Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет20/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22
с у р е т т е у .  
Поэмалар  түрлі-түрлі:  сю ж стті  поэмалар  да, 
сюжетсіз поэмалар да болады.  Поэмаларда жасалатын адам 
образдары да эр алуан: эпикалы қ образ да, лирикалык образ 
да,  романтикалық образ да,  рсалистік  образ да  болады.
Поэма  ѳ зін іц   туу,  даму  тарихы ны ң  эр  ксзеңіиде  эр 
сипатта болды.  Коне дүние әдсбиетінде классикалы қхалы қ 
эпосы  (“ Илиада”

“ 0диссея” )  тұріиде  туган  болса,  ауыз 
ѳдебиетінде  батырлар  жыры  СкҚобыланды  батыр,
'   “ Ер 
Тарғы н”

лиро-эпос  ( “ Қозы   Кѳрисш -Б аян  сүлу,

,4іҚ ы з 
Ж ір е к” )немесс  тарихи  жырлар  ( “ Бекет”

“ Бекболат” ) 
түрііще дамып,  жазба  әдебиепегі  романтикалық дастандар 
(4fcМ едғат-Қасымм,  “ Адаскдн  ом ір” )мен  реалистік  поэма- 
л а р т   (“ Сүлушаш”

"Қ ұлагср1')  үласты.

Поэма 

  қазіргі  казак  поэзиясынлағы  мол  өркенлеп, 
кең  өріске  ш ы ккдн  шешуші ж анрлы қ түрлердің  бірі.
Зерттеліи отырған жанрдың үш інш і саласы — кең 
эпикаіы к  піүр.
Кең  көлемді  демекіні,  эпостың  бүл  түрінле  жазылган 
шығармалар ш ы ндыкты ң жекелеген  эпизолтарын суреттеу- 
мен  тынбайды,  әдеби  шығармаға  аркау  болган  адам  мен 
қоғам  тір ш іл ігін   мейлінше  кец  қамтып,  алуан-алуан  ламу 
кезендерімен  түтас  жүйелеп,  толассыз  кимыл-козғалыс 
кдлпында жан-жакты жинактайды. Адам  мен  коғам өмірінің 
қандай  а қиқаты   болсын  мұнла  бүкіл  тамыр-терецімсн 
қопарыла  көрсетіледі де.  оқырманның коз алдында озгеше 
бір  әлем,бүтін  бір  тір ш іл ік дүниесі  пайда  болады.

Эпостың  осы  түрін  кобіне  роман деп  атап  жүр.  "Роман 
деген  сѳз 

  дейді  П уш ки н ,  —  ойдан  өрбітс  баяидалған 
тарихи дәуір ұғымын берелі” .  Белинский де романды  "жаңа 
дәуір  эпопеясы ”  деп  түсіндірген  болатын.  Ал  д әуірлік 
ш ынлықты  кѳркем жинактау үіиін жекелегсй адам тағдыры 
ж е ткіліксіз,  эр  алуан  өлеумеггік  топтарлыц  кы м -ки ғаш  
күрделі кдрым-кдтынастары. олардың мақсат-мүдделеріндегі 
бірліктер  мен  кдрама-қарсылықтар,омір  тіріиіліктерінлегі 
өзекті  оқиғалар  мен  кезевді  кұбылыстар  кец  кдмтылыи, 
терең іүгастырылуға,  сол арісылы  ж^ьппы қоғам/шкдамудың 
зандьиіыктары  танытылуға  тиіс.  Романньщ  көлемі  үлкен, 
мазмұны  қат-қабат,  сюжеті  м^н  композициясы   орасан 
күрделі  болу  себебі де  осыган  байланысты.
Бүл  айтылғандар  —  романның  бүгінгі  сипаты.  Роман 
мүндай  кенен  халге

орине,  бірден  жетс  қойған  ж о қ, 
ғасырлар боны  өмірдің ѳзімен брге ѳзгеріп

ошу-ѳсу,  сөну- 
жану,  ескіру-жаңару  секілді  әрі  қи ы н ,  әрі  қы зы қ  даму 
процестерін  бастан  кешіре  кемелденіп  келіп  жеггі.
Романньщ туу тарихын топшылаудаіъ

  әртарап  пікірлер- 
ді  өз  алдына  қойғанда,  дол  осы  атаудың  шығу  тегінің  озін 
әркім өр түрлі пайымдайды:  біреулер орта гасырдагы эпика­
л ы к шыгармалардың роман (conte  гошап) тілдеріпде жазы- 
луына байланыстырса, еиді біреулер кѳлемді эпостың кѳне- 
дүниедегі  Рим  (Roma)  сүлулығына  үксастығынан  пайда 
болган  термин  деседі.
Романньщ  тууы  туралы  пікірлер  де  эр  тарап:  біреулер 
бұл жанрдын, алгаш қы белгілерін антик дэуірінін ая к  жагы­
нан тауып  жатса,  біреулер  кѳне  шыгыс  әлебиетінен  іздейлі 
де,  енді  біреулер  Орта  ғасырлыи  рыцарьлық  эпосынан 
ѳрбітіп  шыгарады. Ал  роман теориясы  мен тарихына сонгы 
кезде  көбірек  үңілген  В .Кож инов  болса,әлгі  пікірлерлің
308

боріне  кдрама-карсы,  бүрьпшан  келе  жаткдн  “ дәстүрлерді 
роман  белгілі  мағынада  тіп ті  ж оқкд  шығарып,  өз  бетімен 
окшау,осы  кү н гі  өмірдің  тұп-тура  өз  топырағынан  өсіп- 
ш ід і” *деген  жаңа  концепция  ұсынады.  Мүндағы максат 
一 
жанрдын, тууын әлдебір пііиіннің піш інге кө іи уі тәрізді тайыз 
үғынбай,  тег>ең мазмун метаморфозасы  ретінде  парыктау.
Соз  ж о к / романньлі  тууы  —  кездейсоқ  кұбылыс  емес, 
жалиы  когам  емірі  мен  адам  тағдырының  тарихи  ѳзгеру 
заадылықтарына тыгыз байланысты  нэрсе.  Прозалык эпос 

  Ояну  дәуіріне  дейінгі  сѳз  ѳнерінде  ж ѳнді  оры н  тебе 
қоймаған,  кол-көсір ессіз де көзсіз адуындыққа толы  Көне 
дәуір  мен  Орта  гасыр  әдебиетіне  тән  асқақ  әуендерден 
баскдша, дәуірдің озі туғызған  “ көркем дік жаңалық
”;
 енде­
ше,  роман  “ эгіостың жаңғырган  сояуы  емес,  жаңа бұтага” 
екеиі  де  рас.  Бүл  шындықты  мойындай  тұра,  романньщ 
эмбриональ  к ү й ін   Э ллинизм   түсы на  апаратын  кейбір 
ғылыми топшылауларга бағып тым әріге кетпегенмен, біздің 
зраның I1 -III ғасырларьпідағы Апулейдің “ Алтын есегі” мен 
Лонгтын  "Дафнис  һәм  Хлоясы”  бүл  жанрдағы  алғашкы 
адымдар  екенін  естен  шығармау  керек.  Сонда  ғана  біз  бүл 
жанрлың туу

кдлыптасу, даму жолдарын тарихтык тұрғыдан 
барлаи,  белгілі  бір  ғылымдык жүйеге  сала аламыз.
Ромаішың даму жолдары 

 ѳз алдына жеке тарих болса, 
сол тарихтың кезең-кезендерінде туып,  кдлыптаскдн жанр­
л ы к  түрлері  тағы  да  когі.  Орта  ғасырдың  “ Тристан  мен 
Изольдасынан”  О яну  д әуір іи ің   “ Гаргантюа  мен  Панта- 
грэліне”  келетін  ры цары іы к эпостың  бар  бүралаңын  түгел 
қозғамай-ақ,  М.Сервантестің  “ Д он  Кихоты ндағы ”  серілік 
сипаггы айткдиның ѳзінде біраз шежіре шертксн болар едік. 
ы р а қ бүл  —  әдебиеттің  теориясы  емес,  тарихына  кдтысты 
әңгіме.  Сондықтан  біз  романның  әр  тұстағы  жекелеген 
жанрлык үлгілері ретінде Лесаж ден қойган п л у т т ы қ роман, 
Дюма  коп  жазған  авантюралык  роман,  Вальтер- Скоттан 
басталатын  тарихи ромам,  Бальзактан былайгы  психология- 
роман,  Жіолъ  Верн  орбіткен  ф антастика^ы қ  роман, 
Чернышевский тугазған публиңистикаяык роман... болганын 
атап  кдна тынамыз.  Ойткені ромаііаы бұлайша түрлендіріп, 
әр түріне  мінездеме  беріп  түгесу тіп ті  м ұм кін  емес.  Түрлер 
шексіз;  туған  үстіме  туындай  береді.  Мәселен,  бір  ғана 
Б.Томашевскийдің ѳзі  утопиялы қ роман,  еемьялык роман, 
мещ андық  роман,  бульварлык  роман,  ром ан-күнд елік,

^  Кожинов.  Происхождение романа.  М .,44Советский писатель”

1963

 
стр.  125.
309

роман-фельетон... деп ж іпке тізе жонелгенде  ондаган түрді 
бір-ақ көгендеп тастайды.  О ның үстіне, осынау атаулардың 
бәрі  шартты  екенін  ескерсек,  әркайсысынан  жеке-жеке 
қисы н қорытудың кажетсіздігі озінен-өзі айқы» болуга тиіс.
Р о м а н н ы ң   к е ң   қ ү л а ш т ы ,  
м о а   т ы н ы с т ы   с и н т е т и к а л ы к  
жанр ретінде әбден кемеяденген кезеңі — сыншыл реализмнің 
түсы .  Бул  ретте  “ көркем  прозадагы  Гомер  мен  Ш експир 
дәрежссіне  көтерілген  Толстой  меп  Достоевский”  (К о ж и ­
нов)  романдарын  айрықша  атаған  жѳн.  Откен  ғасырдағы 
орыс  романы  осылар  санатындағы  алып  суреткерлердің 
аркдсында  бір  ел  емес,бүкіл  адам  баласьшың  көркемдік 
даму  тарихында  айта  қалгандай  адым  жасағаиы  жұртқа 
мәлім.
Ромаыпың  осындай  кемелдеіігеп  кезіндегі  басты  тақы- 
рыптары  —  жанрдың  байырғы  түрлерінен  кездесетін  кай- 
қайдағы  серінің сергелдеңі,  ала аяқтьщ амал-айласы,  ожы- 
райдың оспадарлығы секілді қара дүрсіп хал-күйлер немесе 
аздаған  әлеуметтік  топтар  арасындағы  өр  тұрлі  қырбай- 
лықгар, жеке адамдар басында болатын кейбір көңілді түйсі- 
нулер мен кірб ің - курс i і іулер тәрізді күйкілеу кѳрінстер емес, 
адам  мен  қогам  ѳміріндегі  арналы  шындыктар,  күрделі 
құбылыстар мен кесек окиғалар;  шығарма мазмүнына арқау 
боп тартылар  өзекті мәселе  — халық тағдыры.  Мазмұндағы 
мұндай саликдлы бітім мазмүиды пішіндегі жан-жақгылыққа 
ѳкелді:  авторлы к  баяндау  мен  суреттеу,  каһармандардың 
м онологтары  мен  диалогтары,  ор  тә с іл д і  мүсіндеу  мен 
м інездеу,  ж іш а к т а у   мен  даралау у  созде г і  сур ет  пен 
психологиялык  долел,б иік  п а р а са тты   пафос  пен  терец 
философиялык тол гам...  — бәрі бірімен,  бірі бәрімен ұштаса, 
ұласа  келіп,  романның  бұрын-сонды  болмаған  үлгілерін 
туғызды  да,  тың  мүмкіндіктеріне  жол  ашты.  М ұны ң   өзі 
жанрдың  жақсы  достүрін  белгіледі.  Жаңа  ғасырдың Томас 
М анн  мен  Ф олкнер,  Гашек  пен  Хемингуэй,  Мартен  дю 
Гар мен Грэм  Грин тугызган жаңа романдары әлгідей жақсы 
дәстүрде дамыды.  М .Горький мен М.Ш олохов бастагән жаңа 
заман  жазушылары  жазған  романдар  ла  сол  игі  дәстүрді 
ты ң  оріске  маңыта дамытты.
Қазіргі  қазақ романы да осынау озат үлгімін ѳнегесімен 
дамыды;  арғы-бергі  ж он-ж осы ғы н  ѳз  алдына  қойғанда

 
Ж үсіпбек  Аймауытовтың  “ Ақбілегіиен”  Мүхтар  Әуезовтің 
“ Абай жолына” дейінгі аз жылдар ішінде жасалған аршынды 
адымдар,  дүр  с іл к ін іп ,т ік   шыркдп  ѳсу  —  тек  қана  әлгідей 
үлы  өнеге  арқасында.  х а л ы қты қ  пен  реализм  туы ны ң 
астында  болмақ.
310

Проза — казак ә<)ебиетінс)е кеіиеңдеу туга н , бірак орасан 
шапіиаң  дамыган  сала.  Абай  Қүііанбаевтың  ғақлиясы  мен 
Ыбырай Алтынсариннің әигімелері,  М ірж ақы п Дулатовтың 
“ Бақытсыз Жамалы” ,  Спандияр  Көбеевтің “ Қалың малы
”,
 
Сүлтанмахмұт  Торайғыровтың  “ Қамар  сұлуы”  жаңа  туғаіі 
жас  жанрдың  алғашкы  тәжірибелері  ғана  болса,  тарихи 
жағынан қыскд мерзім ішінде Бейімбет М айлиннің,  Мұхтар 
Ә уезовтің,  С әбит  М ұ қа н о в т ы ң ,  Ғ аб и т  М ү с ір е п о в тің , 
Ғабиден  Мұстафиннің,  Әбдіжәміл  Нұриейісовтің  күрделі 
де  кесек  шығармалары  арқылы  кө п   ұлтты  ұлкен  кеңес 
әдебиетінің ең алдыңғы кдтарына б ір-ақ ырғып  шы к

гы.  Бүл 

  қазіргі  қазақ прозасын,оньпі іш іііде роман жанрын,  соз 
ете  қалғанда  атагі  айтар  айрьтқиіа  сипат.
Д үниеж үзиіік әдебиеттегі  кен,  көлемді  эпикалы қ түрдің 
соңғы жүз жыл  іш іидегі дамуына тән тағы бір тамаша сипат 

  эпопеяның  кемеяденуі  болса,  ко зір гі  ка за к  романы  бул 
си п а т ка да еркіи ие болып  отыр.  “ Роман-эпопеяньгң басты 
ерекшелігі  —  деп  жазады  профессор  Т.ҒІұртазин, 

  онда 
бір романныц кемерінде бірнеше роман  иіндесе сыйысады. 
Қ а з а қт ы ң   э п о п е я л ы қ  р ом а н д а р ы н ы ң   іш ін л е   мұндай 
ерекшеліктер  “ Абай  жолында”  бар.  Романның  төрт  кітап 
болуының өзі бір романда тѳрт романньщ басы тогасқаны н 
көрсетеді.  Т ө рт  кіта п   Абайды ң  басымен  байланысты 
оқиғаларм ен  тұтаса  ж еліленеді.  Алайда  ѳр  к іт а п т ы ң  
логикалы қ  тынысы  бар,

*.  Ғалымның  осы  ойлары  жәие 
осыған байланыстыра айткдн “ т ү й ы қ роман”

“ а ш ы қ роман” 
туралы түжырымдары — жанр табиғатын танығысы  келген- 
дерді бір аяуан кьізы қ толғаныскд мезгейтін кенеулі пікірлер.
Эпопеялық сипаттағы шыгармалар роман жанры тумас- 
тан  бүрын,  баяғы  кѳне  дүние  одеЬиетінде  де  болғаны 
(“ Илиада



“ Одиссея” ),олардьщ  кең  кѳлемді  эпикалы қ 
түрдің  ежелгі  үлгісі  ретінде  танылғаны  мәлім.  Бірақ біздің 
тұсьтмыздағы  ром ан-эпопеяньщ   сы р -си па ты   бүлардан 
баскаша  екенін  түсіндірігі  жату  артық.  Жалғыз-ақ,  эпопея 

  эпостың  шыңы  екенін,  оның  негізгі  ксіһарманы 

  халык, 
с у р е тте р   шындыгы 

  ха л ы к  басынан  о т к е н   ке зе ц д і 
күбылыстар  екенін  ғана  еске  саламыз.  М .Горький  роман- 
эпопеяла хылыктың қазіргі ѳмірі мен тарихи тағдыры бірігіп, 
б ір ін -б ір і  толы қты ры п,  біте  қайнасы п  жататанын  атап 
айткдн  еді.  К ө п  үлтты  кеңес  әдебиетінде Толстой  үлгісіііде 
туған  роман-эпопеялардың  бәрі  сол  п ікір д ің   дұрыстығын 
растаумен  келе  жатыр.
•  Т.Нүртазин.  Жазушы  жоне  ѳмір.  Алматы,  1960,  200-201-беттер.
311

Біз(Ущ  ôoyip 

  үлкен  эпик оныц  гүлдену  доуірі,  роман 
жанрының  ж а н а   белеске,  кең  оріске  и ш кка н   кезі.  Батыс 
модертіистерінің  (Роб-Грийе,  Бютор,Натали  Саррат  т.б.) 
классикалык  роман  үлгілеріне  қарсы  күресі,  бүл  “ жанрды 
жерлеу”  саясаты —  жай  өурсш ілік қана.  Роман эпостың ең 
таңдаулы  түрлерінің  бірі  болған жэне  солай  бола  бермек.
I II
j  Лирика  О^екше  Іуга 

 сжелгі гректер ұніне қосылып  ән 
сілған музыка аспабы) 

  әдебиеттің Аристотель заманынан 
àepi  келе  ж а т кс ш   <)әстүр,іі  уш  т е гін ің   бірі,  ш ындыкты 
йдамның іш кі кө ң іі-күы ін е  бөлеп, оііы меи сезіміне аспшстыра 
с у р е тте и тіп   терең  психологиялык  шыгармалардың  т ү р і. 
Көбіне,  өлецмен  жазылады.
Лириксілық шыгармаға акы нііы ң іш кі дүниссінің сыртқьт 
себептермен,  жалпы ақикат иіыидықтың әссрімен аса қатты 
толкынуы,  автордың o j басының алуан-алуан нәзік  гүйсік- 
тері, күй ін іш -сүй іи іш і тон болып келеді. А қы н басынан кеш­
кен  сезім,  акын  басында  болғаи  тұрлі-түрлі  толғаныс  ―  
субъективіі  иәрсе;  бірақ, сонымен қабат кәдімгі объективті 
дүниенің осері. А қы нны ң коңш күйі әрқашан озі өмір сүрген 
қоғамдық ортаның хал-жайына байланысты, ѳзін қоршағам 
ш ы иды кгы ң саяси-әлеуметгік сырымеы сабақтас.  Ол куана 
шалқыса да, жабьгркай толғанса да, 

 лирикада сол ѳз кезі- 
н ід   шындыгы  мен  сыры  жатады.  О қуш ы  әрбір лирикалық 
шыгармадан  оны  жазган  автор  ѳмір  сүрген  кездің  жай- 
жапсарын  аңғарып  отырады.
Соз онерінііі ѳзге тектері (эпос жоне драма) тэрізді лири- 
каныц да  еуреттейтін  қүбьиіыстары  коп.  Кдндай  суреткер 
болсын,  кѳркем шыгарма жазудагы максат 

 адамды кэрсе- 
і і і і   қана тыну  емес,  адам  аркылы  қоғамды,  м үмкііідігінш е, 
омірдегі ѳзекті шындыкты кѳрсету. Осы түрғыдан алып кдра­
сак, лириканы ц ѳзге тектері е,  айталық,  эпоскд пр и и ц и птік 
қайшылыгы ж о қ, олардан тек тѳсіл  жагынан айырмасы бар.
Жоғарыда ай іты қ,  эиостық шыгамалардың ѳмірдегі қат- 
кдбат,  шытырман оқиғаларды суреттеуде мүмкіндігі лирика- 
дан әллекдйла мол,  қүлашы  кең.  Эпиксшық шығармагіардың 
кобі сюжетке  кұрьиіады. Адам образын жан-жакгы бейнелеп, 
ш ы ндық сырын  негүрлым  толы қ аиіуға  бейім.
Ал  л и ри кал ы к  шыгарма  олаіі  емес.  Колем  жѳнінен, 
•jnocKa  кдрағашіа,әлдекдйда  ықіиам.  Сюжетке де  кѳп  бара
312

бермейді.  Оқиғадан  гөрі  отты  сезім  басымдау,  күллі  сюжет 
сол сезім маңына

бас-аяғы тұжырмды бірер философиялық 
ой  маңына жинақталады.
Эпос пен лириканыд осы ееркшелігін Ә.Тәжібаев озінің 
'Омір жоне поэзия”  (i960) деген  кітабында В.Белинскийдің 
сѳзімен  былай  талдап  түсіидіреді:  “ Эпоста  субъект  (ақы н) 
оқиғаға  сіи ісе д і  де,  кѳ р інб е й   кетеді ;  ал  лирикада  ол 
қүбылысты  өзі  игеріп,  ѳз  ойына  қабылдап  кдна  коймай, 
сол  қүбьглыс  гтен  кд кш гы суд ан  туған  т ү ііс ік   түріндс  жан 
сырьша айналдырады. Лирика тілсіз түйсіктерге сөз береді

 
оларды  тар  кеуденің  қысиағынан  көркем дік  өмірдің  таза 
самалына  алыгі  шығады  да,  ерекше  өмір  сүргізеді.  С ѳйтіп

 
лирикалық  шыгарманын  мазмүны  объекггивтік  оқиғаны ң 
дамуы емес, субъектінің ѳзі жэне сол субъект аркылы ѳтетін 
дүниелер.  Л ириканы ң  шағындығы  да  соган  байланысты. 
КІ>ісқа  лирика  өмірдің  түтас  бір  кезецін  кдмти  алмайды. 
Ойткені  субъект  (ақы н)  бір  мерзімде  кө п  сезімге  аналда 
алмайды.  Әр  кіс і  әрбір  мезетте  әр  түрлі  мазмүнда  болады. 
Эрине,  адамның  рухани  қабыллағыш  қабілетнде  ш ск ж о қ

 
бірақ  ол  барлы к  қубылысты  бірден  қамтымай,  сансыз 
мерзім дер  б о йы нд а  к е з е кп е н   қа б ы лд а й д ы .  Б а р л ы қ 
жаратылыс,  барлық  субстанциал  (заттық  тектер),  барлық 
идея,  олар,  қыскасы,  бүкіл  әлемді,  бүкіл  өмірді  қозғаушы 
құбылыстың  борі  де  лирикалы к  поэзияның  мазмүны;  тек 
сол  қүбылыс  субъектінің  қанына  сіңсін,  көкейіне  консын, 
оның түтас  тір л ігінің   бір тстігіне  айналсын,  —  басты  шарт 
осы ғана.  Көңіл бүрар, ой толқытар, я куантып, я қайплртар, 
сергітер.  я қажытар, субъектінің рухани оміріңе үрықсебер, 
жүрегіне үялар, толғағына айналар нәрсенің бәрі — лирикаға 
мазмүы. Оның заіщы дүииесі.  Мұндай нәрсенің өзіндік күны 
жоқ,  мәселе оған ақы нны ң кднш алық мән беруінде,өзівдік 
шабыты  мен  рухани  толғағына,  фантазиясына,  т ү й с ік 
сезьміне  айналды руы нда...Ә бділда  ақьш  үлы  сыншьтны 
ұзағырақ сѳйлеткен  екен;  солай  етпеске  біздің де  шарамыз 
болмады.  Өйткені  осы  айтылғандардьп\  озі 

  лириканы ң 
классикалык аныктамасы. Л ириканы ң ж а іір л ы қ табиғатьтн, 
болмысын

бітім ін,  мінезіи,  ерекшелігіи  бүдан  арты к дәл 
сипаттап,  терең таныту  қііы н .
Мықтап  ескеретін  бір  нәрсе 

  әркім  үлы  сыншьшың 
лирика  тралы  лири каны ң  озіндей  ұш кындаған  қызулы, 
лириканың өзіндей діршдеген и ә зік ой-пікірлері мен түй ін - 
тұжырымдарын  тура  ѳз  ұғым  тұсінігіндей  (солай  етпеске 
шара  да  ж о қ!)  толғаған  шакта  әрі  сара,  әрі  таза  талғам 
биігінде  болуы  шарт.  Әйтпесе  тереңнен  тайызға  қалкьгп
313

шығу,  көркем  творчествонын  кел ел і  мәселелерін  эстети­
калы к  талдау  орньша  сэл  нэрсеге  эстеттік  тамсану  шең- 
берінде  ғана  калу  оп-оңай.
Айталық,  Белинский лирикалы  өлеидердің оқырмаііды 
тѳзім нен  айы ры п,  ж алы қты ры и  жіберер  үзақ  болуын 
үнатпаған. Л ириканы ц үзакболу себебін данышпан сыншы 
ақы нны ң бір  олеңінің  ішінле  бір  сезінулен  екінш і  сезінуге 
ауысуынан,  сондыктан  амал  жок.,  екі  ұдай  сезімнің  ж ігін  
жымдастыру  үш ін  ыстьтқ  сезімнен  салқын  ақылға  ко ш іп

 
тілін  безейді  леп  білген.  Мұнда  ш ы нд ы қ  бар  ма?  Бар. 
Сыршыл  сезім  орнына  сырдаң  акьиі  куалау  —  лирикага 
шәлкес  әрекет.  Бір  сезімиен  екін и іі  сезімге  ауысу  өлеңді 
шығарманың  көлем ін  үзартып  жіберетіні  де  рас.  Бірақ 
осыған  бағып, лириканы  парасат биігіне  кѳтерер саликалы 
ойға  кдрсы  болу  дұрыс  па?  Дүрыс  емес.  А кы н  бір  өлеңде 
тек бір ғапа сезім аясында қалсын、
екінш і сезімге ауыспасын 
деген  заң  шығаруға  бола  ма?  Болмайды.  Мысалға  Қасым 
Амаііжоловтыц “ Сырдария аңызы”  леген лирикалы  олеңін 
алып  кдрайық.
С а р г а я  
і і қ т ь ш
  с а н   г а с ы р ,
Сагына  бізлі  күткендей.
Аралга  барып  айттыц  сыр,
Дүркірсп  таудам  үрікксмдей,
деп  басталатын  осы  ѳленде  бір  емес,  бірнеше  саз  (мотив
),
 
бір  емес,  бір-біріне  қарама-кдрсы  бірнеше  сезім  бар.
Жаутаңдаіі  с к і  жагшцш 
Тамыры  тандыр  жср ж т т ы :
Талатып  кошін  заманга,
Клбагы  кл іу с:і  жатты  —
деген  шумақ  біздің  кѳз  алдымызга  Сыр  еліыің  қашанғы 
мешеу,  мүіикіл  халін,  шөл даланың ерні кезерген аянышты 
кейпін  әкелсе,  еиді  бірде  ақын:
Көгіисм  күні  нүр ССІІКС1І,
Жерінен  гүлі  жайкллып:
Бойында  Сырдыц ер  жсткен 
Берекелі  е:іім,  бай 
х а іы қ ;

Деп,  ләл  осы  ел  мен  жердің баскз  бір  күйі  мен  кялпын 
әлгі  халіне  карсы  кояды.  Сондай-ақ  дарияның  тагы  бір 
көрінісін:
314

Л г ь ш   б ір   ж а т т ы ц   с у ы л д а и ,
А й т а   а л м а й ,  с і р о ,  б ір   с ы р я ы .
Клііьіса  кдрап,  суы нды  ап

Ж а г а и д а   м ү іілы   к ы з   т ү р д ы ,―
деп, мү^іды сазбен кескіидеген ақын ізінше бұлттан ш ы қкдп 
күндей  ж а р қ  етіп,  Сырдарияны  жырдарияга  айналдыра 
жадырай  әндетіп,  шалқи  жонеледі:
К о т с р іі !   кү й д іц   д а у ь ь ч ы н ,
Сапыра 
Сырды 
жырлайды:
Д а л а г а   т о с е п   б а у ы р ы н ,
Д а р и  я  т о л қ ы н   т ы и д а й д ы ...
Осылардыц  борі 

  бір  ғана  лирикалы   өлеңнің  өн 
бойынлағы сезьм мен саз.  Бір емес,  бірнеше сезім;  бір емес, 
бірнеше  саз...  Емдеіие,  ақы н  бір  сезімііен  дереу  е кін ш і 
сезімге ауыса алмайды деген п ікір д і тым жалаң,  кдра дүрсін 
түсінбеу керек.  Белинскийдің айтыгі отырғаны бір лирикада 
бірнеше  сезім  болмайтыны  емес,  бір  адамігыц  —  “ субъек- 
тін ің   (ақы нны ң)  бір  мерзімде  көп  сезімге  айнала  алмай- 
ты ны ” .  Бұл 

 өте дүрыс:  сүйіп түрыгі,  дэл  сол мезетте ж ек 
көру,  қүлай  жақсы  көріті  түрып,  дөл  сол  мезетте  жирену 
мүмкін бе? Ж оқ,  бір-бірінен мүнш алық алшақ сезімдер ме- 
зетке  (мгновение)  сыймайды.  Сынш ы  соны  айтып  отыр.
Демек, лирикадағы елгезек сезім мен сыр жайын, бұлар- 
дың ж инақы лы ™   мен мѳлдірлігі туралы айткднда,  өлеңнің 
озін  қимылсыз,  статикалық  әлденеге  айналдырып  алмау 
жагын  қараған  жѳн.  Рас,  лирикадағы  әрбір  сѳз  (м о т и в )— 
ақынның  бір  сәтте 
ж а л т   е тке н   нүрлы  ойы,  сол  бойда  ж а р к  
е тіп   т ү т а с   корінген  іш кі  сырлы  дүниесі.  Б ірақ  бұл  осы 
кдлпында ѳзгермей, кұбылмай кдтып тұрып кдлады деу қате, 
бүл  саз  басқа  бір  жаңа  сазға  үласады

сөйтіп,  қи м ы л - 
қозғалыскд кошеді, лирикадағы адамның жан диалектикасы 
дегеннің  өзін  осылай  түйсіну  керек.
Лириканың  бас  каһорманы 

  акы нны ң  озі.  М ұ н ы ң  
эстетикалы қ  қасиеті де, тәрбиелік кү ш і де айрықша үлкен. 
Себебі бүл арада оленді жазған адам оқыған адамға айналып, 
ақын  мен  оқырманиың  коңіл  күилері  бір-біріне  ұштасып, 
б ір ігіп ,біте  қайнасып  кетеді.  А қь ін   окдіау  образ  жасаіі

 
оқырманға “ содан үйрен, не ж ирен” дегендей тевденциямен 
гана  тынбайды,  оған  тура  ѳз  басыіідағы  сезім  мен  сырды 
түп-тұтас  кѳшіре  салады.  Сонда  акын  кѳкірегіндегі  сезім 
一 
окырман  сезімі,  акын  көңіліндегі  сыр  окырман  сыры  болады 
да  шыға  келеді.
315

Армысың-ау.  армысың 
Лііналаііын,  жецсшсм! 
Бармысың-ау,  бармысыц, 
Лйм«иіайын,  жснешем!
Жіфк. сттіц-ау、біріішсй 
Юн:  ыршйдьщ,  жеңешсм! 
К.үшак жая  жүгірмсй, 
Тосырклйсың негс ссн?
Ертс  кепті  сгделік,
К.ОЙ.  сксеііді  бір  көтер! 
Ерке,  епті  жсңгелік 
Қьыаң Gepiii  бір  кстер.
Са чды,  пазды сөзіц жоқ, 
Жаньщ 
іісічз
  ніалыкты?
Сүлулыктың оэі  жоқ. 
Жүрты  пзііл  к;ыыіггы.
Үмыътды  КОЗ  КЯЧіІЙ 
Селі,  сонау  кс.ііншек?
Сен бар жсргс — базбя іа — 
От бассак, та  келуіиі  ск.
Әзіл  күлкі  он  мен жыр 
一 
О да сен  ең есімде.
Жас кдуымньпі соні ең бір. 
Сауык-сайран  ксшінде.
Отті-кегп демсссц,
Борін  бпсгаи  ксшірдік. 
Оггсц-әттең жецсшсм, 
Жасытклн-ау жесір.чік...
(Ж. Молдагалисв).
M ine,  бүл  өленді  окығанда  ә р кім -а қ  оз  коңіл  күй ін  
тербегенлей,  ө з ін ің   жан  сырын  ақтаргандай  болады; 
ә ркім нің -ақж ас шагы,  жастығымен бірге өтіп кеткен сауығы 
мен  сайраны  мол,  уайымы  мсн  кдйғысы  жок.  бозбала  кезі 

  сылкым,  сұлу  күндері  еске  түседі;  сол  күидедің  куосі 
секілді  ауылда  қалған  аяулы,  ару  жецешесі  ойға  оралалы. 
Міне,  араға  үзақ  жылдар  салып,  акын...  ж оқ,  ақыи  емес, 
біздер 

  әрқайсысымыз  ауылға  оралдык.  Құлын-тайдай 
тсбісіп  асыр  салғаи,  кайран  жастықтың  кдра  к о к   жайлауы 
болган жерге келдік.  Бүл жердің ор бүтасы ыстық,  ор төбесі 
таныс,  козге  оттай  басылады.  М іне,  ауьіл  —  туған  ауыл... 
Сонау  бір  т а к т а   —  соғыстаи  бүрын,  майданда  қаза  болғам 
агамыздыц  кѳзі  тірі  кезінде  баскд  пана,  жанға  сая  болған

 
агамызға  әкеміз  тігіп   берген  а қ  отау

мінс...  Қуаныш  ііен 
шаттыққа  толып,  күлкім ен  күмбірлегі  түрушы  еді-ау,  осы 
отау."  О йткені  мұнда  кос  ыргайдың біріндей  бұралған  асыл 
жеңгеміз  бар-ды.  Ш ы ракты   шыр  аиналған  кобелек  секілді 
баяғы балғын кезімізде бар билігіміз соның қолында болуіпы 
еді:  ол  ишқырса  т іл   қа ты п ,  одан  а р ты к ж о к   ш а т т ы к,  koù 
к ү з е т т ік  т ү н   капіып,  егін саяып,  июп ш йпты

" Кдйда ексн 
сол  аяулы,  асыл  жеңге...  Ау,  бар екен ғой,  міне,а қ отаудың 
сықырлауығын  айқара  ашып,алдымнан  шыкты.
Лрмысыц-ау.  армысыц, 
Бармысың-ау, бармысын,
Лйналайыи,  жекешем! 
Дймалайын, жсңсшсм...
Бар  адамды  бір  адамның  (а кы н н ы ң )  "қуаны ш ы мен 
куантып.  қайгысымен  кдйғыртар,  шаттыгына  болеп.  үміті-
316

мен  тыныстатар,  қүлағымен  есіттіріп,тілімен  сөйлер...” 
(Белинский) лирика дегеніңіз осы ғой!.. Тек акын талантты 
болсын да...  ірі болсын,  колынан келсе, үлы болсын!..  “ Үлы 
акын,  —  дейді  Белинский,—  ѳзі  туралы,  өзінің   жеке  мені 
туральт  айтса,  —  жалпы  журт  туралы,  бүкіл  адам  баласы 
туралы  айтқаны;  өйткені  оны ң  тұлғасында  жалпы  адам 
баласына  тэн  күллі  қасиеттің  бәрі  èap” .
Л ириканы ң  күш і 

  әсерлілігінде;  әсерлілік әр  нәрсені 
онш ейін  ауызекі  әңгіме  қылғандай  сылдыратып  айтыгі 
беруде емес,  айтайын дегенін  сырлы  суретке  айналдыруда, 
демек,  л и ри кан ы ң   к ү ш і  —  баяндауда  емес,  суреттеуде 
жатады. Ал лириканың суреттер шындығы ұланғайыр,  ш ы н­
дыкты камту құлашы кең;  шьш мәніндегі шебер лирикті  не 
жалаң  қайғьш ы ң,не  бірыңғай  қуаныіиты ң ақыны  не  мү>і- 
IIIыл, не күлкіш іп акын деуге болмайды: талантты лириктщ  
елендерінде  соның  бәрі  түгел,  тұтас  жатады;  оның  сырлы 
жырларыіідағы  сәл  гана,  ең  бір  жай  сезінудің  өзі,  Белин­
скийше  айтсақ,  оқыған  жанны ң сана-сезімін  түгел  баурап, 
көціл  күй ін   түгел  тербетіп.  барлық  пердені  бірден  басып, 
барлык шекті бірден сойлеткендей сайрап  кетеді. Сондыктан 
шы н  м әніндегі  шынайы  лирика  сы рданды қ  атаулыдан 
әрқашан  аулақ тұрады.  Мұндай  лириканы ң  үлгілерін  Гете 
мен  П уш ки н ,  Абай  мен  Ш евченко,  Блок  пен  М ағжан, 
Элюар  мен  Хикмет...  секілді  элемдік  әдебиеттің  ә й гілі 
юіассиктерінің  бәрінен  табуға  болады.
Лирикада  реалистік  эпос  пен  драмадағыдай  карама- 
қарсы  екі  жақты ң  қи я н -қи лы   күресі,  кат-қабат  кдқгығысы 
шиеленісу, өрбу үстінде кѳріне бермейді. Л ирикалы к кдһар- 
ман,  эдетте,  үнамды  кейіпкер.  Сөйте тұра лириканы ц тар­
тысты  және  тартыссыз  түрлері  болады.  Дәлірек  айтқанда, 
міьиідықты кдтал, сүсты,
күрделі қимыл-қозғалыс калпында 
көрсететін салмакты, саликдлы өлең болады да, киындықган 
жылыстап  жұретін  майда,  майысқақ,  жылымшы  жырлар 
болады.  Қасым  Аманжолов бір жолы  жалпы  өлең дегеинің 
не  екенін  толғап,  оның  әлгідей  екі  түрін  озара  салыстыра 
келіп,  ак«ыр  аяғында  оз жырын  былайша  сипаггаған  еді:
0

олсц!
Өлсң деген не  нпрсе бүл?
— Олен 

  су. 

 дсйлі  бірсу,  —  агыл-тегіл.
Ой  толы  отыз жасар жігіт-жырым,
Олец  су  жагасын«ін  термейді  і*ү;і.
Өленім.  03ІМС тарт! Тірі «ялам  fkvi!
Аллыңа  а;імай-ак. кои  мпуыты  стол.
Акын 
б о л

азамат 
б о л . 
жауынгер 
б о л .
317

Халқыііды  күшак.таи  суй  -  міндетің сол 
Кей  олец кслсді  тым  қылтың-сылтыц:
Жатгьиілагі  үсыиады  жүргкл сыртыи.
Топ  жара енгсп  мсніц  жіііт-жырым 
Оларды тыжмрынтар.  болкім,  мүмкін.
Кдлтыллак кялпак киген  гасырлар

ың 
К*ш  мінез кііілтыцыіш  бас үі^малым.
Аламыі!  ауыр ойдан  ауыр сочді,
Макта емес,  ми  болгаи соң басымдагым.
Бүл жерде ақын озінің эстегикалық талғамын аңгартып, 
өлецге қояр талабын айтын,  өзінің ақы нды қ программасын 
ұсынып  қаиа  отырган  ж о қ,  үш қы н  атып,  жалын  шаиіқан 
отты  олеңге  мінездеме  беріп  отыр.  Лирикадагы  тартыс 
дегеіщі дәл  осы  тұрғыдан  ұғу  керек.
Лирикада  мінез  болды.  Ол  —  ақы нны ң  мінезі:  олеңім, 
өзіме  т а р т   дегендей,  әр  өлең  тек  иесіне  ғана  тартады. 
Сондықтан  оқырманиыц  өлеііді  сынайтыны  секілді,  өлең 
оқырманды  да  сынайды.  Біздің  жаңа  дөуірдің  алғашқы 
жылдарыпда,  мәселен,  біреулер  Маяковскийге  күмартса, 
біреулер Есенинлі үнаггы.  Бүл те іін  емес; өркім өлең мінсзін 
өз  кдбілетне,  өз  мақсат-мүратына  кдрай  танып  білмек.  Бүл 

 өлсң мен  адам арасындағы  қарым-қатынас.  Б ірақ бұл аз. 
Олеіі  мен  адам  ғана  смес,  оны ң  арғы  жа^ъінда  өлең  мен 
заман  арасындағы  қарьтм-қатынас  түрғаньш  ескеру  шарт. 
Негс?  Негесі  сол  —  “ эр  акы нны ц  өз  нафосы  бар.  Сондай- 
ак,  әр  дәуірдің  де  оз  пафосы  болмақ.  А қынныіі. 
о т ы
 
оз 
мезгілінің  жалынымсн  толы қ  тоғыса  лапьиідаған  жерден 
Шекспир,  Гете,  Пуш кин  шыгалы; ал  мүндай  гоғысу болмаса, 
суреткер  творчестволық тептіреуге  түседі”   (Ссльвинский). 
Біздің  дәуір  —  үлы  революциялар  доуірі:  біздің  заман 
一 
адам  атаулының  асыл  армаиы  жолыіідағы  алып  күрестер 
замамы.  Біз бүгінгі лириканы ң мінезін тануға осы көзкарас 
тұрғысынан  келеміз.
Жогарыда  айттық,  лирикалы к  поэзия  —  соз  өнерінің 
ежелгі  көне  түрлерінің бірі.
Сечімиік сырткд  шықиас түсі  бар  ма?
Оны жасырар адамның күші  бар ма?
(С. Торайтров).
Адамнын, сезімі мен сыры болған жерде лирикалык жыр 
да  болған,  жы р  аркыльт  аламның  сыры  мен  сезімі  сырткд 
ш ы ққан.  Сондықтан  болса  ксрек,  лириканы ң  жанрлы к 
түрлері  кдшаннан  қисапсыз  коп  жэне  эр  алуан.
318

Эр  XcUlbiKjbin,  лирикалы қ  өлсіцхері  оньщ   атам  заманғы 
ауыз  әдебиетінен  басталған.  Моселен,  кдзақ лирикасының 
басы баяғы салт өлевдерінде 

 Той бастар мен Жар-жарда, 
Сыңсу  мен  Беташарда  немесе  мұң-ш ер  өлевдерінде  — 
Қоштасу  мен  Көңіл  айтуда,Естірту  мен  Жоқтауда  жатыр. 
Солардан  ѳрбіген лирикалы қ сарын  толыссыз жамырап  әр 
гүрлі ән  ѳлендеріне, толып  жатқан толғау жырларға тоғыс- 
қан да,  одан лиро-эиосқа келіп  сіңген.  Д эл  осы  арада  айта 
кетуді  қалайтын  бір  жайт, 

  ш ындықты  суреттеу  тәсіл- 
дерінің ѳзгешеліктеріие кдрамастан, лириканы жалпы поэ- 
зияның  баскд  түрлерінен  ажілратып  алып,  тек  ѳзін  ғана 
жеке-дара  карау  ылғи  жемісті  бола  бермейді.  Дұрысында 
эпостық шыгармаларда лирикалы қ н ә зік  сезімдер

шалку- 
шалыктаулар,  көтеріңкі  пафос,  сондай-ақ ли рикалы қ шы- 
гармаларда эпостың элементгсрі кездесе береді.  Бұгән дәлел 

  жоғарыда  аталған  лиро-эпос.  Ендеше,  лириканы  жалаң 
тексеріп,  түр-түрге  боліп  жатудың  өзі 

  шартты  нэрсе. 
Сондықтан біз лириканы ң кейбір тарихи түрлерін атаганда, 
әрқайсысын  зацдандыру  ү ш ін   емес,  жалпы  л и ри кал ы қ 
олеңдердің  бүкіл  өлсм  әдібиетінлсгі  бір  шіуан  даму  жолын 
ойша  топшылау,  бағдарлау  ү ш ін   ғана  қыскдша  шолып 
өтпекітіз.
Орта гасырда ромаң (фпаниѵз. испан, итальян) елдерінщ 
поэзиясында туып кдлыптаскдн лириканы ц ерекше бір түрі 
— ^сшадс^ (и тш іь я гіnia  ballcire  —  Ьилеу^  —  лдро-эпосты қ 
сипаттағы,  шагым  сю ж еггі  олең.  М ұіщ а  ақьш  өзТнің  көціл 
күй ін ,  толкаиысын  жырлап  қана  тынбайды,  сол  сезімді 
тугызған  ссбептерді  окиғаға айналдыра суреттеп  кѳрсетеді. 
Балладаның  мазмұны  ко б ін е   тарихи  ш ы н д ы қ,  оқш ау 
фантасгикалық  хал,  ерлік  эрекет  (мысалы,  ағылшьшның 
Робин  Гуд  жайлы  халық балладалары^  болып  кследі.ѵ 
Баллада  өзінің   ұзақ даму  тарихында  тшіаи  озгерістерге 
ұшырады:  әуелде бір 
т о і і
 
адам қол ұстасын,  би билеп жүріп 
айтатын  он түрінде кѳрінсе,  кейш сыршыл толгау, енді бірде 
аскдқәуеңді арнау түріне ауысты. С оііғы түрдің үлгісі ретінде 
беліілі француз ақыны Франсуа Вийонны ң “ Бүрынғы откен 
арулар” деген балладасын атауға болады.  М үны ң өсіресе ел 
намысы н  қо рға ған   ер  ж ү р с к   батыр  апаларьтн  аңсап, 
армапдайтын жерлері  айрықша  жылы,  сырлы:
Тал  боііы  іүны и  түрган  намыс  псн  ар.
Асыл  қьи.  прдпгер  қ ш  таныс  шыгар.
Ссн  үіпім  откл  түскеи  о іі  барып,
Қзйла сол  клйран  ару  Жанна л,Арк?..
319

Баллада  кейін  барлык  әдебиеттерге  тараған:  Аиглияда 
Р.Бернс,  Германияда А.Брентано,  Ресейде  В.Брюсов 

 бұл 
жанрдың  айтулы  шеберлері  десек,  көп  үлтты  кеңес  әде- 
биетінде нағыз баллада  Н.Тихоновтан басталады.  Мәселен, 
оның  мынау  “ Ш еге  туралы  балладасы”   (аударган  Қ .М ы р­
залиев) — біздің күндердегі баллаланың айта қалгандай әдемі 
улгісі:
Іш кс тартып  жү

и»деіі  жылуын.
Жайбараклт  шегіп  алды  иіылымып.
Сарбазяарлыц орггей  шариып  оі  козі.
Содан  ксйін  ширак. басып  отгі  озі.
u Басгагіады  жорық,  іисру,іүн  клтыс,
Сагат  —  ссгіз.  Багытымыз  —  күнбатыс.,
Кялады  аргга  кдтыи-бала.  юірн  ормаи,
Монгі-бакл  баз  кешіңцер а^рдан.
Бір  ж.ыноЙнак. болмақ бүгін  шамасы!” 
мБолса  болсьш”,一 деді  ж ігіт агасы.
К о к теңітді  каига  бояи  күн  баіты,
ІСьишіыллаган  бір  кыриіьш  жас  тіл  қатты:
'Тагдырыішы тас түйыкхд тіреліц,
Көлдс 
ө л ііііі
 
ие,  шөлде  влдіц нс,  бір олім!”
Адмиралга жеггі  хабар сорілс:
“ Отан  үш ііі  опат болды  борі  де!м
Мык. шсгсц дс  от-жалыпга  cyapi*aii,
Мыкты  болмас,  мы кты  болмас  бүлардан.
Қ азіргі кдзақ ақындарыньщ ішінде  окиғалы  өлеидердің 
кейбір  нұсқаларын  Қ.Жармагамбетов  жасаған  еді.  Оның 
“ Бидай  туралы  балладасын”

с о и д а й -а қ  “ М үғалим а
”,
 
“ Күзетш і”   деген  балладшіарын  кезіиде  өлең сүйгіш  кдуым 
жьшы  кдбылдаған.  Әсіресе  “ ІСекті  бала”  атты  балладасы 
кдшаннан  осы  жанрга  төн  кдһармаішық  рухта,  көтеріңкі 
пафосиен  жазььіған. А ш н  жау алған украин селосышіа ауру 
өкесін,  анасы  мен  ін сін   фашистер  азаптап  өлтірген  жас 
б а л а н ы ң   о р м а н д а гы   п а р ти за н д а р ға   б а р ы гі  а й т қ а н  
трагедиялык әцгімесін  герош іы к оқиғага айналдыра толгап 
келеді  яе  балладамы  бьиіай  аяктайлы:
Сси  үіііін .  азаипенен  өлген  ана

Сси  үшін.  жаралангаи  орман-лала.
320

Сен  үш ін.  тугаи  елім,  деп  сорт  бсріп,
Жорыккл  кетті  атганып  кс кгі  бала.
Л ириканы д  ^нтик^дебиехіндс  кеп  тараған  түрлеріні“  
бірі 
j(rpeKiue eidyllio" 

 суреттеу

сурет) 

 әлдебір
парыксьгздау

алтанат,қаракетсіз  қы зы қ.  уайым-кдйғысыз 
кызғылт өмір туралы жыр.  И д ш іл и я л й қ оле^ні>ггақыры6ы 

  мал  баққан,  шоп  шап кан,  егіи  салып,  балык  аулаған 
адамдар  түрмысьт,  олардыц  сұлу  табигат  кұшағында  отіп 
жататын  той-думаны,  сауық-сайраны.  Байырғы  Грецияла 
мундай олендерді Феокрит,  Римде  Вергилий жазган.  К ейін 
Кѳне  дүние  әдебиетінің  классикалык.  үлгілеріне  еліктеу 
ретінде  бұл  түрді  француз  ақындары  кдйта  жаңғыртты.
Идиллия  Сумароков,  Херасков,  К н я ж н и н ,  Ж уковский,
Гнедич  сиякты   орыс  ақындарында  да  бар.  Б ірақ  біздің 
дәуірімізде  бүл  жанр  мәнін  жоғалтты,  қазір  идиллиялық 
өлең ж а зьт  жүргендер  некен-саяқ немесе  жоқ.
X IV  ғасырдағы француз әдсбиегінде и т л л н я  Gaôpum/ira 
(французша madrigal — малшы сазы) ауысты.  Бүл да оасымда 
жым-жырт,  ың-жыңсыз  ракдт тір и ііл ікті  мадактайтын  өлең 
болатын,  кейін эйелдерге арналган альбомдык сииаітсл кѳш - 
і і ;   енді  бірде  а зы н -ш о ш н   сы кд қ,кү л кі  араласатын  болды. 
Мұндай  өлеңдерді  орыс  әдебиетінде  Карамзин,  Батюшков 
жазды.
Ежелгі  Эллада акыны  Пиіщардап  Рим  акьшдары  Гора­
ций  мен  Овидийге,  одан  орыс  ақындары  Лермонтов  пен 
Державинге дейін  екі  мьш. жылдан  аса  үзақ гұмыр  кешкеп 
бір  лирикалы қ түр 

 
力却メ
грекше  ode  ―   ән)  ―   есімі  елге 
тараған  жеке  адамдарды  не  оатырларды  мадақтаган  я  бол­
маса ел іш індегі елеулі оқиш гарды дәріптеген аса котеріцкі, 
коңілді жьір^М үндай мақтау жырлар Ж әигір хаиның сарай 
ақыньг  Байтокт^  бар.
Л ириканы ң  әдемі  түрлерінің  бірі 
итальянша
sonetto; sonore —  сылдырау,  сыңғырау)  арнаулы  олшеммен

 

өр түрлі тақырыпкд жазьиіатын сыршыл өлең;  X III  ғасырда 

Сицшіияда туғап; Данте,  Петрарка коп жазған: ксйіы  Батыс 
Е вропаны ң  баска  елдеріне  ке ң   тараған:  кл а с с и ка л ы қ 
үлгілерін  Ш експи р  жасаған.
Сонеттің  арнаулы  олшемі  брр  дедік:  колемі  —  он  тѳрт 
жол,алгашкы  сегіз  жолы  —  ф ін ш і  болім 

  катрен  дс, 
ақыргы алты жояы — екіиш і бѳлім 

 терцет. Алайда мазмүн 
жағынан  бүл  екі  бѳлімніц ара  ж ігін   ажырату  киы н.
Сонет  ка зір іі  кдзак  лирикасынла  да  бар.  Сонгы  кез­
де  бүл  түрмен  біры ңғай 
айналы сы и  жүр.
2 1 — 6 1 9
321

Қ.Аманжоловта  “ Қүрдас  туралы”  цеген  сонет  бар-ды,  үлгі 
ретінде  үсынамыз:
Түн  ортасы  а>та»ла  көіие  жым-жырт,
Жүпар  жаңбыр себслеи  ойнайлы  бүлт:
Таң асырган  тұлпарлай  түр тыпыршып 
К^кла  алдында  калшиып  жалгыз ж іі іт.
Жүрек лүгі-лүи  соіичы,  ұйкы  сергек,
Көкірегін  кей  кезде  ыза  ксрнси:
<10;іде  баскд  жігітиен  кеггі  мс  скси?
Нсге аллады,япырмай.  түііде  кел деп.
Ү й д е   д е у г с   —   е с т іл м с й д і  е ш б ір   т ы к ы р ,
Түздс болса,  мүнша  кеш.  ол 
и с і ы і і
 
жүр?”
Деген  оймен  бір  жылып.  бірде  суып,
Тац  күзетксн  тагатсьп  жас  ж ігіт түр.
Сүйген  сөуле  аіаңсыз жатыр  үйықган,
Кдқпа  аплыида  болган  сои  күтетші  сак..
A
ji
 тоқсаныишы жылдарда кдзак поэзиясындагы сонетгі 
Х.Ерғалиев одан әрі дамытып, оі-ідіре жазды. Жаііргә әралуан 
тақырыпта жаңа мазмүн  өкелді.  Бір жүз жстпіс бес олеңнен 
құралған  “ Оонеттер”  жинағын  жске  кітап  қып  бастырып 
шығарды.  Солардың  бірі  (жетінш і  сонет)  мынадай:
Бүл  созімс тіксіибс,  қамыкла да.
Ж слііу үшіи  жс;і  керек  мамыккл  да...
Көцілім  —  кол.  аккулай  жылжы,  кдлклм

Т үны гы на Тйсінді  малыіі  клна.
Кэпіл тагдыр  қараса тіріге тік, 
ы рі  к я ім а к  сксудіц,  бірі  кегіи.
Сен  тірі  кя,і  мен  слггш  сену үиіін,
Мен  үшін  де  жол  таны жүріп  отіи.
Жаңаша  кас,  жацаіла дос  танылар,
Менсіз  күнніц озінше дастаны  бар.
Одап  бетер  сыр  канша  зираттагы.
Сойлемейтія  сүп-суық тастан угар.
Екі  мүң;іық. табыскан  жетім  жүріп,
Ѳікем  талай  ѳмірді  жстілліріп...
Л ириканы ң^ щ а р ы д а   аталғандардан  баскд  түрлері  де 
толып жатыр:  0 р н а у (кс ітс  арнайы шарыктау,  кейле кѳлемді 
лиро-эпикалы қ шыгармага  беташар,  кейдс  жеке  адамдарға 
багыштау түрінле жазылган  өлең),  ой  (эр  гақырыігга туған
322

эр  алуан  философиялык  толғау),  канцонетта  (баяғының 
серілік  сезімдерін  мадактайтын  кѳне  өуен) ,романс  (жалт 
еткен бір жаксы сезімді,  кобінесе сүюді жырлау),  пастораль 
(мадригал тѳрізді малшы сазы ны н бір түрі), эклога (идиллия 
тәрізді селодағы  сауык жы ры ны ң бір түрі),  элегия  (бір мүң, 
бір  сыр  аралас  назды  сарьш),  эпиталама  (жаңа  қосылған 
жас  жүбайлардың  жарастығын  құтты қга й ты іі  көне  өлең- 
дердің бір түрі),  эпитафия  (дүниеден кеткен  әлдебір кдцірлі 
кісі жайлы жоқтау),  эпиграмма (жеке біреулерді мінеп,  мыс- 
қылдайтын  сы қақ өлең)  т.б.
Әуелі  Көне  дүние  түсында,  к е й ііі  Классицизм  кезінде 
сыршыл  олеңдерді  жоғарғыдай  түр-түрге  бөліп  көргендер 
болды.  Бірак  бұл  —  онша  жемісті  эрекет  емес,  әнш ейін 
сыртгай ғана жеңіл-желпі топтау; дұрысывда бұлайша бүтар- 
лау  лириканы ц  мазмүнын  жеңілдетеді,  сондықтан  қазіргі 
лирика  бүлай  жіктелмейді.  О ның  орнына  эдебиет зерттеу- 
шиіері,  шартгы  түрде  болса  да,  әрбір  ли рикалы қ  өлеңді 
такырыбына  карай  талдап,  саяси  лирика,  философиялык 
лирика,  та б и га т лирикасы, махаббат лирикасы 
сиякты, 
санаулы  салаларға  ғана  боліп  тексеріп  жүр.
Лириканы  бүлай  салалап  тексерудің  бірқатар  мәні  бар: 
әр  түрінен  ақынньщ   әр  қырын  тануға  болады.  Айталық, 
махаббат  лирикасы.  Абайдыц  осы  саладағы  лирикасынан 
не  іщгаруға  болар?  Сез  ж о к ,акы нны ң   сүлулыкка  көзқа- 
расынан  бастап  гуманизміне лейінгі талай  кы ры н аңғарган 
болар  едік.  Бүларды  оз  алдына  койғанда  а қы нны ң  твор­
честволык  эволюциясын  суреткерлік  шеберлікке  жетілу 
сырын таныған  болар  едік.
Дәлелмен,  дсрекпен  айтсақ,  ақы нды ғы ны ң  алғашқы 
д оуіріпде  ж азған  А байды ң  махаббат  та қы р ы б ы н д а ғы  
өлендері тіл,  ой,  сурет, жалпы сүіоді сезіну,  ұғыну жагынан 
байырғы ауыз әдебиетіиіц үлгісінде келетіи.  Бір ғана мысал:
K^Kjaran  а қ күмістей  кец  маіщайлы,
Аласы  гп  кдра  козі  нүр  жайиайды.
Ж іңіш кс  кдра  кдсы  сызып  қойгаи 
Бір жаңа үксатамын  туган  айды...
Бұл  арада,  әрине,к а қ т а т н   а к күм істе и   кең мацдайлы 
бір  сүлу  қы зд ы ң   б е т -п іш ін і  пайда  болады.  Бар  с ә н - 
салтанатымен, ажар-көркімен,  міне,  коз алдымызда қиыльтп 
түр.  Бірақ  бары  сол  ғапа.  Сұлу  бір  ж арқ  етіп  корінді  де, 
көлеңкедей  катып тұрып  кялды, тірі  кісіден гөрі түрлі-түсті 
бояумен келістіріп салған жансыз сурет сиякты үнсіз

тілсіз...
323

Ал  мынау  ше:
К.ызарып,  сүрланып,
Лупілдсп  жүрсгі 
Озгсдсіі  доіаиып.
Олді-өзі  керегі.
Ж ок,  мүііда  басқа:  мүпяа  адамнын сырт  қүбылысының 
өзінен-ак  іш к і  сезім  толқыпдары  тулап  ко рініп  түр.  Бұл 
арада  ақы н  да  бағанағыдай  ауыз  әдебиетінің  үлгісінде 
сылдырата  бермей,  адам  ж а н ы н ы ң  
ііә з ік
  иірім деріне 
тереңірек бары и ,  ѳзгеше бір суреткерлік мәдениег танытады. 
Бүл  аралағы  объект  —  құр  сьтртқы  портрет,  жалаң  сурет 
емес,  көдімгі  адам.  Оған  ақын  енді  жан  бітіргеп.  Ол  енді 
қимылдайды,  сейлсйді,  сыр  шертеді.  Енді  біз  оиың  сырт 
бояуын  к о р іп   кана  сүйсінбейм із,  іш к і  психологиялы қ 
жайларын  коса  түйсінеміз.
Енлі  Абайдьщ  П уш киігнен  аудармасын  оқиы қ:
Шсш  көцілім піи  жүмбагьш, 
Жас жүрск  жайып  саусагын.
Олдс  борі  —  алданыс. 
Талнынган  шыгар айға алыс.
Не дейді? Жүректс саусак бола ма? Жүрек саусақж айьт

 
алыс  к о к т е гі  айга  қалай  талпымар?  Ол  кездегі  қа за қ 
үғымында  осы  бар  ма  еді?  Байырғы  қазақ  поэзиясына 
осылай  шығандау тон  бе  еді?  Бірақ
Жас  жүрск жайып  саусагын 
Т а л і і ы ш а н   ш ы г а р   А й г а   а л ы с .
Осыны түсіпбеуге, үқпауға бола ма? Жоқ.  Мьщ кұбылған 
нәзік  сезім  ырғағы,  жүрек дүрсілі.  жан толқыны.  Өлеңдегі 
созі  мүлде  соны.  тың.  Алайда  тосыркау  былай  түрсын, 
соніш иіы қтерец һом  нәзік сыр.  кы з қүпиясы ,су жаца ссзім 
оқырман  көкейіне  сыңгырап  қүйылгандай...
Байкаіі  к^расақ,  ақын да баягы машығын мүлде озгертіп, 
биіктей  шЕлғандап  жер  үстіндегі  ең  мәдениетті,  европалық 
поэзия биігіие иіалқыгі шыққавдай. Аскдкгап,  серпіле көте- 
рілген;  о зінің  туған  топырагында™   өзіие дсйінгі  ѳлец сөз- 
дерден мүлде бѳлек,  кзра үзіп,  ілгері кеткен.  Бүкіл дүниежү- 
зіл ік  классикатіың  мың  бұралған  сырлы  “ симфониясына” 
өз ү ііін ,  өзгеден ерекше тек озіне гана тән үнін қосып, жаңа 
наз,  майда  қоңыр  саз тапқан.  Кемелденген,  есейген.
М ін е ,бір ак.ыниың бір сала лирикасына бір гана асығыс 
көз  тастағанда  корген-білгеніміз  осындай.  Ендеше,  лири-

каны такырыбына карай топтал-талдау оны жазған ақыршың 
творчестволык  бітімін  пайымдау  үш ін   айрыкша  м әні  бар 
нэрсе.  Лирика  бізде  осы  түрғыдан  тексеріледі.
ГѴ
Драма  (грекше  drquui. z r  қ и м ш іа  өрекст)  —  әдебиеттің 
үшіиші те гі,  шын^ықты аирықша тосыдермен синтез қсппына 
ке,ітіріп,  шиеленіскен та рты стар  үстінде ж и н а кта п , о кт х іга  
кшпысатын  адамОардың сөзі мен  ici  а ркш ы  көрерменнің көз 
алдына  колма-кол  ко рсе те тін   күрделі  жанр 
一二
‘доебиетті.іі 
ең  қи ы н   т ү р і”  (Г о р ь ки й ).  Б е л и н ски йд ің   байыптауына 
бақсақ,  эпос пей лирика К'ақикдт әлемінің екі қиы ры ” болса, 
драма 

  сол  екі  қиырдың jco^iOTîCbTHart  туған  “ үш інш і, 
гірі,өз алдына бө ле к'\ аралықөлем —  “ поэзияның жоғаргы 
тегі,  онердің  б и ік  ө р і” .
Драматургия  мәселесін  қозғағаидардың  барлығы,  бәрі- 
нен  бұрын,  оны ң 
айтады.  Мүнда  үлкен  себсгі
бар.  Өзге жанрлардай емес, драматургияла д а р г ш ;;ь ік  коп.
Алдымен,  драматургиялық  шығармаға  көлем  жағьшан 
шек қойьшады.  Кдндай пьеса болсын, бәрібір, ж^гаіс-сексен 
бепен 
аспауы  шарт.
Рас,  бұдан  екі  жарым  мың  жыл  бұрын  Э/ілада  еліііде 
туған трагедия Дионис театрында бірқыдыру ұзақ ойналған; 
грект^д ен Римге  ауы сШ т комедішдйваы да жұрт ұзагарак 
көргенгал  Орта  ғасыр  тұсында  -,мистерия,  атанып,  Батыс 
Европа  елдерігіе  кең  тараған  ш іркеу  драшиіары  тәулігіие 
сегіз сағатан ойналыгі,  кем дегенде үш  күнгЬ,  керек десеніз, 
х и т

  он, жиырма,  отыз,  қы р ы қкү н ге  д ейііі созылатын бол­
ган.  Бірақ мұның бәрінің себебі бар және мұның борі 

 та­
рих.  Бүгінде  скі  жарым,  үш  сағаттан  аса  жүретін  гіьесаны 
жұрт оиша күмартып қарамайды.  Сондыктан ең 
к ө і і
 
перделі 
пьесалардьщ көлемі де белгілі  мөлшерден  аспайды; драма­
тург барлық ш ы нды қ пен образды сол белгілеиген молшерге 
калай да  сыйғызуға  тиіс.  Бұл 

 i ü f t  

ь ж л ы к   .
Е кін шіден,драматургиялык   шыгарма  тек  кдна  каты- 
суi иьигардыіі.ол,іпсршсн  к^рпдадһі»  Ш ы нлы іспен   образ тек 
кана диалог пен  монологқа негізделген.  Сахнада сориГейтін 
тек  персонаж  ғанаТ^а15Т0р  сахна  сыртында,  залда  кдлады. 
Автор үнсіз, тілсіз: кдй сѳзлі кдлай айту керек екенін режис­
сер мен актерге жакдіада жай  кѳрсеткені болмаса, дэл спек­
такль  үстінле  автор  дәрменсіз;  эр  кдһарманның  не  айтып
22—619
325

қойғанын немесе неге олай дегенін түсіндіріп,
залда отырған 
эр  көрермсннің  күлағына  сыбырлап  жүру  автор  қолынан 
тағы  келмейді.
Демск, драмадагы ең басты, ең шсшуші, 
аегізгі нәрсе 
— т іл .  Пьесаның  кұш і  де,әлсіздігі  де  тілле:  пьесадағы  әр 
сөз  мірдід. огындай  өткір,  кѳздеген  жерге  дір  етіп  тиердей 
ләлГкөкейге саулап қүй ьш ард аи таза, мѳ;шір, санаға мықтап 
дарығандай  маганапьі,  мѳнді болып  келуге тиіс.  Драма тілі 
түжырымды

қыска,  туйіттдгбсиптд№ /^'ткені  романда"бір 
бетке  суреттелетін  ш ы нды қ  пен  суретгі  пьесада  бір  ауыз 
сѳзбен  беру  қажет.  Ал  эр  сѳз,  эр  сөйлем  шындықты  ғана 
емес,  сол  сѳзді  айткан  кейіпкердің мінезін  аңгартуы  керек; 
ор адамнын сѳзі  ѳзін танытуы  шарт.  Бомаршеден Треновқа 
дейінгі  ірі драматурітардыі і бәрі пьесадағы ор сѳзді алдымен 
ѳздсрі  ойша  жасаган  геройлар  аузынан  сстіп  қана  кдғазға 
түсіргендерін айтуы тегін емес.  М іне, осыңдай、шыгарманыц 
тек қана кейіпкер сѳзіне күрьиіуы - f  драматургиялағы екінщі 
қиындық.
Ү ш ііЩ Щ ^і^О раліа  деген  терм иннің  мағынасы  қимы.і 
екенін тегін деуге тағы болмайды:  қимыл,  өрекет жоқЖерде 
драматургиялы к шығарма да ж оқ. Тартыс атаульшың ең бір 
иіиеленіскен,  ш ы м -ш ы ты ры қ,курделі түрі пьесада жатады. 
А рқауы нд а  аса  маңы зды ,  қатал,қ и ы н   қақаты ғы стар 
жатпаған пьеса 

  пьеса емес.  Қаһарман сахнаға шы қты  ма, 
болды,  дереу  іске,  әрекетке  кѳш уі  қажет.  Үнсіз-қимылсыз 
үш  сағат  түгіл  уш   минут  отыра  алмайды.  Сырғып  перде 
ашылды ма,  болды, сахнада б ірін-бірі ауыстырған суреттер, 
эішзодтар, оқиғалартүгасып,
дами бастауы  шарт және әрбір 
эпизод  тек  қана  қ а ж е п іл ік т е н   туған  қалаулы,  қастерлі 
қүбылыс  болуы  керек.  М ә н сіз,  мағынасыз  кө рінісгіен  
көрермен  кө ң іл ін   аудару  қиы н.  Осылардыц  борі  сахнада 
өм ірдің  өзекті  ш ы нд ы ғы н   ж и н а қта у  ү ш ііі  қажет  және 
осылардың  бәрі  лраматургтың  жазуыііда  бағана  аіітылған 
жетгііс-сексен бет көлеміне, актерлің ойнауында скі-үш  сағат 
сіясына  калай да  сыюы  шарт.
Корерменніц  сана-сезімін  біртіеше  сағат  баурап,  кѳзіи 
сахнаға  қадалтар  қдхзаісет  тобу,  оньщ  жан  дүниесін 

ебіре- 
ніске түсірер кдқтыгыс табу 

  кн ы н ііы ң  қиыны.  Баяғы грек 
трагедияларында  тартыЬ,  тайталас  мүншалык. қиы н   секілді 
кѳрінбейтін;  грек күдайлары  кдлрсыктан- кырсықкд  кезігіп, 
кырылып  жататын:  ал  кдзір  тартыс,  тайталас  тугызу  үшін. 
Ю.Олеша айтқанлай,  сахнадагы  персонажга злкым келтіру- 
ақ киы н:  баяғыныіч пьесалары  (Ш експир.  Ш иллер

Гюго
) ,
 
айтты -айтпад ы .  белдігіне  ка н ж ар   қ ы с т ы р ы п ,кы лы ш
326

байлаған  қолбасылар,  корольдар,  мринцтер,  рыцарьлар 
жайында  жазылатын.  Бірі  андаусызда  қанжар  ала  ұмтылса 
болғаны,  е кінш ісі  күлап  түсетін.  Бертін  келе  қанжар  мыл- 
тыкхд ауысып, ерегіскенде бірін-бірі жекпе-жекке шақырып 
атып  олтіретін  болғанын  да  Ю.Олеша  кы зы қ  қы п  айтқан: 
Чеховта  м ы лты к атылмайтын  бірде-бір  пьеса  ж о қ  екені де 
рас. Асылы, Чеховтың “ алғашқы актіде мы лты қ Ічулі тұрса, 
акырғы  актіде  міндетті түрде  атылуға т и іс ”  дегені де  озінің 
осы  машығынан  туган  түжырым  тәрізді.  Ал  кдзір  мүндай 
қакты ғы сқа  бару  —  нанымсыз:  “ Біздід  пьесаларымызға 
қатысушылардың бірі болмаса бірі  қолына револьвер үстай 
қалса,  жүрт  дереу  шу  ете  қап,  оны ң  мұны  қайдан  алып 
жүргенін  сүрайды,  —  дейді  Олеша.  —  Соньімеіі. х ір ә , тө н  
өлімін  жан  өлімін  ауыстыру дүрыс  болар:  тір ін і  өліге емес, 
нольге  айналдыру  ж он  шығар” .  Сөйтіп  драмага  шымыр 
шиеленіс,  ш и ы р щ ы к  атқдн  т а р т ы с ^ іа % ^  я ки   драмаңы 
драматизмге  жеткізу  —  үш інш і  ісиындык
. . 一
Төртіншіден,  драмадағы " іттъ тд ак  керкем дік  ш еш імін 
тек сахнада табады, драмадағьт образ тек сахнада жасалады. 
“ Драма  сахнада  ғана  тір ш іл ік  етеді,  —  дейд]  Гоголь^ 
一 
сахнасыз  драма 

  денесіз  дем” .  Пьесатты  драматургтың 
жазып  бітіруі’  журй

а  жаркялауы,  тіп ті  кітап  қы п  бас­
тырып шығаруы — жеткіліксіз.  Бұл  — біткен істің бәрі емес, 
бір бөлегі ғана.  Істі түгел тьшдыру үш ін  пьеса театрға көш уі 
керек.  Пьесаны сахнаға шығару жолында енді режиссердің, 
актерлардың,  суретшінің,  композитордың,  түрлі  саладағы 
(жары қ түсірушіден  етік тігушіге дейінгі) жүмысшылардың 
— б ә рін ііі  еңбегі  жүмсалады.  Айлардан  айларға  созылған 
сониіалык ауыр коллективтік еңбектің  нөтижесінде  барып 
сахнал ы қ  ш е ш ім ін   та п қа н   д р а м а тур ги я л ы қ  ш ығарма 
көрермен  көң ілінен  шыға  ма,ж о қ  па, 

  мәселенің  үлкені 
осы  арада  жатыр.  Бұл  —  төртінш і  қиьцщ ық.
Драматургияньің бұлардан басқа да шырғалаіуіары кои; 
оньщ  қи ы н   жанр  болатыны  да  сондыктан.  “ Осы  айтыл- 
гандардыд  б эрі,шынына  келгенде,  сахнадагы  драма  — 
әдсбиеттің жай бір тегі гана емес,  эдеби шеңберден  шығып 
кететін  нэрсе  екенін  адғартады,  сондықтан  оны  эдебиет 
теориясымен  кдтар,  театр  теориясыньщ  негізінде  талдап- 
тексеру лэзім ,
’'
Театр  теориясы  болу  үш ін  театрдың  ѳзі  болуы  шарт. 
Жалпы,  жер бетіндегі мэдениеггі жүрттардын бәрінде театр

Л.И. Тимофеев. 
О с н о в ы  
теории 
литературы. 
М., 
“ Просвещение


 
1 9 6 6 .   с т р .   3 8 2 .
327

ѳнері болган да,  соған  негізделіп театр теориясы  жасшіғапы 
мәлім. Ал казақ топыраганда түңгаш  ұлт театры туьш,
алғаш 
сахнасын  ашқаны  өткен  ғасырдын  екіиш і  ширегі  ғана… 
Задында,  “ ешбір  өнерді  қ ұ р ға қ   тіл е к,  қ ұ р ға к   б ұй р ы қ 
туғызбайды.  К дй  елдегі,  кай  түрдегі  өнерді  алсақ  та  сән- 
салтанатпен ырғалып-жыр^илып,  бір күн н ід  ішіңце ғаігьштаи 
кө ш іп   келген ж оқ.  Барлығы да болымсыз кіш кене ұрықтан 
жайлы  то п ы р а ққа   кө м іл ігі,  белгілі  шартпен  бағыныгі, 
қағылған  уақытта  ғана  бой  жасап  ѳ с іп -ѳ н ге н ” *.  Кдзак. 
театрының тууы  мен  кдлыптасу  сырлары  да  дэл  осынлай.
Қ а за қ  театрын  да  (Қ а за қты ң   Бас  университеті  мен 
Ғьиіым  академиясы  секілді)  Қазаннан  кейінгі  жаңа  заман 
туғызды.
Жмырмасыншы  ғасырда  жетпіс  үш  жы;і  бүгінгілердіи 
әкелері  мен  аталары  ғүмыр  кеш кен,  гір ш іл ік  еткен  дәуір 
мен  дөуренді  о т т і- к е п і  екон  дсп  сыпыра  сынай  беру, 
“ сыбай”  беру  —  сыңаржақ әрекст.  Әлілін  айтсақ,  Кецестік 
ж ү й е н ің   ел  эко но м ѵіка сы   мен  м әдениетін  кѳгі  ретте 
кѳркейткен  де  кезевдері  болды.  Әсірссе  білім  мен  гылым, 
эдебиет ітеп онер, денсаулык сақтау салаларында алга  кдрай 
алшаң-шішаң  адымдар  жасалды.
Д ем ек,  ка зақты ң   театр  ѳнері  даму  уіи ін  де  кажет 
жағдайдьщ бәрі  К^ізақстаіша Кеңес окіметі орнағаинан кейін 
жасалғаньш ешкім жоққа шыгара алмайды.  Ал осынау, сырт 
Караганда, кдзак үш ін біраз тосын өнердіц түи неіізі,  кдйнар 
кѳзі тағы да халықтың ѳзінде жатқан-ды: ел  ішінде ежелден 
келе жаткдн ойын-сауық, эн  мен күй, жар-жар мен беташар, 
естірту мен жоқтау, айтыстар мен шешендік сѳздер, түрліше 
толғаулар  мен  күлдіргі  әңгімелер...  Осьиіардын бәрі  біздегі 
театр өнерінің ұ л ггы қп е гіз і болатын.  Бүгіііде жер үстіндегі 
ең  о зы қ  үлгіде  дамып,  нағыз  профессиона//дық  б иікке 
шарықтап  ш ы ғы п,  ілгерішіл адамзаггың бүкіл дүниежүзілік 
мәдениетіне  өз үлесін қосы п отырған  кдзақтың театр енері 
мен  драматургиясының  ең  елеулі  ерекиіелігі  және  кадір- 
кдсиеті де әлгі айтқан ұлттық негізде жаткдны даусыз.  Кдзіргі 
қазақ  драматурпіясын,  оны ц  тарихы  мен  геориясын  сѳз 
еткенде  мықтап  ескеретін  бір  нәрсе  —-осы.
Дшмадагы  ең  игсшуші кэрсе  —  т  a р_т  ы  с.
К ѳлем ііі  эпикалы к  шыгарманын  сюжеті  секіаді,  дра- 
мадағы  тартыстың  да  кезең-кезендері  —  баспат^ь]  меи 
байланысы,  шиеленісі мен шсшімі болцды; лраматурги5ь:
іы к 
шыгарм<іпарды11  классикалы к  улгілерінде  бул  кезендер
• 
М .Ә усзов.
 
Шыгармал«ір.  /Ѵіматы. 
l u y i i i b i ”,
丨%
9 .
1 卜т о м . 
33-6ci.
328

композициялы қ  жағынан  шебер  киыстырылып,  окиганы 
өрбіту  тәртібі  жазылмаган  заіі  ретівде  қатал  сакталган. 
Мәселен,  езінің   әйгілі  ‘:Ревизорында”   Н.В.Гоголь  драма 
заңдарын  айта  кдлғаішай  ұтымды  қолданған.  Драматургке 
қажет  шеберлік  сырьшың  байыбына  бара  түсу  үш іи  осы 
жайға  аз-кем  токталып  өту арты к болмайды.
Драмалагы  х а л -к у й д ііі  блс.ы  (э кс п о зи ц и я ),  ә ри не

 
пьесаның кірісиесі іспеггі,  алғашқьі  а кгй е  жата;ды.  М үны ң 
міндеті  —
— көрерменді  пьесаға  қатынасатьш  адамдармен 
(персонаждармен) таныстыру.  Экспозиция екі тұрлі (жағдай 
э кс п о з и ц и я с ы ,  м ін е з  экс п о зи ц и 5 іс ы )  болуы  м ү м к ін . 
Мысалы,  “ Ревизордың”   бірінш і пердесіидегі Дуанбасының 
“ мырзалар,мен сздерді бір орасан жайсыз хабардьт естіртуге 
шакырып  едім;  бізге  ревизор  келе  жлтыр”   деген  сѳзінен 
кейін оған сыбайлас жемқорлар арасында туған ұйқьі-тұйқы  
абыржулар  мен  сол  арада  көрінген  әр  түрл  мінездер  — 
экспозиңияның  екі  түрінің де тамаша  улгілері.
Байланыс (завязка) корерменге кдһармандар арасывдағы 
болашақ  кактьігыстарды ң  себебін  аңғартыи,  сахнадағы 
біртугас  юіхмылды бастайды.  “ Ревизорда”

мысалы,  бірінш і 
псрденің үш іиш і  кѳрінісі,  яки ит куған ташіактай желпілдеп 
жүрген  Бобчинекий  мен Добчинский туғызатын алатопалаң 
— түп-түгел  байланыс:  бар  пәленің  бас  себебі 

  сол.
Біртүтас  ки м ьи   (единое  действие) 

  тарттлстыц  үлы 
аркдуы,  шығармалағы  іпиеленістер  оқиғанын. дәл  өзі.  Бүл 

  аса  күрделі  дүние;  м үііы ң  түр-түрі,  тарам-тарам  даму 
жолдары болмак. Бір ғана “ Ревизорда”  біріне-бірі оріле орбіп 
жаткдіі  ү ііі  түрлі  тартыс  бар:  өзара  арбасқан Дуанбасы  мен 
Хлестаковтьщ  арасындагы  н егізгі  тартыс,  Дуанбасының 
Хлестаковкд таласкдн әйелі меи кы зыиы ң арасьшдағы қатар 
тартыс және  бірін-бірі  мезі  қылған  Хлестаков  пен  О сиптің 
арасыңдағы  қиғаш  тартыс.
Драмадағы  ха т-кү й д ің   аяғы  (развязка) 

  пьесаыың 
иіешімі:  шиелеміскен оқнғалардың соңынан ақырғы актіде 
келеді.  Тартыстардьщ  немен  ты нганын  корсетеді.  М ұны ң 
да  бірнеше  түрі  бар:  трагедиядағы  тарты с  кѳ б ін е   бас 
қаһарманның  олімімең  тынсз  ( “ Қ о зы   Көрпеш  

  Баян 
сулу^).  комедияда  (**Р е н и к)р ѵ )  е ш к ім д і  ө л тір м е й -а қ, 
кінэлілерді  рухани  жағынан  кұйретіп  барыгі  біте  береді.
Осьшың бѳрі — драма теориясьшың теғс бір қыры,  бірер 
сыры,
драматурптялық шыгарманың архитектоникасына тән 
ерекшсліктсрдің  бір  мысшіы,  бірер  сипаты  ғана.  М ұны   да 
драма жазудың әдісі  емес,  драмалық шыгарманы  түсінудің 
тэсілі  ретінде  үсынып  отырмыз.
329


әсіл демекші, драматургия  уіиін  орасан  кажет нэрсе 
一 
А770С7Л.  М ұн ы н  түрлері тіпті көп: тартысқа адамдарды  еселеп 
кір п зу  (постепенный  ввод)  тәсілінен  әдемі  эсер,  сүлу  сыр 
(лирическое  замедление)  тәсіліне  д ейін,  окьтс  танысу 
(неожиданное  узнание) тәсілінен зат  (вещь)  тәсіліне дейін 
ондаган  ти п ін   тізіп  көрсетуге  болар  еді.  Бірақ  буларда  да 
схема  ж о қ,  әр драматурітің  оз тәсілдері  бар,  сондыктан  әр 
тәсілді  жеке-жеке  мінездеу  арты қ
.

Эпос пен лирика сияқты, драманъщ да бірнеше жанрльіқ 
түрлері  бар.  С оны ң  бірі 

  трагедия  (грекше  tragoidia 
一 
теқенің  әні) 

  құдіреггі  күш   иесі,  ғаламат  қайсар,  а кл ы қ 
ер  де  өр  тұлғалардың  жаратылыстағы,жаллы  өмір-тірш і- 
ліктегі  адам  ж еңіп  болмас  асыңкд>і,  асқақ  кедергілермен 
кескілесіне,  оны ң  жан  дүниесіндегі  терең  тебіреністерге, 
ө з ім е н -о з ін ің   іш тей  арпалыстарына  қүрылған  күрделі 
сахналык шығарма.  Трагсдиядағы  оқиғалар  әдетте  кдтерлі

 
қайғылы  халден  туыидап  тұтасалы  да,  бас  қаһарманның 
қазасымен 

  мұнмсн.  зармен  —  бітіп  отыралы.
“ Трагедия — поэзияның шыңы, 

 дейді  Илья Сельвин- 
ский. 

  Сѳз  өнерінің  (тек  сөз  ғана емес-ау)  барлық түріне 
трагедия тигізген құліре п і ыклал бағзы заманнан бері әмбеге 
аян.  Бүкіл оркестрдің бар екпінін оз уысында устагі тұратын 
контрабастьгң  байыпты  философиясы  секілді  трагедия 
пафосы да  эдебиет дәрежесін  ұлы дәуірдің иыгына кѳтеріп 
тұрады” .  Осы  пікірде  үлкен  ш ы нд ы к бар.
Трагедия  ежелгі  Эллада  елінде,  адам  баласының  сәби 
санасы  іңір кдраңғысындай  Миф түтқынында тұрған түста, 
кѳне  гректерге  көктем  сайын  жүзім  мен  шарап  шаттығын 
сыйға тартатын теке тұрпатты Д ионис құдайдың қудіретіне 
бас  ию  сауығы  мен  салтанатынан  туғаны  белгілі.  Мүндай 
сайранды  ұйымдастырушы  топ  хор  боп  қосыла  жамырап, 
Дионис туралы аңыз 

 трагедия  (трагос 

 теке,  одэ 

 эн), 
яки   текенің  ән ін   орындайтын  болған.  Келе-келе  текенін 
ә нін орындаушылар түсін бояп кәдімгі теке түрінде  ки ін іп , 
қимыл-қозғалыстары  аркылы  калың  жүртқа текенің  азабы 
мен ажалын корсеткен.  Одан жүрт үрейленген, өлген текені 
аяган.  Трагедия  дүниеге  о  баста  осылай  келген.  Кейін  бұл 
шын  мәніндегі театр  ѳнеріне  айналған.
Д ү н и е ж ү з іл ік   драматургияда  трагедияны ң  түң гы ш  
классикалык үлгілерін  кене  грецияның  ұлы  драматургтері 
Эсхил  (б.э.б.  525-456  ж ж.),  Софокл  (б.э.б.  496-406  жж.), 
Эврипид  (б.э.б.  480-406  ж ж .)  туғызған.  Бүгінгі  ѳнер  сүйгіш 
кдуымда,  айталык,  "трагедия атасы”  эсхилдін  Бұғауланған 
Прометейі”  мен  **Парсыларынм  немесе  **Орестейя” трило-
ззо

гиясын,  Софокддың “ Эдип патшасы” мен “ Антигонасы н



 
Эврипидтін  “ Медеясы”  мен  “ Электрасын”  білмейтіндер 
кемде  кем  шығар.  Сайып  келгенде,  осылардың  б әрінің  
пафосы 

  адамга  тэн  сана  мен  сезімнің  күш ін,  адамнын 
үльпығы мен рухани сүлулығын дәріптеу.  Бұлардың м әщ ілік 
шығармалар  болу  себебі де 

  сол.
Батыс Европа әдебиетінде трагедия Ренессанс дәуірінде 
дамыды: Англияда Марло мен Ш експир, Францияда Корнель 
мен Расин,  Германияда Гете мен  Ш иллер туғызған кен, ты ­
нысты  эпикалы қ сипаттағы  ұлы  шыгармаларда  адамға  тэн 
керемет  қүштарлықгар  мен  ошпенділіктерге  толы  траге­
диялык образдардың не бір тамаша типтері бар.  П у ш ки н н ід  
“ Борис  Годуновы”  мен “

ағын трагедияларынан” да бүтін 
бір  образдар  галереясын  жасап  алуға  болар  еді.  Ал 
И .Сельвинскийдің “ Командарм 2”  мен  Вс.  Вишневскийдің 
“ О п ти м истік  трагедиясы^  —  бұл  жанрдын,  орыс  кеңес 
әдебиетіндегі,  М .Әуезовтііі  “ Е ңлік  —  Кебегі”  мен  “ Қара- 
ко зі
”,
Ғ.М үсіреповтың  “ Қозьт  Көрпеш  

  Баян  сүлу”  мен 
"Д кд н   сері 

  А қтокты сы ” 

  қазіргі  қазақ  әдебиетндегі 
жақсы  үлгілері.
Егеменсіз ел-жүрттьтң есірме ә кім ш іл ік,  елірме белсен- 
ділік  есін  тандырған  кешегі  жалған  жалаулы  тұста  кейбір 
одебиет  сыншылары  бұл  жанрдың  к ү и і  өтті,  ғұмыры  бітті, 
біздің  кеңес  шындығынан  трагедиялық  шыгарма  туғызуға 
болмайды десті.  Ағат  пікір!  Эбден  болады.  Айталық,  кеңес 
адамдарының басынан откен отызыншы жылдардагы аштық 
пен  қы р ғы н ,  қырюынш ы  жылдардагы  сұрапыл  соғыс, 
елуінші жылдардагы  қуғы н  мен  сүргін  ше;  бүкіл  халы кты қ 
қасірет емес  пе? Жылдар  бойы сахнада түспей келе жатқан 
Ш ы ң ғы с  Айтматовтың  “ Ана  —  Жер  ана”  пьесасы  ше; 
қаһармандық  трагедия  емес  пе?  Сол  пьесадағы  Толганай 
ше;  қайғылы  образ  емес  пе?..
Ендеше,  кеңес драматургиясында да трагедиялык жанр 
бар.  Бұл жанрдың туындыларын  Илья  Сельвинский  былай 
сипаттайды:  “ Кеңес трагедиясы — философиялық трагедия; 
бірак біздің қоғамньщ философиясы 

 дерексіз философия 
емес,  миллиондаган  адамдардын  үміт-арманымен  терең 
тамырлас  философия,  демек,  кеңес  трагедиясы 

  терец 
психологиялык трагедия” . 
/  f  ■
 
*.
Драматургияның бір түрі 

 цом^дия  (грекше  komadia ―  
күлкілі  қы зы к,  ән)  —  өмірдегі  келеңсіз.  керексіз  құбылыс- 
тарды,  адам  бойындағы  қаси е тсізд ікті,  оспадарлықты, 
мінездегі  мінді  сыкдқпен  сынап,  келекеге  айналдыратын 
күлдіргі  пьеса.  Комедия, трагедияға керісінше,  “ өмірдің биік
331

ію эзиялы к  сәттерін”  суреттемеітді,  қарапайым  "кунделік 
прозасып, ұсак-түйегін,  кездейсок жайтгарын”  (Белинский) 
суреттейді.
Комедияның  басы  да,  трагедия  сиякты,  баяғы  Д иоіш с 
мейрамында  жатыр:  елгем  “ те кен ің ”  қайта  тірілуін  көне 
греісгер  енді  комедиямен  (космос  —  коңіпді  то гі,о д э  
一 
ән),  яки  көңілді әнмен,  кы зы қбим ен,  күлдіргі ойындармен 
күттыктаған.  К е йін  шын  мәніндегі  театр  оиеріне  аішалған 
ко  мели я  ла дүниеге  о  баста  осылай  келген.
К о м е д ия н ы н   тамаша  үлгілері 

  копе  Грециядағы 
"комедия  атасы”  Аристофанныи  (б.э.б.  Ѵ -ІѴ   ғғ.)  “ Салтат- 
тылар”

"Бүлттар^,  u Бақалар*1  жэне  баска  шығамалары. 
Бұлардың кай-кдйсысында болсын. Аристофан ѳз кезіидегі 
қоғам ны ң  саяси-әлеуметтік  өміріндегі  соракылыктарды 
ащы、сыиға  алып,  мазақ етеді.
А ристоф ан  д ә с тү р ін   Римде  П лавт  пен  Т е ренц ий 
жалғастырып,  комедияға  қоғам  өм ірім еп  қатар,  семья 
түрмысын да  тақырып  етгі.
Комедияның  Батыс  Е урш а әлебиетінле мыктап  өрісте- 
геи  түсы  —  классицизм  кезі.  Әсіресе  Мольердііі  “ Сараңы” 
меы  “ Тартюфьш”  атауға  болар  сді.  Комедияның орыс  әде- 
биетіндегі  айрыкша  асыл  үлгілері 

  Ф онвизиннің  “ Тоғы - 
шарлары ''  мен Грибоеловтыц “ Акыллан  қднғысы,\   Гоголь- 
дің  “ Ревизоры”  мен  “ Ү йленуі” .  Ал  кеңес  драматургия­
сы ндагы комедиялық шыгармалар ß .Маяковскѵшдің “ Қан- 
д аласы на н 5*  Қ . М үхамеджанонтың  **Бш ітірігіне...”   дейін 
ондап,  жүздеп  саналады.
Комсдияның  кұш і  —  күлкіде,  кү л к ін ің   күш і  —  ш ы н- 
шылдық пен табиғилықта.  ЦІыншьш һом табиғи күлкі терең 
мазмұнды  тартыстан  туы п.  толы кка н д ы   ю м орлы қ,  ие 
сатмралық образдарға  коркем  жинакталып,  парасатты  биік 
илеяға  шебер  бағы нды рылганда  гана  комедия  жал au 
водевиль, жеңіл  фарс, арзан  мелодралга сипаттарьшан аулақ, 
бүл жанрды к  шын  мәніндегі  шынайы  шытрмасына айнала 
алады.  Комедия  авторы на  талап  осы  түрғыдан  қойылуға 
тиіс.

С егізінш і  т а р а у  
СОЗ ОНЕРІНДЕГІ  БЕТ ПЕН  БАҒЫТ
С о л   б е т і м е н   к а н ғ ы р ы п   ѳ л е р   м е   е д і м .   к а й т е р   е д і м ,   е г е р   а з д а н   к е й і н  
а р т ы м н а н   “ Б ә т е с ”   д е г е н   Б ү р к і т т і н  д а у с ы   е с т і л м е с е ! . .   О ғ а н   я а   т о қ т а м а с  
п а   е д і м .   к д й т е р   е м ,   е г е р   к у ы п   ж е т і п   ү с т а й   а л м а с а ! . .   О ғ а н   д а   к ө н б е с   п е  
е д і м ,  
к а й т е р   е м ,  
е г е р   ж а л б а р ы н ы ш т ы  
с ѳ з д е р і н е   ж а у а п  
б е р м е й  
б ү л қ ы н ы п ,   а ғ ь и і - т е г і л   ж ъ и і а ғ а н   м е н і   Б ү р к і т   ы к т ш і р ы м н а н   т ы с к л р ы  
т а г ы   к ү ш а қ т а й   к ѳ т е р і п   а л а   ж ө н е л м с с е ! . .  


1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал