті 
мен  бағытын,  бүкіл  творчествосыиы11  мазмүны  мен  рухын 
белгЬіеген  өзге  “ күпиялардаіГ’

айталык

агымнал, не ѳдістен 
ажыратыл  әкегуге  тіпті  де  болмайды.
I I
Стиль — ѳмср ерекшелігі. Эр стиль 

 бір-ақ суреткердің 
ѳнеріне төн ерекшелік. Aji осындай онер ереюиеліп бір емес, 
бір топ  суреткерге  тэн  болуы  м ум кін  бе?
Эбден  м үм кін.
Эдеби  ағымды  дѳл  осы  тұрғыдан  пайымдау  керек.
Ѳмірдегі  бүкіл  қубылыстыц  “ бәрі  барлығымен,  эркай­
сысы  әрбірім ен”  (Л енин)  озара  байланыста  болатыны, 
демек,  бэрі  барлыгы мен  тоғы сы п,  эркайсы сы  эрбіріне
338

ауысып  жататыны  белгілі.  Сол  ретте,  эр  жазуіиының әрбір 
жеке  шыгармасында  болатын  мазмүи  мен  п іш ін н ің   бірлігі 
бір  емес,  барлык  шығармасына  түтас  ауысқан  түста  оның 
стилі танылады.  Ал осындай мазмұн мен п іш ін н ің  бірлігі бір 
иіығарма ғана емес  немесе  бір  жазушынын барлык шыгар- 
масы  ғаиа  емес,  бір  топ  жазушының  бүкіл  творчествосы на 
тэн  болуы  м үм кін  бе?
Эбден  мүмкін.
Эдеби  ағымды  дэл  осы  түрғыдаи  тану  керек.
Бір жазуптынын бірнеше шығармасы  ғана  емес,  бір топ 
жазуіпының бір алуан шыгармасында өзара үқсас сипаттар, 
сыбайлас  сырлар  жатады.  Мұндай  сыр  мен  сипатты  ѳр 
жазушы  оз  шыгармасына  ёншейін  қолдан жасап,  жапсыра 
сал май ды.  Мундай  өзара  ұқсас  сыр  мен  сипатты  бір  топ 
жазутлышлң  бір  алуан  шығармасына  мезгілдің,  олар  өмір 
сүрген дәуірдің  өзі  дарытады.
Дәлелдейік.  Ерубаев 

  Мұстафин 

  Ш а ш ки н ;  “ М енің  
құрдастарым”  —  “ Қарағанды”  —  “ Теміртау
”;
  Рахмет 
一 
Мейрам  —  Қайыр...  Үш жазушы,  үш  роман,  үш  кдһарман. 
Сөз ж о қ ,
үш түрлі жазушы, үш түрлі роман, үш түрлі  қаһар- 
ман!..  Бірақ  бүлардыц  өркдйсысьша  тән  өзгешелікті  көре 
түра бәріне тән  бірлікті де байқауға болады.  Қаңдай  бірлік?
Алдымен  үш  жазушыда  әдіс  бірлігі  бар;  содан  соң,  үш 
романда так^ірып оірлігі bap; ақыр аяғында, үш қаһарманда 
ид е ялы қ  б ір л ік   бар.^  Б а сқа сы н   айтпаганда,  т е к   осы 
бірліктердің ө зі-а қ үш өдебиетшіге тән озара үқсас сыр мен 
сипатты  аңғарта  алады.
Ал  осындай  бірлік,  яки  өзара  үқсас  сыр  мен  сипат  тек 
осы үиіеуіне ғана тон бе? Ж оқ, кдзіргі кдзақ жазушьиіарының 
бәріне  тән.  Қалайша?
Қ азіргі  казақ  жазушылары  кай  тақырыпкд  жазбасын, 
бәрібір,  шынлыккл тек қазіргі қогамлы к таным түрғысынан 
кдрайда.  Кдндай бір кұрдслі шығарма (поэма, пьеса, роман) 
болсын

бәрібір,  бас  қаһарманы  —  халык;  суреткер шығар- 
масьш кешегі шындықтан туғыза  ма,  болмаса  бүгінгі ш ы н ­
дыктан тугаза ма, бәрібір, әйтеуір халыктың ертеңгі болашак 
жолындағы  күресін  суреттейді.
Қыскдсы,  осындай  к ѳ п -к ѳ п   сыбайлас  сырлар,  ұқсас 
сипаттар  бір  емес,бір  топ  ж а зуш ы іш ң   бүкіл  сурегкерлік 
онеріндегі  бслгілі  бір  уақыт  пен  кеңістікке  сай  идеялық- 
көркемдік  бірлікке  әкеледі.  Дәл  осы  бірлік 

  әдеби  ағым.
Байқап  кдрасақ,  Стиль 

  бір  жазуіиыға  тэн  творчест­
волык  ерекшелік  болса,  агым  —  бірнеше  жазушыға  тән 
творчестволык бірлік:  стиль —  ор жазушынын, дара кдсиеті
339

болса,  ағым —  ѳр алуан жазушынын ортак сипаты: стиль 
一 
жшікыға тәи ұгым болса,  ағым 

 жалпыға тэн таным: стиль 
— Gip  ж а зуш ы н ы н   эдеби  беті  болса,  ағым  —  бір  топ 
жазушының эдеби  багы тш
П ік ір   дэлелдеуге  кджет  бірер  мысалды  біз  жоғарыла 
қазіргі  казақ  әдебиетінен  алдық.  Бұл  әрине,  әдеби  ағым 
тек  клзір  тугаи  жоне  клзак.  әдебистінле  туған  морсе  деген 
сөз емсс.  Әяеби  аіъім ор елдііі әдебиетіііае  әркдшсиі болған, 
қазірле де  бар  және  бүгінгі  біздсгідей  біреу смес,  бірнешсу.
Әрбір  одеби  агымды  әр  қоғамдағы  әртүрлі  әлеумеггік 
жағдай  туғызады/ Әрбір әдеби  агым 

  әр дэуірдегі  идеоло- 
іи я л ы қ  күрестің  одебиеітсгі  корінісі.
Әдеби  ағым  —  тарихи  категория:  белгілі  бір  қоғамдық 
жүиснің белгілі  кезеңдсгі белгілі саяси- шіеуметтік сипатына 
сэйкес  туады  да,сонымен  бірге  дамып,  бірге  жоғалып 
отьіоальц 1
Г   Ә лем^дебиеіінің тарихында өрбір эдеби агаѵшын, кдлай 
I пайда  болып,  қалай  дамығанын,  қалай  қүбы лы п,калай 
қүрығанын  әдебиеттің  теориясы  емес,  әдеЬиеттің  тарихы 
тексереді.  Сондыктан  біз  жалпы  әдеби  дамудың  кезеа- 
кезеидерінде  туған  ксйбір  әйгілі  ағымдарды  гана  мысал 
ретінде  атап,  аз  сөзбен  мінездейміз де,  қоямыз.
X V II ғасырдың аякжағында туыгі,  X V III  ғасырдың орта 
түсына  дейін  өнер  атаулының  бәрінде,  әсіресе  Еуропа 
одебиетіііде  орасан  кең  өріс  алған  жүртқа  мәлім  ағым 
классицизм  ^латьшша  cfassicys —  үлгілі,  отіегелі  бағыт).
Сөз  өнеріндеп  әрбір  агы м ны ц  тууында  таза  әдеби 

.қүпиялармен”  катар,  қоғамдық сыр  мен  себеп  болатыным 
да  айттық.  Классш іизм нің  туган  түсы  —  Еуропа  елдерінле 
абсолютизм дәуірлеген кез.  Ол түста елдегі барлықүстемдік 
дворяндар  сословиссінде.  барлык.  билік  монарх  қолындіа 
болатын;  солардың ықиалымен жүрт пазары сарайға ауған, 
ж үр тты ң   бәрі  сарай  маңында^ъі  ат  тѳбеліндей  “ асыл 
нәсілдер”  (аксүйектер;  аузына  қараған  кез  еді.  Қоғам 
омірінлегі осы  хал  өз  кезінің  әдебиетіне дс  эсер етіп,  оның 
дамуында  ѳзгеше  бір  ѳнегелі  бағыт  атанган  классицизм 
ағымын  белгіледі.
Бүл агам ны ң өкілдері (әсіресе  Расин.  Корнель,  Мольер 
с и я к т ы   ф ранцуз  д ра м а тургта ры )  баягы  ке н е   дүние 
классикасын  ѳздеріне euere іү гт ы   (классицизм аталу себебі 
де  сондыктан):  эдеби  шығармаларын  сол  үлгімен  жазды. 
Француз  акыны  Буало  ө зінің   “ П оэтикалы қ  ѳнер”  дегеи 
белгілі  поэмасында  тіпті  классицизм  ағымының творчест­
волык принциптерін  белгілеп  берді.
340

Классицистер  кдламынан  туған  шығамалардың  негізгі 
такырыбы,  ежелгі  грек  одебиетіндегі  сиякты,  ел  өм ірінің 
елеулі,  ірі  оқиғалары :  н е гіз гі  идеясы 

  елдің  елдігін 
корғаушы  "ессіз ерлердің”  қавды жорыктары мен дүрбелең 
саясаты;  н е гізгі  қаһармандары  —  карапайымдар  емес, 
кдстерлілер  —  колбасылар.  корольдар

патшалар.
Классицистер жазған жанрлар да,кәдімгі антик өдсбие- 
тіндегідей,  трагедия

комедия,  батырлык  поэма,  желғабаз 
ода...  Бүларлың тілі де сол кѳне олебиеттегі  котеріңкі пафос, 
шешен  һәм  коссм  сѳз  рухьшдағы  бояма  диалогтар  мен 
монологтар,  күлдібалам  ак.ыл-пакылдар,  атам  заманғы 
архоизмдерге толы эсіре айшыктар болатын. Алам образдары 
да  тым  бір  жакты  —  не  мінсіз  жақсылар,  не  іске  алғысыз 
жамандар  кейпінде  корінді.  Онын,  үстіне  бұл  ағы мның 
коркем  шыгарма  мазмұны  мен  п іш іи ін е   қояты и  қатал 
талабы, дәлірек айткднда, кәдімгі  “ үш б ір л ік” (уақыт бірлігі

 
орын бірлігі,  окиға бірлігі) атанған булжымас шарты болды. 
“ Үш  бірлікке”  бағынған  иіығармаьшң  м а з м ү н ы :1 ) бір-ақ 
тәулік  ішіидегі  шьпшык,  2)  тек  бір  орында  ѳтетін  тартыс,
3)  бір  ғана  с ю ж е п ік   желініц  бойында  жататын  окига;  бүл 
үш  талап  бұлжымай  орындалуы  шарт.
Классицистер кдламьшаи тугаи  коркем  шығармалардың 
en  жаксы  үлгш ері  патриотизм,  үлт  мақтаныш ы,  к.оғам 
алдындагы  борыш,  аскак  мү;іделер  үш ін  айкас  секшді  оп- 
әсем идеялык принциптер ұсынып, негізінен,  шьипиылдық 
т^^е н ц и я д а  жазыла түрса да, ағымнын жоғарыда айтьиіғаи 
ұш ы-қиырсыз  шарттьтлыгы  мен  жасандылығы  соз  онерін 
ақиқат  омірдеы  алшак  окетіп,  “ өнердің  табиғилығы  мен 
еркіндігіи  талақ  етті;  шындыкта  болған  эдамдар  орнына 
ешбір  елде,  ешбір  жерде  болмаған  дерексіз елестер  қаптап 
кетті”  (Белинский).  Нәтяжесінде, әдсби ағым  классикалық 
сипаттан әншейіи схсмаға кошігі бара жатты. Адамдар жерде 
қалды: агым асгіапда жүрді.  Кдрапайым  кдльщ бүкдра мүлде 
каламға ілікпей койлы.  Адамға тәи нәзік сезімдер мен терең 
тебіреністер орын лепірген жел сөз, айғай-сүрең басып к е т т і./
Осы  тұста  ( X V III  ғасырдың  орта  кезінде)  өмірдегі 
абсолютизммен  курес  идеясьтнан  туғам  сентиментализм 
(французша  sentimentalisme 

  сезімталлык)  ѳнерде  класси- 
цизмді  ауыстырар  тьің  ағым  болып  кдлыш'асты.
Сентиментализм  әуелі  Англиядан 

  ағылшын  жазу­
шысы Стерннің "Сентиментальдык. саяхатынанм (ағымның 
аты да осыдан алынган) басталды да, кейіи Фрамцияға (Руссо), 
Германияға  (Жан  Поль,  жас  Гете,  жас  Шиллер),  Ресей ге 
(Карамзин,  жас  Ж уковский  ауысты).
341

Сентименталистердің идеялық/гұрғысы — елде снді-енді 
орныгып,  нығая  бастаган жас  Ьуржуазияггың  илеологиясы: 
творы ^іваш ьіх  объектіеі  —  сарай  ѵіаНьіьІІа™  аХсүйёкт^р 
омірі емес, кодімгі  ^орта кол


адамдардык.кұнделік тіршшігі, 
солардың  көңіл  күйлері,  жеке  бастарына  тән  к ү й ін іш - 
сүйініштері,  қуаныш-реніштері;  д щ т - і а ш р ы б ы   класси- 
цистердегідей  ііШИХііокиғалар емес, өдеттегі семья тұрмысы; 
иегізгі кдһармаңдар — қолбасьілар,  корольда^меіілаіщаііар 
смес.  —  алпауытгар,  қолөнершілср  мсп  караікпіым  шаруа­
лар.  Кѳркем  шығармшіарға  мазмүи  болға»  оі^иғсуіар  еіші 
сарай  маңынан  аулак,  а ш ы к  —  молдір  аспаи  астына, 
кѳктемле  қүлпырган  к ө к   майса  икмі  үстіле,  өзен  жағасына, 
жасьтл  тобе  баурайына  көшірілді.  .Аламдардың  көңиі  күй- 
леріи  сентименталистер  осынау  сұлу  табигат  кѳркім ен 
^штастырыи,  бір алуан  сезімдер мен сырлар қозғау —  “ жан 
тебіренту”  тәсілдерін  тапты.  Олар  окырман  кѳцілін  оңай 
босататын  иен дала,  иссіз жүрт, жас қабір,құлагаи қьютау... 
секілді  коріністерді  суреттеуге

әсіресе,  құштар  болатын. 
Ағымға  тән  осы  ерекиіеліктер  енді  әдеби  жанрлардың  да 
бүрын  кѳп  ѳріс  алмаган  (элегия,  психологиялык  роман, 
мещ аиды қ  драма,  "ж ы л а у ы қ  ко м е д и я ”  атанған)  жаңа 
түрлерің  туғызды.
Ceнтиментальдык  шығармаларда  сезімге  табыну  әбдеп 
шарықтау  шегіне  ж етгі;  кітап  беті  ашылса-ақ  болғаны, 
көиілдегі  кірбің,  коздегі  жас,  кокейдегі  мүң-шер  ағытыла 
жөнелетін.  Мүндай  шығармалардыд  тілі  де  бұрынғыдай 
аскдк, адуын емес

майда, ііә зік орамдар мен орнектер таіггы.
Сентиментализм  агамы әдеби шыгармаларға  кол-кѳсір 
лиризм дарытты;  классицизм тұсында тым аспандап  кеткен 
асыңкы  оуенді жерге түсірді: ж у^т назарын арсы-гүрсі сырт 
орекеперден  горі  адамныц  іш к і  сырына  аударыикмрады; 
эдеби  шығармалардың  классицизм  тұсында  үмыт  қалған 
прозалы қтүрлерііi  т у ш з ы л ,оларга әжептәуір табиғи,  шьш- 
u i b u i  
сипат берді.  Сөйте  тұра  сентиментализм  классицизм- 
мен  күресте  біраз  қажет  нәрседен  айрылып  та  каллы: 
одебѵіетті  ірі тақырыптардаи аулақ әкетті: тірш іліктегі ұсақ- 

үйек,  к ү й кі  жайлармен  кѳбірек  ѳуестенді:  адамнын  жеке 
қара  басына  ден  қойы нқы рап,  қогамдағы  халықты қ  мәні 
бар  келелі  мәселелерден  сырт  калып  қойды.  Сойтіп.  бұл 
ағымның  ғүмыры  да  о ш "а   үзакхд  бармады.
Қысклсы,  жалпы дүние жүзі  әдебиетікіц даму тарихына 
кзрап  отырсак,  классицизм  мен  сентиментализмнен  баска 
да  толып  жаткан  “ изндерді”  тауып,  олардьщ  эркайсысына 
эдеби  агым  ретінде  мінездеме  беруге  болар  еді.  Айталык,
342

HamypcLium (латынша natura 

 табигат).  Бүл ашмды басында 
Золя  ұс ы н д ы :  оы ы ң  “ Э к с п е р и м е н т а л ь л ы қ   р о м а н
”,
 
'*Театрдағы  натурализм”   тәрізді теориялык толғамдарыида 
омір  кұбылыстарына  ешклндай  щ ш яды к 6af а  бермей,  кдз- 
калиында суреггеуді талап еткен творчестволык принииптер 
бар.  Алайда  Золяның  өзі  іс  жүзінле  бұл  “ іір и н ц и п те р ін ” 
ұстаиа-адмады-да,  ағым  әр түрлі  кертартпа  қаламгерлсрдіц 
эксгіерим ентіне  айналып  ке тті.  Д ем ек,  натурализм ді, 
біріңшіден,  орыс  әдебистіндегі  инатуральдық  мектегшен” 
шатастыруға  болмайтын  болса,  е кін ш ід е н ,  о п ы ц   ағым 
ретіидегі  табигатын  терелірек  тану  кджет.  Натурализм  — 
борінен  бүры н,  эдебиет  пен  онердегі  гір и н ц и п с із д ік; 
эстетикалық талғамнын жоқты гы ; ақиқат шындыкха енжар 
бізитараптық. -С онды қтан  әдебиеттегі  натурализмде 
一 
философия;іағы  буржуазиялык  позитивизм  секілді  лайсаң 
ағым.  Натурализм  омірде  ірі  мақсапар  да,  асыл  мұраггар 
да ж оқ, тірш ілік үсақ-түйеісгсн гана тұрады леген кертартпа 
үғымға негізделген.  М уны н озі, сайып келгенде,  адамдарды 
жаңа  үіиін  ескімен  күрестен  оқшау әкстіл,  “ буржуазиялык 
барға”   қанағат  етуге  ш ақы ру.  М ін е ,  дөл  осы  се кілд і 
кертартпа  ағымлар  бүкіл  әлемдік  әдеби  дамудың  кезең- 
кезетщерінде  к о п т е н -к ө п :  эдебиеттегі  мазмүн  дегенді 
біржола үмьггып, жалан піш інді ғана  куалаған жат сарыиды 
ф ормализм,  о н ьщ   а с қы н ға н   т ү р і —  а б с т р а кц и о н и з м , 
бүлардың  “ бел  балаларьГ  —  әсіре  қызьит  экспрессионизм, 
бег алды ақкдн футуризм, дарашыл,күйрек импрессионизм, 
кұніренген символизм, діни мистикалы қ акмеизм,  қылтың- 
сылтың  трю кке  толы  имажинизм,  күллі  кертартпа  ағым 
атаулынын,  б үгін гі  буржуазиялык  өнердегі  қ ы р ы қ   құрау 
косындысы  —  өңі  айналдырылып,  қайта  тысталған  түрі— 
модернизм.  Бүлардың  бәрін  ж іпке  тізіп   жатуды  арты қ деп 
білеміз.
Себебі,  біріншідсн, эдеби даму әншейін ағымдар ауысуы 
сықылды  ьиіғи  ғана  аумалы-төкгіелі,  аласапыран  әлдене 
емес;
екіншіден,  әдеби  ағым  атаулының  бәрін  мына  соңғы 
көрсетілгеіідер  сияқты,  өщиең кертартпа,  кесірлі  багыггар 
екен  деуге  тіп ті де  болмайды;
үш іііш іден, жалпы эдеби-творчестволык процесте стиль 
мен  ағымнан  гѳрі  әлдекайда  тұрақта  және  түрлаулы  зат 
бар,  ол  —  әдіс.
Енді  соған  кѳшеміз.
343

I I I
Эдебиет  теориясында  ѳдіс  мэселесінен  ко п  айтыска, 
талас-тартыскд  түскен  норсе  аз  иіығар.
Алдымен, 
0
()іс  дегеи  атаулың  ө зін   ә ркім   әр  түрлі 
айкы н д ай ды :  біреулер  ко р ке м д ік  әдіс  десе,  біреулер 
творчестволык  ос)іс\  енді  біреулер  оншейін  схкби  әдіс  дей 
салады.  Алайда бүларға дау аіітын,  уакыт оздырудың керегі 
ж оқ,  ойткені  б әрінікі 

  бір  үғым.
Үғым  лемекий,  айтыстыц  үлкеиі  ен)іс  дегеи  сөзге  тән 
үғымга,маганага  байланысты...
“ Әдіс  —  творчестволык  тәсіл
”,一
  деіілі  В.Шербина. 
"Творчестволык  тәсіл  дегеніңніи  өзі  не  норсе;  —  дейді 
Л .Тимофеев, 

  оны  н а кты   ш ыгарма  талдауга  калай 
қолданамыз
?,

Біреулер  өдісті  суретксрдің дуниетанымына  байланыс­
тыра ёайып

аса,  біреулер бүған клрама-қарсы,“ әдістіңтаза 
дүниетаііым катсгориясымен клбыспайтышлн”  (Л.Новичен- 
ко)  дэлелдеп  жатады.
Г.Абрамович  “ әдіс  —  ш ы нлыкты  суреітеудің  жалііы 
п р и іщ и п і” лесе,  Л.Щегіилова  “ эдіс  —  омірді  образ аркылы 
кәрудің  айрыкша  т и п і”  лейді.
С о н д а й -а қ ,  м әсслеи,  Ф .Г о л о в е и ч е н ко   “ Ә діс  пен 
ағымның  арасында  а иы қ  шекара  ж о к ”  десе,  В.Сорокин 
әдісті  агымга  коса  тексере  түра,  екеуініц  ара  ж ігі  айкьш 
екенін,  яғни  “ әдіс  — ағымнан  әлдекдйда кең үғым”  екенін 
айтады.
Ш ы н ы н д а,  калай  ѳзі?  Айталы қ,  романтизм  иемесе 
реализм...  Осылар  агым  ба,  одіс  пе?  Біреулер  эдіс  десе, 
біреулер  ағым  дейді:  ал  үіл інш і  біреулер  әрі  әдіс,  әрі  агым 
деп,  ексуіне  бірдей  телиді.
Байқап  оты рсақ,  бұлайша  бұлдыратып  жүрген  тек 
бүгінгілер  ғана  емес  екен.  “ М е н ің   бір  байкдғаным,  —  деп 
жазыпты бір кезде П уш кин  Вяземскийіе,  — біздің бәрімізлің 
(ііп т і.  сеніңде)  романтизм  туралы түсінігім із барып түрған 
6ұлыңғыр,\   Айт-айтпа,  "романтизм әр үйдіц аруағы тәрізді

 
— деп  жазыпты  Вяземский  Ж уковскийге,  —  жүрттың  көбі 
осыган  деи  кояды,әйтеуір  осыадаіі  бірлеце  бар деп  білелі; 
бірак кхійда сол,  кдй жердей  коруге болалы,
саусаклен түртііі 
байкдуға  бола  ма  өзін?..”
Қыскцісы.  романтизм жаѵііы ор таран оцгімс сол  Пуш кин 
заманының озіьиіе о п л а ти  жьшга созылі*ан, эйтсе де  “ бірде- 
бірі  мәселенің  басын  ашып  бере  алмаган,  романтизм  бэз-
?44

баяғы  қуп и я   һәм  жүмбақ  кдлпында  қалған  да  к о й га н ”
(Белинский).
Содан  бері,  міне,  талай  дәуір  өтті,  бірак  романтизм 
хақыңдагы  айтыс  әлі  толастаған  ж оқ.
Ал реализм  ше,  мүның халі  нешік?
Реализм жөніндегі айтыс

т іп т і,түгесілер емес.  Пікірлер 
Де эр тарап.  Оны дэлелдеу үш ін әлгідей  П уш кин   замаиына 
бармай-ақ,  әлем  әдебиетіндегі  казір  қалы ц  окырманға 
кеңінен  таныс  ірі  де  іргелі  суреткерлердің  бірнеш еуін 
сөйлетіп  байқасак. та  болатын  шығар.
Э рскин  Колдуэлл  (Америка):  •*Реализм 

  шындыкта 
болмаган  окигалар  мен  адамдарды  ш ы нд ы қта  болган 
оқиғалар  мен  адамдардан  гөрі  нанымлырақ етіп  көрсету” . 
Д жон  Моррисон  (Австралия^:  “ Реализм  —  ш ындықты  каз- 
кдлпында кѳрсету,  адамныц ic-әрекеті ѳмірде канлай болса, 
сондай  етіп  бұлжытпай  суреттеу” .
Вяйне  Л инна  (Ф инляндия):  11 Реализм 

  қолдан  кел- 
генш е  қалыс  қалу,  бейтарап  б о л у” .  Аллан  М аршалл 
(Австралия):  “ Реализм  — бейтарап болмау,  коздің корсгеи- 
дігіне  кө кір е ктің   құштарлығын  қо су” .
Кобо Абэ (Япония):  "Реализм,  әдіс ретіііде,  эдебиетте ri 
абсолют бола алмайды: осыган кардар емеспіз десек кдйтер 
еді?”  Бернард Уолл (Англия):  “ И э ,реализм  пайласыз,керек 
емес” .  Андре  Моруа  (Франция):  “ Ж ок,  реализм  пайдалы, 
керек...м
Памела Джонсон (Англия): “ Реализм — адамньщ қоғамға, 
қоғам іш ң адамға аракдтынасын аңғарту құ р а л ы ' Арман Лану 
(Франция):  “ Реализм —  суреткердің өмірден озі  үшін жасап 
алған  коркем  бейнені  өзгеііің көкейіне  қондыру  қүралы” .
Д ж он Апдайк  (Америка):  6ьРеализм 

  ш ы нды ққа адал- 
д ы қ” .  Ирж и  Гаек (Чехословакия):  “ Реализм — ш ы ндыкты ң 
концепциясы
Қыскдсы, дүниенің әр түкпірінен әр түрлі кдлам  кдйрат- 
кері  өзінше  үн  қатып,  қазіргі  реализм  туралы

осылайша

 
әр түрлі  п ікір  айтады.  Бірақ әйтеуір,  Бернард Уолл  сияқты, 
бірен-сараны  болмаса,  бәрі де реализмнің 

 сѳз өнеріндегі 
иіешуші нәрсе,  құиарлы кдсиет,иіы н суреткердің творчест- 
восындағы  табиги  гыныс  екеніне  күм ән  келтірмейді:  Сид 
Чаплин  (Англия)  “ алма  ағашына  алма  ѳсуі  кдндай  табиғи 
болса, маган реализмнің келуі де сондай табиғи”  лесе, Әзиз 
Несин  (Туркяя)  “ мсні  реалист  еткен  мен  кеш кен  өмірдің 
ѳ зі”  дейді;  Чарльз  Сноу  (А н гли я)  “ оз  басым  —  нағыз 
реалиспін”  десе,Зофья  Посмыш  (Польша)  “ шындыктағы 
ең терен ағым  —  реалистік  ағым”  дейлі.
2 3 — 6 1 9
345

Сѳйтіп,  жер  бетіндегі  бірде-бір  кдламгер  бұл  мэселеге 
соқпай  кетпейді,  реализм  жайлы  өз  ойын  айтады.
Жә,  сонымен реализм немесе романтизм... Ағым болды 
ма,  ѳдіс  болды  ма?  Жаңа  ғана  Посмыштың  агым  дегенін 
білдік. Эдебиет теориясына арналган окулыкгардьщ кѳбінде 
ағым ретінде жүр: классицизм, сентиментализм, романтизм, 
реализм… Осылай  тізбектеледі,  б ір ін -б ір і  ауыстырады, 
бірінің орнына бірі келеді (Кдраңыз:  В.И.Сорокин, “ Эдебиет 
теориясы



М .,  1960).  Біз  де  солай  сырғытып  өте  ш ы қсақ 
болмас  па?  Ш ынында  да,  көркемдік  эдіс  деген  атау,  яки 
термин  ұғым  ретінде  эдебиет  туралы  ғылымға  к ү н і  кеше 
ғана  келіп  енді:  керегі  не  өдіс  деп,  агыммен  жүре  берсек 
қайтеді?..
М ү м к ін ,  т іп ті  агым()ы  да,  ә д іс т і  де  қойы п,  біржола 
стияьге  көшерміз?!  Бурын  солай  болатын,  окымыстылар 
эдебиет пен онер тарихын  стияьдер тарихы деп түсіндіретін: 
Ригль,  айталық,  өнер тарихын  “ оптикалы к” (кору) стильдщ 
“ х а п ти ка л ы қ


(сезіну)  стильге  ауысу  лесе

К о н -В и н е р  
конструктивтік, леструктивтік, декоративтік  “ стильдердің” 
өзара алмасуы,  ал  Вельфлин  “ ренессанстың”   “ барокхоға,


көш уі деп  білетін.
Ж оқ,  әдісті  ағыммен  алмастыруға  да,  стильмен  шатас- 
тыруға да  болмайды.
Неге десеңіз, — стиль мен агам тарихи категориялар бол­
са,  эдіс олай емес; стиль мен ағым — кдйталанбайтын қүбы- 
лыстар болса,  эдіс — кдйталанып  отыратын  кубылыс;  стиль 
мен ағым күбылмалы нѳрселер болса, әдіс 

 тұрақгы нэрсе...
Ендеше,  әдіс 

  стиль  де  емес,  агым  да  емес.  'Т в о р - 
честволық ѳдіс,  —  дейді  профессор  М.Кдратаев,  —  ѳмірді 
образбен  бейнелеп,  кѳркем  ш ы нд ы қ  жасау  жолы.  Е кін ш і 
сѳзбен айтқанда, өмірдегі бол мыс дүігиесінен ѳнер дүниесін, 
яғни түтас бір шыгарма кѳлемінде коркем образдар жүйесін 
жасау  жолы.  “ Ж олы”   деген  сезді  кең  мағынасында  алып, 
оған  біз  акт,  процесс,  тѳсіл  деген  үғымдарды  сыйғызып 
отырмыз,  ѳйткені әдіс іс жүзінде осы ұғымдардың қызметін 
қоса  аткдрадьГ'**.

Генрих Всльфлишііц “ барокккы ”  — жүрткл ма/йм кәдімгі  коркем 
(готика,  барокко  т.б.)  стильдерлін  бірі  емес,  басын  баягы  э.шіннизмнен 
алы ",откен  гасырдагы ромаитизміхг деііін  кслстііі о;шсбір “ желілі жуйе” . 
Оныц  жон  жок,  жосы к жок,  ренессанс!ich  клтар  қойылу  себсбі  де,  бас 
айналдырар бытпыллық, схоластикаіыксыры да осы арача жатыр —  З .К
**  М.Каратаев.  Социалисіік  реаіизмнің  кдзак  протасында  кдчып- 
тасуы.  Алматы

1969.  26-бет.
346

Құр “ тәтті

тәтті” дегеннен ауызға дәм келмейтіні секілді, 
әншейін  “ өдіс,  әдіс” дей бергеннен  миға да дьгм кірмес еді; 
айткднымыздың бәрі “ ауада іл ін іп ”  кдлар еді: схоластиктерді 
сынап отырып, озіміз схоластикаға үрынар сдік. Олай болса, 
айтар  ойымызға  дерек  табуымыз  керек;  п ікір ім із  құр  сөз 
болмай,  пакты  һом  затты  болуы  шарт.  М ін е ,романтизм 
мен реализм бізге дэл осы арада қажет.  Бүл екеуін ә ркім н ің  
колында бір кететін стиль лемей,  бірде туыгі,  бірде  кұритын 
ағым демеіі,қаиіаннан келе жаткдн тұрлаулы  әдіс 

 сурет­
кер творчествосы мен акикдт иіы ндыктың аракатысы,  ѳмір- 
дің онерге,  онердің ѳмірге айналу жолы дейтін себебіміз де 
сондыктан. Демек, творчестволык, әдісті әңгімелеу 

 роман­
тизм  мен  реализмді  әңгімелеу,  керісінше,  романтизм  мен 
реализмді  өңгімелеу  —
— творчестволық әдісті  өңгімелеу деп 
білу  керек.
Біз  жогарыда  көркемдік  adic  деген  атаудың  кеше  ғана 
туғанын  айттық.  Рас,  бұл  сөз  эдебиет  туралы  ғылымда 
революциядан  кейін  ғана  қолданыла  бастады.  Б ірақ  әр 
нәрсенің аты  бар да,  заты  бар.  Задында,  коркем()ік  сх)іс дәл 
осындай ат алып, айдар такпас бұрьпі, баяғыдан келе ж атқ“ // 
өнер  даңғылы.
Дәлелдейік.  Бір жолы (Гоголь повестсріне байланысты) 
Белинский поэзияда ѳмірді ѳнерге айналдыру тәсілі екі түрлі 
екенін, бірі коңілдегі қиялға негізделген тосіл болса,  екінш ісі 
ѳмірдегі  ш ы ндыккд  тамыр  тартқан  тәсіл  екенін,  екеуі 
一 
бір-біріне  кереғар  тәсілдер,  бірақ  бір  мақсатқа  апаратын 
бағыттас  жолдар  екенін  дәлелдей  келіп,  жалпы  поэзияны 
екі  салага  —  асьиі  м урат  поэзиясына  және  м ш дір  акикш п 
поэзиясына  бѳлген  еді.  Үлы  сы нш ы ны ң  осы  айтып  отыр­
ганы (атын атап, түсін түстемесе де) коркемдік  сх)іс мөселесі 
екені даусыз.
Белинскийдің п ік ір і  бүдан  екі жүз жыл  бүрын  айтылса, 
Аристотель дэл  осындай  ойды,  тіп ті,  екі  мың үш  жүз  жьы 
бүрын айтты.  Ө зінің “ Поэтикасында”  (129-бет) Аристотель 
Софоклдың  “ мен  адамдардың  ертсң  қандай  болатыньш 
суреттесем,  Еврипид бүгін кдндай  екенін суреттейді”  деген 
п ікір ін  тілге тиек ете келіп,  поэтикалы қ шыгармада коркем 
жинакталатын арман мен а қ і/қ а т  жайлы енді ѳз толғамдарын 
танытады. Үлы философтың дэл осы арада айтып отырғаны 
(атьш атап,
түсін түстемесе де) көркемдік әдіс мәселесі екені 
тағы  даусыз.
Бүл  айтьитганлардыі і  борі  қөркем дік  одіс 

  Gip  адаша 
гана тэн  стиль де  емес,  бір  коғамға  гана  сай  агым  да  емес, 
мүның  екеуінсн  де  элдекхшда  кең  ұгым,  барлык.  адамдар
347

мен  коғамдарга тэн  өнер атаулымыц боріие ортақ тұрлаулы 
һәм  тұракты  нѳрсс  екенін  жоне  заты  коркемдік  әдіс  деген 
атымен  бірге  (кү н і  кеше  гана)  емес,  онердің  озімен  бірге 
туып,  өнер  аркдуы 

  омірдің  ѳзімен  бірге  дамып,  жетіліп 
келе  жаткдн  табиги,  түгас  қүбылыс  екеиін дәлелдсйді.
К өркем дік  әдіс  —  аллымен,  ш ыидықты  шыи  мәніндегі 
суреткердің ѳз кѳзімен образды түрде тану жолы. содан соң

 
өзі таныған шындыкты  бар ѳнеріи тѳге,бар іиеберлігін сала 
кѳркем  жинақтап,  ѳзгеге  таныту  жолы.
К ѳ р ке м д ік  әдіс  —  ѳнер  туындысында  адам  образын 
жасаугә,  сол  арқьиіы  ш ы нды қты ң  сырын  образды  түрле 
ашуға кджет ѳмір деректерін белгілі  бір эстети кал ы х тал ғам 
биігінен тандаудың,  корытудьтң және жинактаудың өзгеше 
п р и н ц и п і,  с а й ы п   ке л ге н д е ,  ө м ір  
ш ы іід ы ғ ы н
  ө н ср  
шындығына айналдыра саралап, белгілі бір қоға м д ы қидеал 
тұрғысынан  кдйта  туғызудың  айрықша типі.
Романтизм  мен  реализмнің  кѳ р ке м д ік  немесе  твор­
честволык  ѳдіс  ретіндегі  ең  елеулі  сипаттары,  міне,  осы 
анықгамаларда жатыр.  Осы аиыктамалардың байыбына бара 
түссек,  әдіс  пен  стильдің  б ір -б ір ін е н   ерекш еліктерін 
а ны гарақ ацгара  түсеміз:  шынында да,  “ біздіц  әдіс  жаіілы 
әңгімеміз өнердің даму процесіндегі стратегия жайлы әңгіме 
сиякты  да,  стиль  жайлы  әңгімеміз  тактика  жайлы  әңгіме 
сияқты ” *  екенін  кѳреміз.  Бұдан  да  горі  дәлірек  айтсақ, 
“ творчестволык  әдістің  басты  сипаты 

  ѳмірді  коркем 
жинақтаудың  ең  негізгі  гіринцилтері  ле,  осыларды  накты 
жұзеге асыру 

 мінездер мен окигаларды суреттеу амалдары, 
тәсілдері  —  стильге  кдтысты  ію рсе,

**.
Сонымен творчестволық әдіс екеу 

 [юлшшпиш

реоли
ふ、

 
Е кеуінің де  негізгі  сипаттарын  Ф .Энгельс  белгілсп  бсргені 

  романтизмді  “ ерекше  жағдайда  ерекше  характер жасау” 
жолы  ретінде  түсіндірсе,  реализмді  “ детальдар  шыншыл- 
дығымен”   қоса  “ т и п т ік  жагдайда  ти и тік  характер  жасау” 
жолы ретівде түсіндіргені  мәлім.  Бұл  анықтамалар  Софокл 
мен Аристотель  пікірлерін  де,  Белинский  п ік ір ін  ле ж оккд 
шығармайды,  кдйта солардың тұрлаулы тұжырымы сиякты.
Әрине, романтизмнің ѳзіне тэн ерекшеліктері кѳп: сурет­
телер  ш ы нды қ  қиялга  негізделеді;  қияли  піы нлы кты ң  озі 
осы ш акты кі емес,  не ѳткен,не келер ш актікі;  шығарманың

J1.И.Тимофеев. 
Советская  литература.  M.,  uСоветским  нисатсль
”,
 
1964, стр.  9.
**  М.Б.Храпнепко. Творческая индивидуальность писателя и ра івитие 
литературы.  М.,  “ С П ”

1972, 
стр.  120.
348

идеялык-коркемдік  аркзуынла аскак арман,  кѳтерінкі пафос 
жатады; автордыц тілі де тым бояулы, мейлінше лепті,оқыс 
әсерлі  келеді.
Д е т ім е н  осы ерекшеліктеріне карамастан, романтизмді 
релазимнен  бөліп  әкетіп,  араларына ылғи  ш ек қоя  берудің 
кджеті ж оқ.  Романтизм  (әсіресе оны ң прогресшіл түрі) мен 
реализм кей ретге,  Белинскийше айтсақ

“ бір-біріне керегар 
келгенмен, түбінде бір мақсатка апаратын бағыттас” әдістер. 
Оітың  үстіне  эр  суреткер  осынау  екі  әдістің  тек  біреуімен 
ғана жазалы;  екеуінің басын бір жерге  коса  алмайды,  ол  ―  
не таза реалист,  не таза романтик болуга тиіс деп түсінсек, 
кдтелесер  едік.  Керісшше,  эрбір  “ ірі  суреткерде  —  дейді 
Горький,  —  реализм  мен  романтизм  бір-бірімен  эркдшан 
жалгасып  жататын  сиякты.  Бальзак 

  реалист,  бірақ  ол 
''Ш егрсн был ғары” тәрізді реализмнен оте-мѳте аулақтұрған 
романдар  жазды.  Тургенев  те  р о м а н ти ка л ы қ  рухтағы 
дүниелер  туғызған.  Гогольден  бермен  қарай  Чехов  пен 
Бунинге  дейінгі  ірі  жазушылардың  бәрі  сөйткен.  Реализм 
мен  романтизмнің  бүлайша  бірігуі  —  біздің үлкен  өдебие- 
тімізге  әсіресе  тән  с и п а т '
Кдй  кезде  жасамасын,  бәрібір,  барлық  кдзақ жазушы­
лары (Махамбет пен Абай,  Ш.Қүдайбердиев пен С.Торайғы- 
ров

М .Ж үм абаев  пен  С .С ейф уллин,  Б .М а й л и н   мен 
І.Жансүгіров,  М.Эуезов пен Ж.Аймауытов,  С .М ұқанов пен 
Ғ.М үсірепов

Ғ.Мұстафии мен Х.Есенжанов т.б.) жайлы да 
дэл  осыны  айтуға  болар  еді:  бәрінің  творчествосында  да 
реализм  мен  романтизм  араласып  жүр.  Ж алғы з-ақ бір  есте 
болатын  нэрсе 

  осылардыц  жеке  алганда  әрқайсысы, 
жалпы  алганда  барлыгы,  қолдан  келгенше,  романтизмнен 
реализмге  келе  жатады.  Эдеби  дамулың  объективті  заңы, 
эдеби  әдістің  эволюциясьт  тек  қана  осылай  жылжуға  тиіс.
Бүл — бір біздегі емес, бар елдегі жағдай.  Осыған кдрап, 
бүкіл өлемдегі барлык ілгерішіл эдебиет пен өнердің гасыр­
лар бойғы даму тарихын,  бір себептен, дүііиені көркем тану, 
дәлірек  айтқанда,өмірдегі  ш ы вды қгы   өнердегі  ш ы нш ы л- 
дыкден тану жолывда реализмнің туу,  калыптасу жэне даму 
тарихы  деуге  болар  еді.  М үпы ң   ѳзі  философияның тарихы 
— философиадағы  материализмнің туу,  даму тарихы деген 
кдгидалы  пікірлерге  де  сай  келеді.  Философиядағы  мате­
риализм  өзінің даму тарихында  ѳзіне  карсы  түрліше  идеа- 
листік  ағымдармен  күресе  отырып  нығайғаны  мәлім.  Сол 
секілді,  әдебиеттеіі  релаизм ле өзінің  даму тарихында ѳзіне 
карсы түрліше кертартпа ағымдармен күресе отырып нығай- 
ганы  сѳзсіз.
349

Әдебиеггегі реализм проблемасыл дал осы тұрғыдан түсі- 
ну  шарт.  Сонла  біз,бір  жагынан,  әдебиеггегі  реализм  көп 
стальдер меи ағымдардыц бірі емес екенін білген үстіне біле 
түссек, е кін ш і жағынан, мүның жуырда ғана кенегген пайда 
бола кдлған нэрсе емес екенііі, реализмнің алғашқы элемент- 
тері  тіпті  атам  замангы  антик  әдебиетінде  жатқанын,  Орта 
гасыр мен Ояну дәуірлерінің әдебиеттері де озінше шыншыл 
болѵанын,  ал  откен  ғасырдағы  ойгілі  “ натуральдык мектеп” 
пен  сыншыл  реализм  —
— бул  эд іс тііі  даму  тарихындагы 
айрыкдіа  кезендер  екенін  аңғарган  үстіне  ангара түсеміз.
Бір  ескеретін  персе:  жоғарыда  айтылғандай,  роман- 
тазм нің де,  реализмніц де  омірді  өнерге  көнгіру  сипатына 
негізделген екеуінід екі түрлі ерекше табигаты, түгі-тамыры 
мен  тегі  тереңде  жатқанмен,олардьщ  әдеби  әдіс  ретімде 
қалыптасу тарихын эдебиет зертгеушілері беріден бастайды. 
М эселен,  олар  романтизм  ко р ке м д ік  дамудың  күрделі 
бағыты  ретінде  еурона  мен  америка  әдебиеттерінде  X V III 
ғасырдың  аяғы  мен  X IX   ғасырдың  басынан  бермен  қарай 
қалыитасты  деп  жүр.  Бұлай дегендегі дәлелі  сөз  онеріндегі 
ромашпикалык  (французша 

  romantigue,  агьиішынша 
一 
rom antic)  туындылар  суреткерлердің  шындықтағы  барға 
кднағаттаыбай ж оқты  іздеуінен,  ак^қаттан аул актам әлдебір 
асыңқы,  ѳмірде  емес  өнерде  ғана  болуға  тиіс  кітаби  қиял- 
ғажайып  шытырман оқиғаларды бсйнелеуден пайда болған 
деседі.  С онды қтаи  бүл  ағым  ағартуш ылық  багытқа  да, 
классицизмге де, сеіггиментализмге де... 

 бәріне де кереғар.
А л ,реализм  (л аты нш а  re a li s  —  затты ,  н а қ т ы
) 一 
шындықты  шынайылау  әдісі.  Адамньпі  ѳзін-ѳзіме  тапыту, 
сайып  келгенде  одан  да  әрі  тереңдеп  барып,  алдымен 
халықтың ѳзін-ѳзіне таныту, содан соц сол халықты ѳзгеге, 
яки  елемге 

  адамзатқа  таныту  жолы.  Адам  мен  қоғам, 
қогам мен  заман  арақатынастарын барлық оірлігімен жэне 
қа ра м а - кл рсьиіьтғымен жан-жакты  суреттеу аркылы  кѳркем 
образдар,  типтер,  сомтұлғалар  жасау тэсілі.
Реализм и ің   тууы,  қалыптасуы  ж эне  дамуы  туралы 
пікірлер де  эр  алуан:  біреулер  бағыт  ретінде  X V III  гасырда 

уды  десе,  біреулер  ағым  ретііще  X IX   ғасырда  қалыптасты 
деседі. Ал өдіс ретінде дамуын кддагалаушылар оны ғасырлар 
тереңіне  ә ке т ііі

бір-біріне іүгаскдн түр-түрге  бѳледі:  Көне 
лүние  (антика)  реализмі,  Ояну  дәуірінің  реализмі,  Ағарту 
ке зін іц   реализмі,  Кдйта өрлеу кезеңінің  реализмі,  сыншыл 
реализм,  ақыр-аяғында  социалистік реализм...
Қалай болғанда да бір норсе айкын: реализм атаулынын 
бүкіл дүниежүзиіік әдебиеттегі озы қ үлгілері 

 X IX  гасырда
350

Толстой  мен  Достоевский  шыгармалары  да,  X X   ғасырда 
Эуезов  шығармалары.  Орыс  әдебиетінің  мерейі  мен  кдзақ 
әдебиетінің  мақтанышын  осы  ш ы нды ққа  сайып,  мөлшер- 
леген  жөн.
IV
Әдеби^яіс 

 қатып қалған қасаң (догмалық) қағидалар 
косындысы емес, уақы пъің коркем дік концепциясы. Демек

 
басынан  ешқашан  дау  арылмаған  социалистік  реализм  де 
— қолдан  құрастырыла  салған  әлдебір  ережелер  жинағы  
емес,  өмірдің объективтік даму заңыыа сай,кеңес дәуірінің 
өзі  туғызған  кұбылыс.
Социалистік  реализмнің  көркем д ік  әдіс  ^етіііде  туып 
калыптасуы  Д^М^Горький  творчествосымен  тығыз  байла­
нысты.  Бұл ретте, Достоевскийдің сыншыл реал истер жайлы 
“ бәріміз  Гогольдін  “ Ш и н е л ін е н ”  ш ы қт ы қ”  дегенін  аздап 
өзгертіп,  социалистік  реалистер  жайлы  “ бәрі  Го^ькийдщ  
“ Анасынан” туды” деуге эбден болады.  Ойткені Горысийдің 
атақты  “ А н а ”  романында  ешқандай  ереж есіз-ақ  жаңа 
көркем дік  әдістіц  творчестволық  принциптері  іс  жұзінде 
кдлыптастырылды. Дәлірек айтқанда,  Горький романында, 
бәрінен  бүрын,  нағыз  іиындык  жинақталды;  содан  соң, 
ш ы нды қ тарихи >йғынан  н а кты  суреттелді;  ақыр аяғында, 
ш ы іід ы қ  революциялық  даму  үстінде  көрсетілді.  Осы  үш 
принцип еңбекші кауымды идея жағынан  қа й та  тәрбиелеу 
міндетімен үштастырыла келе социалистік реализм  әдісінің 
өзіне  дейінгі  реализм  атаулыдан  сапалық  ерекшеліктері 
болып  қальттасқаны  мәлім.
Мынаған назар аударып көрейік.  Социалистік реализмге 
дейінгі ең прогресшіл  әдіс  —  сыншыл реализм.  Социалистік 
реализм — сыншыл реализмііің мұрагері. Алайда осы екеуін 
салыстырып  қарасақ,  араларынан  ш ы найы лы қ  бірлігімен 
кдтар,  үлкен  алш ақтық табар  едік.
Ең  негізгі  алш ақты қ 

  мақсат  а л ш а қш ш ^  сыншыл 
реализм өз кезіндегі ащы шындыісгарды ашып көрсете тұра, 
капиталистік қүрылыстың негізін  шайқалтуға  қызмет етсе, 
социалистік реализм өз ке зін ің  қандай шындығын суретте- 
м есін

бәрібір,  социалистік  қоғамды  мейлінше  нығайту 
мақсатын  көздейді.  Бұл 

  бір.
Е кін ш і алш ақгық — мұрат алшакгыгы: сыншыл реализм 
к^ншама прогресшиі  болған\ген 
о н ы ң  
эстетикалық идеалы
35 J

айкын  емсс-ті.  Бір  кезде  Флобер  *'өзяерінін  оркестрі  көп 
дауысты,  палитрасы  коп  бояулы”  болган ына  кдрамастан, 
сыншыл  реалистерде  " ш ік і  принцип  ж етпейтінін”  айтса, 
1Ісхов одан да гѳрі ашығырақ,  "әмщді оз кдлпында кѳрсету- 
ден асып  не эрі,  не бері  кете алмайтындары11,  о й іхе н і ѳзде- 
рінде  аны к  корініп  түрған  не  алыс.  не  жакын  мурат  ж о к ­
ты гын^  аііты л  еді.
Ал  социалистік  реализмнің  жайы  мүлде  баскд

  мүида 
ап-ан ы қ  идеал  бар.  Бұл  —  е кін ш і  айырым.

оциалистік реализмнің ѳзіне дейінгі реализм атаулыдан 
сапалық  ерекш елігінің  бір  алуаньш  шыншыл  жазушылар, 
міне,  осы  маңнан  іздеуге  мәжбүр  болды.  Дей  түрғанмен, 
әдістің  қүрамындағы  “ таптьтіс”

“ партиялык”  принциптер 
олардың творчестволык еркіндігіне тұсау сала берді.  Соіша- 
листік реализмнің кдзіргі жаңа кезеңде жүртшылық сынына 
ұшырап,  тарих  сахнасынан  ыгысу себебі  осы  арада жатыр.
Асылы,  творчестволык  әдіс  бір  бар  да,суреткерлік 
шеберлік бір бар.  Социалистах реализм  ѳдісі кеңес жазушы- 
лары ны ң  ш ы и  моыіндегі  суреткерлік  шеберліктерімен 
ұштаскан  жағдайда  гана  дурыс  нәтиже  бермек.  Кѳп  үлтты 
ксңес  әдебиетініц  ең  тандаулы  иіыгармалары  тек  қана 
осындай  түгасудан  туғаи.  Деіѵіек,  социалистік  реализм 
мәселелсрін  қозғау  —  жазушылык.,  шеберлік  мәселелерін 
қозғау дегеи  сөз.  Ксзінде  бәріміз  осылай 

үсіндік.
Шсберлік ор суреткердіңтек ѳз творчестволық мүмкіидігі 
мел  ерекшелігіне  байланысты;  эр  суреткер  тек  ѳз  кдбілеті 
мен  талантының  жеткен  жсріне  дейін  гана  шебер.  Олай 
болса,  творчестволық эдістің  бірдей  болуы  әр  суретксрдің 
бүкіл творчестволык ерекшеліюгсрі де бірдей деген соз емес. 
Әдіс  эр  суреткердің  ѳзіые  тѳн  творчестволық  ерекшелік 
атаулы ны ң  бәріне  толы қ  м үм кіндік  беруге  тиіс.  Ендеше, 
социалистік  реализм  ѳрбір  талантты  шығармада  тыңнан 
туып,  ө зін іц   жаңа  сырын  ашып,  жаңа  кы ры н  танытып 
отырмақ еді.  Алайда  іс  жүзіііде  олай  болмады.
Социалистік  рсализмнің  айрыкдіа  сипаттарының  бірі 
— бір  творчестволық  әдістің  ішінде  екі  түрлі  әдістің  — 
реализм  мен романтизмнің бірігуі,  біте  кдйналзгі деп білдік. 
Бүл  туралы  Алексей  Толстой  бьілаи  дегеіі

  “ Біздің  елде 
романтиктер мен реалистер арасынлағы ж ік  жоғалды.  біздің 
бәріміз 

  жаңа  дүііие  қүрьиіысшыларымыз,  Үлкен  Адам 
жасаушылармыз — әрі романтиктерміз,  әрі реалистерміз” ."
Қыскдсы, термин ретінле тарихта туңғыш рет  1932 жылы 
(“ Литгазета、

,23 мамыр) социалистік реализм атанып,
негізгі 
принциптері  кецес жазуіпыларының Бүкшодақтык 1  съезін-
352

де (1934) ресми заняандырьыып жарғыға енген бүл кѳркем- 
дік  одіс  содан  бергі  жетгііс  жыл  бойына  өдебиет  пен  ѳнер 
кайраткерлерінің ш ы іщ ы қкд  барар жолы  боп  белгіленді де 
олардьщ творчестволық беті  мен  бағытына  айналып  кетті. 
Ал  шығармасьтна  кджет  ш ындыкты  халык ѳмірімен  тыгыз 
байланысты  суреткердің  ѳзі  іздегі  табады.  Егер  суреткер 
ѳнері мен халык ом ірінің арасында н ы к  байланыс болмаса, 
эдіс те жай схемага айналатыны ескертілді. Дсмек,  социал­
исток реализмді  ѳзіне нүсқалы  әдіс  еткен  суреткер  оиы  кез 
келген  схема мен догмадан  озге емес,  ѳзі қорғай  білуі  шарт 
болды.
Бүгінде бүл әдіс те жогарыда арнайы сиптталған класси- 
цизм,  сентиментализм,натурализм т.б.  “ измдер” тэрізді ѳз 
рѳлін  бір  шама  ойнап  б ітір іп ,жалпы  эдебиет  пен  ѳнердегі 
реализмнің  ѳрбу.  ѳсу,  ѳркендеу  барысындагы  белгілі  бір 
кезең болып  калды.


1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал