Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет2/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

Э р и н е ,   э д е б и е т   —   с у   д а   е м е с ,  о т   т а   е м е с . / Э д е б и е т  
一  
енер.
12

Өнердін түрі кѳп емес ne: кескін ѳнері (живопись), мүсін 
онері  (скульптура),  сәулет  ѳнері  (архитектура)  т.б.  Ал 
эдебиет  кандай  ѳнер?
Эдебиет 

  сѳз  ѳнері.
М үсін ш ін ің   құралы 

  саз-балшық,  суретш інін  күралы 
— бояу,о н ш ін ің   күралы 

  ү н ,б и ш ін ің   кұралы 

  кимыл 
болса,әдебиетш інің  қүралы 

  тіл.  “ Сөз  —  әдебиеттін 
қүрылыс  материалы”

Ф един


Қоғам ды к  сананың  айрыкдіа  саласы  —
— ѳнер  десек, 
мүның  жалпы  адамзат  мәдениетінен  алар  орны  өзгеше, 
адамдардың  парасат  өлемінде  атқарар  кызметі  орасан  зор. 
Микеланджело жасаған мүсін,  Ш експир тугызған трагедия, 
Глинка  шығарған  музыка,  Абай  жазған  лирика,  Суриков 
салган  сурет  мезгіл  межелерінен  аттап  ө тін ,уақыт сынына 
мүдірместен,  көрген,  тындаган,  окы ған  адамдар  жанын 
сусындатумен  келеді  және  сусындатқан  үстіне  сусындата 
бермек.
I  Бнердің  көп  салаларының  ішіндегі  ең  бір  кддірлісі  әрі 
клсиеттісі 

 кѳркем әдебиет.  Оның өнердің өзге түрлерімен 
әлгідей  бірлігі  Ъола түра  ѳзгешелігі де  мол.  Сѳз  ѳнері  сурет 
пен  музыка  секілді  жалпыға  бірдей  жетімді  деу  қиы н:  сөз 

 бояу немесе дыбыс емес, барлыкхалыккз бірдей түсінікті 
бола алмайды.  Эр үлттың ѳзгеден ерекше ѳз тілі бар;  эдеби 
ілығарма  сол  тілде  гана  туады.  Бүл  —  коркем  эдебиеттін 
халыкдралық ѳрісіне біраз бѳгеу, тінті тұсау екені рас. Біра
に  
мүның  есесіне,  әдебиеттің  тілі  музыка  тілінен  гѳрі  накты. 
театр  тйіінен  гѳрі  затты:  симфонияны  тындаушынын,  бэрі 
накты түсіне бермейді,
театр сахнасында бүгін  кеште жүріп 
жаткдн спектакльдін ертеңгі үрпаккд мура болып  қалғандай 
қо.чға  ұстар  затты  дерегі  бола  бермейді,  ал  әдебиетте  екеуі 
де 

  нақтылықта,  затгы лы қта бар/Бейнелеу

сәулет,  мүсін 
онерлері  затты,  нақты  бояганымен  жансыз

кимылсыз,  ал 
эдебиет  кез  келген  шындыкты  клм ы л,қозгалыс  үстінде 
күбьшта, кұлпырта корсете алады. Дэл осы түргыдан ал ганда, 
соз өнсрін 

 бар өнердің басы,“енер атаулынын ен киыны 
жэне  күрделісі”   (Бальзак),  “ ең  жоғары  түр і”   (Белинский) 
лесек,асырып  айткдн  бол май мыз.  Қазақ халкының  “ ѳнер 
алды  —  кызыл  т іл ”  деген  білгір  түжырымы  да  тегіннен- 
тегін  тумаған-ды.
Өнер  қ а д ір ін   б іл м е й тін ,  о н ы н   іш ін д е   сөз  өнерін 
түсінбейтін  тогышарлар  жаңа  ғана  сахнадан  корсетілген 
комедияны арзан күлкіге, әншейін әзіл-әжуаға сайган сәтте 
Гоголь ызаға булығып, к4Театр табалды ры ғы нантура былам 
деген  болатын:  “ Әзіл-әжуа!..  Әне,  театр  балкондары  мен
13

жактаулары  күңірене  теңселіп  кетті;  тебіренген  жұрт  бір 
сәт  бір  гана  сезімгс  кош іп,  бір  адамға  айиалыи.  бір  т\тан 
бауырдай  қүшақтасып,  бір  ғана  діріл  деммен  тыныстап. 
бүдан  бес жүз жыл  бұрын дүниеден  өткен  бейтаныс  біреуге 
құшырлана  к.о;і  соғып,  алгыс  гим нін  азынатып  жатклны 
анау… Әзіл-әжуа!..  Мұнлай  “ әзіл-әжуа


болмаса,дүниені 
меңіреу үйкы  жайлар,  тір ш и іік кансып  әдірә кдлар,  көңілді 
мүк  басып,  балдыр  шалар” .
Көркем  сөз 

  күдіретті  нәрсе!  Оны  әзіпге  саю да,  оны 
әжуалау  да  —  ақылдан  кенде  пенденің  қылыгы.  Тарих 
мүнары  бүлдыратып  тастаған  заманалар  мен  дәуірлерге 
кдраңыз!  Парасат дүниесінің биік  шындары  гана  ақьиі  мен 
ой  аспанының алып тіреулеріішей  кддау-кядау  шаншылып 
түрып  кдлған.  Олар  кімлер?  Хан  ба,  патша  ма?  Ж оқ,  биіім 
мен  өнер  иелері 

  галымдар,  жазушылар...  Осы  ғасырдың 
н а к басынла А .С .Суворин  өзінің күнделік дәптеріне  былай 
деп  жазды:  ^ і з д і ң   патшамыз  екеу:  II  Николай  мен  Лев 
Толстой.  Е кеуінін  кдйсысы  күшті?  II  Николай  Толстойға 
түк Kjbuia алмайды,  оны тактан  қозғай  алмайлы,  ал Толстой 
ше:  кдһарға  мінсе,  Николайдың тагын яинастиясымен  қоса 
тенселтіп,  тѳнкеріп  түсіре  жаздайтыны  күм ән сіз'\
Бү;і  арада  сѳз  онерінің адам  қоғамынлагы  аса  зор  қуат- 
кұш і  жатыр.
Максим  Горький  1912  жылы  И .Д  Сургучевкд  жазган 
хатында  ''Русьтегі  ен  жауапты  жэне  кл ы н   кызмет” 
一  
патшаиың қызметі  емес,  әдсбиетшінін кызмсті екенін  айта 
келіп,  “ егер әдебиетші озін  шын  мәнінле әдебиетиіімін деп 
сезінсе, тек  клна  әдебиетші  кяппында  кдлуын,,талап  еткен 
болатын.  О йткені  эдеби  талант  деген  нәрсе  —  қолдан 
жасалмайтын, озінде жоқболса, өзгеден кдрызпі алу мүмкін 
емес, жер-жаһашіан  кднша іздегенмен таптырмайтын нәрсе! 
“ А кы н д ы к о куы ”  деген  оку да  жок,..
Эдебиет 

  өнердің  бір  түрі,  сѳз  ѳнері  дедік.  Ал  өнер 
жайлы  сөз  к.озғап,  сол  ѳнерді  жасаушы  шебер  жөнінде 
үндемей  ѳтуге  болмайлы.
Әрине,  бұл  —  тым  күрделі  мәселе.  М ұны  жан-жақты 
сөз  ету  творчествоның  психологиясын  байыптау  болып 
табылады.  Ал  творчествоның  психологиясы  —  ѳз  алдына 
жеке  пән  (предмет).  Демек,  әдебиеттің  теориясы  мен 
творчествоның  психологиясын  шатастырмау  керек.
14

Дегенмен суреткер кім, онын қогамдык іүрнаты,  гүлгасы 
кдшіай? Талант табишты деген не?  М үны  жауаисыз кдлдыру 
жонсіз.
Талант атаулы  кдшаннан халык күрметі мен сүйіспенші- 
іігіне  боленген.  Айталык,  клзақ халісы  атам  заманнан  бері 
кдрай  ел  ішінде  ақыны  мсн  әнш ісіи  айрыкдіа  кдаірлеген. 
Онер  иесін  кдсиет  түтын,  киелі  санаған  ж үрітар  да  бар. 
Айта  берсек,  сонау  коне  дүниеніи  аңғырт  үғымы  суреткер 
талантын кейбір тандаулыларға тарткдн  қүдайдың сыйы деп 
білген.  "Құдай  сы йы ”   хақындағы  үғым  багзы  заман  ғана 
емес,  кейінгі дәуірлерде де кои айтылғаи: біреулер идеалис- 
т ік   астармен  көрер  көзге  өтірік  айтса,біреулер  әншейін 
айш ықты  сөз  ретінде  ле пір іп  айтқан.  Ә йтпесе,талант 
тасасында  түрған  мүнш алық тылсым  сыр да,  сипат та  ж о қ  
екені ешкдндай дәлел  кджет етпесе керек. Сөйте тура, талант 
тумыстан  екенін  үзілді-кесілді  ж о ққа   шығару  да  қи ы н : 
суреткер болу үш ін адамға тума кабілет, табиги дарын кджет 
екенін  кім -кім   де  мойындауға тиіс.  Әңгіме  сол  кдбілет пен 
ларынның  кдлай  тәрбиеленуінде,  қалыптасуында  және 
дамуында  жатыр.
Акын  туралы  акын  Кдлыр  Мырзалиев  былай  дейді:
Лй гамы 
j
  біздср 
дсп 
Лдам

и»і  ш оқбоп  Міѵддаган.
Лқынга  керек акьіл  кои,
Асаулы к 
керек 
т д а іи н .
Әдемі айтьиіған:  ш о к боп  маздау, к ө п -ко п  акд>іл.  аздаған 
асаулық...  Бұлар  не?  Ак^ынга  кджет  айрыкдіа  сипаттар  ма? 
Иә,  солай.  Бірақ бүлай түсіну аз.  Осы  арадагы  әр үғымның 
аргы  жап>інда  эр  алуан  ш з ы қ   кұииялар  жатыр.  Тек  соны 
түсінген  адам  гана  акым  табиғатын  терең тани  алады.
Асылы,суреткер  сипатын  оны ң  азаматтық  рухынан, 
коғамдык» бітімінен  бастаган  жөн.
Тума  коркем дік  кдбілет  кез  келген  кісіле  бар.  Олай 
болмаса, кез келген кіс і өнерді де,коркем  одебиеггі де жан- 
жүрегімен  кдбылдап,  сезіне,  түсіне  алмас  еді.  Дегенмен 
материалистік  эстетика  нагыз  суреткерге  тэн   бірнеше 
ерекшеліктерді тізіп,  талдаи, сол  apKjbuibi талант табигатын 
сипаттайды.
Ол  кдндай  ерекшеліктер?
Біріншіден,  сезім.  Н о зік  сезімталдық.  Озін  қоршаған 
өмірден  әркдшан  ты ң  құпиялар  іздеп,айрықша  эсер  алу, 
көз аллындагы  күбылыстарды ерекшс сезіну,н ә зік түйсіну, 
сезінген-түйсінген  шьиідыгына бейгарап кдла алмай, тербеле
15

тебірену,  көкірегінде кел-көсір сыр үялату, 

 бәрінен бүрын, 
— акынга  тон  касиет.  Ал  суреткер,  —  бәрінен  б ү р ы н ,— 
акын.  Бүл  ерскшелікті  "Гетенің  кдзасына”  леген  өлеңінде 
Варатынскмй  дәл  суретгеген:
Жасыл  шоитің  плін  үіъін  кезінде 
Жапыраклын cwi д ір ііін   сезінгсн,
Жүлдызлармен  жымыңдасклн.  ымласміі,
Жал  толкыммсм  акддлласклн.  мүцдаскля 
Жаратылыс -таби гатііен  бір туган 
Жан  еді  ол  кеулесіне  нүр түнган,
Одан  бүгін  кячган  адам  сыры  жокі
Мүншалықтамаша эмоция ірі таланттың табиғатындағы 
аса  мағыналы  сипат  екені  даусыз:  П у ш ки н   мен  Абай

 
Достоевский  мен  Эуезов,  М аяковский  мен  М ү ка н о в ...— 
бәрінде  де  сондай  ерекшелік  болган.
Екінш іден,  бакш ау.  Ж іті  бақылагыштык.  Н әзік  сезім 
кѳреген,  дэл  бакылаумен  үштасып  жатады.  Кѳрмесе,  сезім 
қайдан  бо лм ақ.  М ұ н ы ң   озі  та л а н т  табиғаты на  тән 
сезімталлыкл ын. ақикдт шындыкка,омірдіц озіне негізделген 
мазмұнын  танытпаіс
Үш інш іден,  киял.  Творчестволык  фантазия  Бакылал 
білген,сезген  ш ьш дһкты  кең  оріске  шығаратын  кднатты 
творчестволық қиял 

  таланттың  серігі.  М үның  өзі  ойдан 
шыгара білушілік. Ал  ойдан  шыгару жок. жерле жалпы эдеби 
шыгарма  болуы  мүмкін  смес.  Гегель:  л...  суреткердін твор­
честволык  фантазиясы 

  үлы  ақыл  мен  жүрек  адамының 
фантазиясы
”* , 一
  десе,  Л енин  де  фантазиянын  барлық 
творчествога  тэн  сипат,  ұлы  кдсиет  екенін  айткан:  "Т іп ті, 
ең бір дэл  гылымның  ѳзінде де  фантазия  аткдрар  роль зор 
екенін  ж окхд  шыгару  б е к е р '" * *
Тѳртінш ідсн, 
и н т у и ц и и . 
Мэселен,  олең  жазу 

  есеп 
шыгару емес. Есеп  шыгаруда белгілі ереже, амал, тэсіл балса, 
өлең —  іш кі терең, таби n i тербелістің, тебіреністіи нәтижесі. 
Бүл арада да акьишы салкын акыл емес, ыстықсезім билемек.
Бесіншіден,  омірбаян.  Ғүмырнама.  Тәжірибе  молдығы. 
Т ір ш іл ікте   ко рге н -б ілге н і,  ұ ққа н -тү й ге н і  көгі  адамның 
таланты  да  к ү ш т і,  м ы кты .  “ Ө м ір і  мазмүнды  к іс ін ің  
творчествосы да мазмүнды”  болатынын  Ибсен біліп айткдн.
Алтыншыдаи, 
п а р а с а т.  С а н а н ы ң  
саралыгы.  Қүр  сокыр 
сезіммен.  бір  ғана  интуициямен  үзакхд.  биікке  шыркду 
мүмкін  емес.  Ш ы н  талаиткл  шы ндыкты ң  паркын  білетін
*  Геггль.  Соч..  М.,  1938,  т.  X II.  стр.  43
••  В И.Ленин.  О литературе  и  искусстве  М..  1957.  стр  31
16

сарабдал  сана,  мол  парасат  керек.  Бүгінгі  буржуазиялык 
эстетика бүған  карсы,  суретксрдік саналылыгын емес, соби- 
лігін  жактайды,  өмірдің  кдйіиылығын  кормеуін  кяпайдьг
Ж етіншіден,  шеверлік.  Нагыз  маман  суреткерге  тэн 
кәсіби  шеберлік  болмаған  жерле  суреткерлік  даналык  та 
жок, Даналық 

 еңбек сүйгіш тік. Талант 

  бәрінен бүрыи 
еңбек, содан соң батылдықдеп те тегіннен-тегін айтьиімаган. 
Кдтал тәртіп, азабы ауыр еңбск жок. жерде жібі түзу кдламгер 
ле  болмак  емес.  Онердегі  іиын  шеберлікке  апарар  жол  — 
шыдамды  еңбек,  дилетанттыккд  (үстіртгііске)  —шыламсыз 

алағайлыіс  Ш ы н шебер шеберленген сайын клнала,
терлей 
түсуге  тиіс.  Ал  шеберлік  шексіз.  Бүл  туралы  әйгілі  жапон 
суретш ісі  Х окусаи  былай  деген:  ''A jitw   ж а сы м н а н -а қ 
айналамнан  не  көрсем,  соның  борінің  суретін  сала  беруге 
талпындым.  Жарты  жүз  жыл  ғүмыр  сүріп,  көп  гравюра 
жасалым,  бірак.  біріне  көцілім  толган  ж оқ.  Қүстың,  балы к  
пен  ѳ с ім д іктіц   дэл  түр-түрпаттары  қанлай  болатынын 
жетгіістің  үшеуіне  келген  соң  гана  азлап  үга  бастадым 
Сондыктан  жасым  сексенге  жетпей  онерім  өсіп-жетіліп 
болар емес. Тек тоқсан  жаста гаиа  күллі дүние  күпияларым 
тереңірек  түсіне  алсам  керек.  Озім  жүзге  жеткешіе  гана 
онерім  әбдсн  жетілер  деп  жүрмін,  ал  егер  жары к  дүниеле 
жүз  он  жыл  жасалым  бар  ма,  кшіамым  тиген  жердің  бәрі 
аумаған  өмірдің  ѳзі  болар да  іиыгар  е д і,

.
Сегізіншіден,  шавыт.  Ш алкыган  шабыт  болмайынша, 
шеберліктен  де  еііітеңе  ш ы қгіайлы .  Ш аб ы тсы зд ы к 
一  
кдбілетсіздік,  кдбілетсіздік 

  дарынсызлық,  дарынсызлық 

  талантсыздық.  “ Ен  аргы  ж ага  геометрияға  да  иіабыт 
керек”  (П уш ки н ).  Адам  б и ік  мақсатқа,  асыл  мүратка  іс 
жүзіидегі  шабьпты ецбек аркылы  ғама жетпек.  Суреткерлің 
шабыты  кең колемдегі халық мүддесіне  негізделуге,  аюіклт 
өмірге тамыр тартуға тиіс.  Соіша өнер озінің биік мағынасыи 
табады.  О й тке н і  нагыз  шалкар  ш абыт,творчестволы к 
кұлшыну мен күіитарлык.  Станиславский айтклидай, сурет- 
кердің өнердегі  озін  сүюінен  емес,  е^зінлегі  өнерді  сүюінен 
гуады.
Суреткер бітімін, талант табигатаи байыитаганда жоғар- 
гылар секілді ѳнерліге тән жскелеген  ерекшеліктерге  назар 
аудара  түра,  сайыгі  кслгенле,  оньщ  жеке  оз  басының  дара 
кдсиетін,оның рухаии жап лүниесін,  әлеумсттік  кейпі  мен 
моральлық кескінін, лүниета>іымы  меғг когамлы қ кьпметін, 
оілімі  мен  мәдениетін  ескермеуге  тіиті  де  болмайлы.
Суреткер  белгілі  бір  қогамда  омір  сүреді,  белгілі  бір 
когамдык.  үж ы м ны ң   мүддесіне  ортактасады,  сондықтан

оны н  шыгармашылығында  да  белгілі  қоғамдық  мэн  жэне 
мазмүн бар. Бүл даусыз шындык) Жалғыз-ак, осы шындыкты 
эр  кезкзрастың  ѳкілі  эр  түрлі  түсінуі  ыктимал.  Мэселен, 
Хемингуэй.  Ол  элгі  шындыкты  мүлде  мойындағысы  кел- 
мейді.  О ның  тусінігінш е,  қоғам 

  белгілі  бір  мемлекетгік 
жүйеге»  белгілі  бір  ұкіметке  тәуелді  нәрсе.  “ М енің  ойлай- 
ты ны м ( 

 бәрінен бұрын өз жайым,  өз жүмысымның жайы, 
— деп  жазды  Хемингуэй,  —  содан  соң  отбасымнын  камы. 
Қала берсе, көршіме көмектесем. Ал мемлекет дегенде менің 
жүмысым  ж о қ ” '   Хемингуэйдің мұнысына  қүлақ қоймасқа 
да болмайды.  Империалистік Американың қоғамдыккулкы , 
А м ер и ка   Қ ұрам а  Ш та тт а р ы н ы ң   м е м л еке ттік  м ін е з і

 
Хемингуэй  айтқандай,  “ тек  кэна  әділе

сіз  алым-салыққа” 
негізделгенін  ж оқка  шығару  м үм кін  емес.  Алайда  оның 
“жазушы да бір  —  цы ган” дей ке л іп ,
жазушыны  өз топыра- 
гынан,  езі  өмір сүріп  отырған дәуірі  мен  қоғамдық ортасы­
нан бөліл әкететік қияс байлауына қосылу киың.  Керісінше, 
Хеингуэйден жүз жыл бұрын айтылғаң  Белинскийдің “ Акьін 
бәрінен  бұрын  адам,  содан  соң  өз  ж е рінің   азаматы,  өз 
д әуірінің   перзенті”  деген  қағидалы  сөзі 

  әлгіден  гөрі 
әлдеқайда  әділ>  дүрыс,  өлгіден  гөрі  олдеқайда  прогресшіл 
п ік ір .  Д ем ек,  тағы  да  айтамыз,  суреткердің  ко ға м д ы қ 
қызметін  пайымдау оған тән дүниетаным,  күрделі және  әр 
кңлы көзкдрас мәселесін қоса қозғау болып табылады. Және 
бүл  мәселені  байыптау  —  енш ейін  игі  ниет  немесе  жалаң 
белсенділік емес.  Бұл мәселені пайывдау 

 суреткер тір ш і- 
лігі  мен  творчествосының  ен тұбегейлі  мағынасын талдау, 
көркем  әдебиеттің  өмір  сүру  факторын  толғау.  Ө йткені 
суреткердің  дүниетанымы  мен  әлеуметтік  көзқарасы  — 
эстетиканьщ  ең  негізгі  мәселелерінің бірі.
Бүкіл  дүниеж үзілік  әдебиет  тарихына  кез  жүгіртсек, 
ренессанстың  Боккаччосы  мен  Раблесі,  ағарту  дәуірінің 
Бомаршесі  мен  Л ессингі,  X IX   ғасырдың  СтендалІ  мен 
Золясы,  тіпті  өзіміадің  қауъшдас  халыктардың  Гоголі  мен 
Достоевскийі>  Ш евченкосы  мен Абовяны… өзіміздің Абай, 
Махамбет пен  Мағжан… 

  бәрі бір осынау саңлақ суреткер- 
лердің  қа й-ю йсы сы   да  ен  алдымен  өз  дәуірінің  үлы>  өз 
ортасының  мандак  алды  азаматы,  өз  халюынын  рухани 
таяныш -тірегі,  өз  тұсының  ен,  б и ік  арманы  мен  тілегіне 
жалынды  жаршы  болған  таланттар.  Бұлардың  ең  асыл 
мүраты  —  халық  қдмы,  ұлт  мүдаесі.  Бүл  жолдан  оларды 
ешқандай  күш   бұрып  әкете  алмайды.  Әрілесе  тіпті  езяері
*  “ Вопросы литературыжурнал.  М.,  1962,  Кі

Ю. с т р .177
]8

емір  сүрген  заман  мен  қоғамның  кдндай  ауыр  қыспағын, 
әділетсіздігін 

  корлығы  мен  зорлығын  көрсін,  кдйғысы 
мен  қасіретін  бастан  ке ш сін .  бәрі  бір,  “ кы зы л  тіл 
一  
кісендеулі  қол  емес,
’  (М ағжан)  екенін  келешек  урпақтан 
үрпаккд  дәлелдеп,  м әңгілік  мұра  гып  қалдырады.  Ү лтты қ 
өнердің  ұлт  жадынан  өшлейтін,  адам  өмірінен  кетпейтін 
құпия  қасиеті  де  осы  арада  жатыр.  Бұл  сырды  Темірхан 
акын  Медетбек  былай  толғайды: 
і,
Кясіретгі( 
м
Қайгы -мүңльі  М агж ан-ж ы р, 
0
Ж ер  мен  жерді, 

Tay  мен  та уды  жалгап  ж ү р , —
Күндіз-түні  бір  тынбай 
Кэзагынын жан  азабын  толғап  жүр,
Қазагынык ар-ожданын  козгап  жүр.
Эрине,  “ әркімді  заман  суйремек”   (Абай)  екенін,  адамға 
заман эсер етпей, қоғам ыкдал жасамай қоймайтынын,  керек 
десеңіз тіпті оны ң мінез-құлкы н да құбылмалы күйге түсіруі 
мүмкін екенін ж о кқз шығаруга болмайды.  Энгельс,  мэселен, 
бір  кезде данышпан  Гетенің  өзін  “ кейде  орасан  үлы,  кейде 
үсақ;  кейде  еш  нәрсеге  бас  имейтін

мыскылшыл,  дүниені 
талақ  ете  жаздайтын  дана,  кейде  көлеңкесінен  сескенетін, 
не  болса  соған  риза,  күй кі  филистер” *  деп  сынай  отыра, 
суреткердің  осы  қулқы ны ң  өзін  ол  өмір  сүрген  қогамдық 
ортадағы  қи ы н д ы қ пен  кьщ ырлықгың  кесірінен  көрген-ді.
БІз өмір сүріп отырған жаңа қоғамдағы жағдай мүлде баскэ. 
БүгІнде  әрбір  өнер  иесінің  творчестволык  б ітім ін  оны ң 
адамдық,  ашматтық келбетінен  ажырата  кдрау  \іү м кін  емес. 
Әрбір  өнер  адамынан,  бөрінен  бүрын,  жан  сүлулығын, 
адамгершілік мінез, мол білім және биік мәдениет талап етсміз* 
Өмірде бір халде,  өнерде баска бір күйде көрінуге болмайды.
Қоғамдық мүддеден аулақ өз жеке ьсзра басының қораш 
т ір ш іл ігін ің   шеңберінде  қалып,  тогы ш арл ы кка  түскен 
актерлерді  найзамен  түйрегендей  сынап:

  Немене? 

  деп  ашулакған  еді  {^С та н и сл а в ски й .— 
СІз өз-өзінен қылтьщ-сылтың еткен қылжима пасықсахнаға 
Щығып,  адам  атаулыға  рух  беретін,  игі  кдсиет 
д а р ы т а т ы н  
Дарклн  сезім  мен  ой  айтсын  демексіз  бе?  С із  шымылдық 
сыртында кү й кі мешандықкд ғана қауқары жететін касиетсіз 
әлдекім сахңаға шыға бере  Ш експирмен бой теңестіріп, бір 
дәрежеге  кетерілсін демексіз бе?
•  К.Маркс и  Ф.Энгельс. Об искусстве, в двух томах,  М ”  “ Искусство
”,
 
т.  і,  стр.  508.
19

Ж а з у и іы л а р д ы ң   Б ү к іл о я а қ т ы к   е к іи ш і  съезінде 
Константин  Фелин  Кеңес  дәуіріндегі  әлебиеттің  тарихы 
жазушылардың  ara  буыны  азамат согысында  кдндай  срлік 
жасағанын,  әскери  сапта  кдлай  түрғанын,  жана  курылгаи 
ж үм ы сш ы   мен  шаруа  мекемелерінде  к а й т іп   кы зм ет 
аткарғанын  әңгімелеуден  басталуга  тиіс  екенін  ескертксн- 
ді.  Жазуіиылардын  үлкен  үрнагы,  шынында  да,  сүрапыл 
шайқастарда  кдлам  мен  кдруды  ісатар  үстаган  қаһарманлар 
болатын:  Сейфуллин 

 революционер,  Фалеев 

 партизан. 
Фурманов 

  комиссар...  Бүл  б и ік  дәстүр  Отан  соғысы 
түсында  одан  әрі  жалғасып,  жаиа  сапаға  көш кені  мәлім.
Ал бейбіт күндерде біздің елдің іш кі-сы рткы  тіршіліпнле 
жазушылар  араласпайтын  сала  кем  де  кем.  М үны н  бәрі 
суреткер 

  когам   ка и р а тке р і  екенін  көрсстеді.  Бүлай 
болмайтын  реті  де  жоқ.  Кдламгерлік  іс  —  қоғамдык  іс: 
көркем  әдебиеттің  қогамдық  мөнін,  әлеуметтік  мазмүнын 
еш  нөрсемен  салыстыруга да,  ауыстыруға да  болмайды.
Бұл  сөздерде терең  мағына жатыр.
III
Адам  баласы  д үн и е ні  ғылым  арқылы  танып-біледі. 
Табиғат пен  қоғам  қүбылыстарының зацын  ашатын,  мәнін 
түсіндіретін 

  гылым,  теория.  Бүган  дау  жок.
Алайда  Гетенің  "Теория,  достым.  сүрғьиіттау  ғой,ал 
өмірдің  мәңгі-бақи  гүл  аткдн  өз терегінін түрі  жап-жасьиГ' 
деген канаггы сѳзін ескермеске болмайды. Д ү т іе н і озгертіп. 
күбылтып,  күлпырты п  келе  жаткдн  адам  ба^іасы  ақиклт 
өмірдің күпия  сырларын  тек  абстракция,  ой,  үғым  арқылы 
гана  топшылап  қоймайды,  қолмен  ұстап,  кѳзбен  көрер 
нақты,  затты  қүралдар арщылы  әбден аны к таниды.  Адамға 
өмір  мен  күрес  үш ін   ойлы  бас  кана емес,  ерік,  күштарлық 
сезім де керек.  М іне, дэл осы арада шындыкты дәлеллейтін 
ғылыммен  кдтар  оны  козге  кѳрсететін  коркем  эдебиет  те 
өзінің  қоғамдык ролін  ойнай  бастайды.
Әдебиеттің қоғамдық мәнін айткднда, ен алдымен,оның 
таным тарапындағы маңызын атау шарт.  Кдндай бір көркем 
шығарма  болсын

ол  окырманга  бурын  беймәлім  өмірді, 
ш ы нды кты ,бейтаныс заманды, адамды танытады.  Әр кітап 
оқырман үшін бүрын-соңды беймәлім дүниенін есігі секілді. 
Сол есікті ашып кіргеаде ғана алам өзіне белгісіз күпиялар 
сырына тереңдеп,  танымын  байытпак.
20

Баіьзакты оқымаи француз түрмысын,  ТолстоиОы окымаи 
орыс омірін, Абаі4()ы оқымаіі  казак тіриіілігін биіем dey агат.
Айталык

Бальзак.  О ның атакты  “ Адам  эжуасы” 

  X IX  
гасырдың  алғашқы  жартысынлағы  француз  қоғам ы ны ң 
коркем  тарихы  мен  сырлы  шежіресі.  “ Адам  әжуасындағы” 
мывдаган адамдар тагдыры, тартысы,  арақатынасы арқылы 
Бальзак капитализмнін адам айткысыз қоркдулығын, алтын- 
иың  аздыргыш  к ү ш ін ,ақшаның  адамды  аңға  айналдырар 
сүмдыгын,  сайьш  келгенде,  буржуазияның  бұзы қ  та  бүл- 
діргіш табиғатып таска таңба баскдндай  танытады.  Бальзак 
^   “ Лдам  әжуасыньщ”   алғы  сѳзінде  ѳзін  француз  қоғамынын 
“ талай тарихшьиіар ұмыт кдлдырган  м інез-кұлы к тарихын


 
жазатын хатшысымын деп есептесе, Энгельс оиың романдар 
циклін  буржуазия  тарихшыларынын  “ ғылыми  еңбегіне” 
кдрама-кзрсы  к.ойып,  “ Лранцуз  когамының  нағыз тамаша 
реалистік тарихы” осы деп багалайдыі Бүган М аркстің өткен 
гасырдағы ағьиішын жазушылары туралы 

 олар өз шығар- 
маларында “ дүние жүзіне күллі саясатшылардын, публицис­
те р  мен  моралистердің  бәрі  жабылы п  та н ы тқан ы н а н  
шідекдйда кои саяси ЖѵѴ\\е әдеуметгік 
*лшът берді”
деген  п ікір і  сайма-сай  келеді.
М ұны ң бәрі  көркем  әдебиеттің омір танытудагы  маңы- 
зын  дәлелдейді.
1958  жылы  Ташкентте  откен  Азия  мен  Африка  жазу- 
ш ы лары ны ң  түң гьш і  конф еренциясы нда  біз  Камерун 
жазушысы  Бснжамен  М атиптің  Мұхтар  Әуезовпен  дидар- 
ласып,  кеңесксніне  куә  болдық.

 
Мен 
кдіактар жаѵілы 
бүрын еш 
нәрсе естіп-бііген 
емес 
едім,
— 
деді ол. — Ал кдзір мен оларды бшемін, тіпті, өте жаксы білемін,
өйткені 
жуырда агылшын тілінде  Мүхтар Әуезовтің керемет кітабын окыдым. 
Мен тамаша алам — кдзақхалқыныц акыны Абаймен таныстым, оның 
сүйген  кы*шары  —  Тогжанмен,  Әйгеріммен, оның  пбзал  достарымен 
таныстым. Мен оларды жақсы көрдім, бейне үзак жылдар бірге түрып, 
кдигы-куаныпіы» оірге боліскен адамдай жаксы кордім. Солармен бірге 
тіпті  Сіздін даркдн  даланыц түнык ауасымен  тыныстаган  секілдімін. 
Шынында да,  кдзақ дегеніңіз галамат сүлу халық екен  ғой!
) көркем  шығарма адамға өмірді

міне,  осылай танытады; 
таныта  тұра,  адамды  тәрбиелейді.  Бүл  арадан  ке л іп  
әдебиеттің  қоғам   о м ірінд е гі  тағы  бір  тамаша  маңызы 
шьігады.
Әдебист  адамдарға  омірді  танытып  қана  қоймайды

 
олардың  сол  омірге  көзкдрасын  к

алыптастыралы,  мінез- 
күлісына  ыклал  етеді,  бүюл  түрмы с-тірш иіігіне  эсер  етеді.
21

Эдебиет  шежіресіпе  карап  отырсак.  мысалы.  Чернышсв- 
скийдіц **Не істеу керепн'' ою>іган оның замаидасгары роман 
кейіпкерлеріне  еліктеп,  ор алуан  коммуналар  қүрыпты.  Ал 
болгар халкынын косемі  Г.Дмитров егер  Рахметовтың үлгі- 
ѳиегесі  болмаса,  е зін іц   күрескер  болуы  да  киым  екенін 
жазған.
Н.Островскийдің **К,ұрыш кдлай иіыныктысында”  Павка 
Корчагинге  Лилиан  Войничтің  “ Богелек”  романы  кдлай 
эсер  еткені  суреттелетін.  Ал  Корчагин и ің   оқуіиы  кдуымға 
өз  әсері  кднлай  десенізші!..
Отан  согысының  майлаидарынла  болган  казақ жауын- 
герлерінііі қойнында  Махамбет Отемісовтің өлеңдері,  Сәбит 
Мүклновтыц “ Ботакөз”  романы жүргенін  күнделікті баспа- 
сөз  беттсрінен  талай  окылық.
О сы ны ң   бәрі  ко рке м   әдебиеттің  тә рб и ел ік  м әнін 
дәлелдейлі.  Б іра ко ны ц  таным тарапындагы мәні де, тәрбие 
саласындагы  мәні  де  гағы  бір  орасан  күрделі  әрі  шеіиуиіі 
сырына  иегізделген.  Ол 

  коркем  әдебиеттің  эстетикачық 
мәні.  Енді  соган  токталайык.
, Онерге,  өнердің  бір  түрі 

  әлсбистке  әркім   өзінше 
аныктама берген.  Біреулер оны — “ шынлыкты сәулеленліру" 
j   лесе,  біреулер  —  "идеалдар  жасау,

,тагы  біреулер 

  *ьбір 
адамның  сезім ін  е к ін ш і  адамға  ауы сты ру”  деген.  Бүл 
ұкымларлыц  кдй-кайсысыіща  да  бслгіті ләрежеде  шынлык 
бар,  бірак толы к тұжырым  жоқ.
Коркем  әдебиеттік  кұдіреггі  күш іи ,  яки 
о н ы і і  
өмір 
таныту,алам  тәрбиелеу  жайын  ғана  емес,  күллі  қогамдык- 
өзгертуш іл ік  касиетін  түсіну  үи ііи ,  о иы ң   эстетикалы к 
табиғатын  та ну  кажет.
Ал  эстетика деген  не?
"М а р к с т ік -л е ш ін д ік   эстетиканың  негіздерін”   ашып 
кдрасак,  мынадай  аныктама  бар:  **Эстетика  дегеніміз 
一  
адамның  иіы нд ы ққа  эстстикалык.  кары м-қаты насы ны н 
жалпы даму зандьиіығын,  әсіресе қоғамдық сананың озгеше 
тұрі  ретііідегі  онерді  зерттейтін  ғылыми  пән.  Баскд  созбен 
айтсақ,  эстетика  адамның  шьшлыккд  жалпы  эстетикалык 
кхфым- кдтыиасын, әсірссе оныңжоғары түрі боп табылатын 
онерді зерттейлГ*.  Одан  әрі  кітаптың авторлары  “ эстетика 

  қогамдық  гылым”  екснін,  эстетиканың  философиямен 
байланысьш  жазады.
• 
Основы марксистк«wie»«иiicKDii эстетики  М ..

осиолитичлат

1961.
стр.  9-10.
22

Дүрысын  айтсақ,  жоғарыдағы  аныктама  үғымға  тым 
ауыр,  бүған  кдрап  эстетиканы  колға  ұстағандай  дәйекті 
түсіне кою қиын. Ал енді өнердің не әдебиеттің эстетикалық 
мәнін  кайтігі  дәл,  ұтымды  түсінуге  болады?
Глеб  Успенскийлін  “ Т ез,

*  деген  әңгімесі  бар.  Мүнда 
шын  магынасындағы  ѳнер  туы нды сы ны ң  адамга  әсері

 
адамның кокірегінде күи орнаткзндай  іш к і дүниесін жайна- 
ты п,
рухтандырар ғаламат эстетикалык күш і, адамның мінез- 
қүлқығшагы,  үіъім- нанымындағы кисаю, кдйысу мен майы­
су атаулыны тура тезге салғандай түзеп, тіктеп жіберер “ магия- 
л ы к”  кдсиеті соншалык н ә зік,
терец және сүлу суреттелген.
Ауыр  түрмыс  еңсесін  түсіріп,  еркін  алып,  бар  тағдыры 
"умашталган қолғаптай” бір уыс болған бір Тяпуш кин дейтін 
бейшара мүғалім озінің бай қожайындарымен бірге  Парижге 
сапар  шегіп  барып,  бір  күні  таңертең  бойы  дел-сал,  басы 
мең-зең  шаршаған  кллпы,  ѳздері  жаткдн  мейманханадан 
шьнады  да,  бет  алды  сенделіп  ж үр іп ,ойда  жоқта  Луврға 
кіріп,  әлемге  әйгілі  Милос  Венерасының  кдрсы  алдында 
кдлай  кдлшиып  түрганын  өзі  аңғармай  кдлады:
Музейге  кірген бетге... түк те түсінгенім жок, тек  шаршаганымды 
гана сездім,  күлагым  шулады,  шекем  зіркітдеді, содан  соң кенет тагы 
да  аң-таң,  неге  екенін  тагы да түсінбсймін,  әдетген  тыс  акыл  жетпес 
бір  галамат  осермен  Милос  Венерасының  мандай  алдына  кеп 
токтаганым  бар  смес  пе...  огән  кдрайммн  да,  озіме  озім:  “Маган  не 
болган, маган не болган?” 

 деп күбірлей беремін. Ә  дегеннеи, статуяны 
корген сәтген өзімиси озімнің сүрагпным осы болды, ѳйткені дәл осы 
меіеттен  өзімнің  үлкен  куанышкл  кез  баіганымды  сездім...  Осынау 
тас жүмбаккд көз аімаіі клрап турып, өзімнік осы халге кдлай түскеньмді 
іздеумен  боллым.  Бү  не,  бүл?  Менің  мынау  мыгым,  сарабдаі,  мәрт 
бітімімнін күпиясы кдйда,себебі неде,  кдйтіп түстім бүл  күйге?..  Қой. 
мынау  тас  мүсінніи.  адам  жанын  күлпырту  күпиясын  түсіндірер  сөз 
адам тілінде жоқ шыгар...
Бұл үзіндіде автордың  х ү п и я ”  деп отырганы 

 адамның 
онер  туындысы нан  алар  эстетикалык эсері.  Осындай  ж ан 
тебірентер,  а()амОы  баурап  сьшр  осем  осер  ж о к   жерде  шын 
мснъінасындаш  онер туындысы да боямстіны деп білу керек.
Кѳркем  әдебиеттің  адам  оміріндегі  м энін  сѳз  еткенде 
бір  бѳлегі  дүниеге  көзкдрасына,  бір  бѳлегі  —  мінезіне,бір 
болегі 

 талғамына  ықпал жасайлы деп,  бет алды  бүтарлау 

  кдте.  Эдеби  шығарма  адамның  бүкіл  ой-клялы н,  сыр- 
мінезін түгел  баурайды:  куантады,  сүйінліреді, таңдантады,
•  Тез 

  омоним:  бүл  ар«іла  жылдам  легсн  үгымла  смсс.  түзсткіш 
магымасымла  а л ы ііга н   —  З.ІС
23

күйіндіреді, жьиіатады,  күлдіреді...  ш скд сы , адамның көніл 
күйіиле  сан-сапа  құбылыстар  тугызып.  із  қалдырады.  Бүл 
— әдеби  шыгарманың  эстетикш іы қ  әсері,  оны ң  таным, 
тәрбие  тарапыилагы  мәні де  осыған  негізделген.
Успенский  әнгімесіндегі  Т япуш км ннің  Милос  Венера- 
сын  кергенле лушар болған  әлгі  бір жан тебіренісінде  өнер 
туындысына тән барлық касиет 

 оның таиымдық, тәрбие- 
лік, эстетикалык. мә»-манызы түгел сыйып түр. Осы әсерінін 
үстінле Тяпуш кин  галамат сұлу сезімге  бөленді,өзі  бүрын- 
сонды  білмеген  жаңалык  ашты,  сыр  үқты,  дүиие  таныды, 
сол арқылы өзініц <тдамдық болмысын тәрбиеледі. Тяпушкин 
“ тас қүпиядан”   жер үстінде адам  болу  кдндай  бақыт екенін 
ұкты;  сөйтті де,  еңсесін  көтерігі,  бойын тіктеп,  көңіл  күйін 
колдей  иіалқытып  шыға келді.  Ш ы и  онер мен адам арасын­
дагы  кдрым-кдтынас  осындай.
Әдсбиегтіц  әлеумеітік  м ә н ін ,оның  коғамдық-өзгерту- 
1IJUHK  күіиіи  осы  гурғыдаи  түсіну  шарт.
IV
Соз  онері  жалпы  мағынасыилагы  жай  эдебиет  емес, 
коркем  эдебиет  скснін  тектен-тек  деуге  болмайды.  Оның 
барлық эстетикалык байлығы одеби  шыгармаиың көркемлііі 
арқьиіы  ғана жасалалы.  Суретксрлік шебсрлік,  шеберліктен 
туатыи  иіедевр (корксм д іктің  кокесі)... 

 осыныц бәрін тек 
қана  осы  арадан  іздеу  керек.  Демек,  әдебиеттің  таным 
тарапындағы  мәні  де,  тәрбие  сшіасынлағы  мәні  де,  сайып 
келгенде,  соз  ѳнеріпін  эсгетикалық  маңызына  яки  онер 
туындысыиың  коркем дік  қүнына  келіп  тіреледі.  Әйтпесе, 
омірді  ғылым  аркылы  да  тануға  болады:  ал  тәрбиемің  ец 
үлкені  оку-білімде  жаткдны  тағы  даусыз.  Дей  түрганмен, 
адам  баласына әдеби туы ііды даш  образдар жүйесі арқьиіы, 
дәлірек айткднда, онерге айналган омір япш  өмірге айналған 
өнер  арқьиіы  тәрбие  беру,  таным  кдлыптастыру  ѳз  алдына 
айрықдіа,  бөлек!  Оны  тура  сондай  етіп  гылым да,  білім  де 
жасай  алмайлы.  Корксм   әдсбиеттің  күллі  құдірет-күш і дәл 
осы  арада  жатыр.  Осыиы  түсінбеу,  немесе  әдейі  түсінгісі 
келмеу,  керек десеніз,  ѳміряен  туа түра  сол  өмірдің өзінен 
асы ң қы ,  б и ік   онерді  жалаң  саясатқа  саяды  да  үлкен 
үіпклрылықкд, орны толмас олқьиіыккд агіарып үшыратады.
Сонын  бірі 

  әдебиетті  қомдырма  ретінде  пайымдау.
^ Коркем эдебиет — ааа‘мзаттың парасат олемііідегі тендесі 
ж о к  гажайыіі  күбылыс  екенім  мойынласақ,  әрине,  оның
24

жалпы санаға, адам атаулынын акьіл-ойына тікелей  катысы 
барын ешкім де ж о ккд  иіығара алмайды.  Енлеше,  сөз өнері 

  қогамлык  сананың  әрі  күрделі,  әрі  іргелі  саласы  деген 
гүжырыммен  келісуге болады.  Біракдәл осы арадан әр түста 
әр  түрлі дау-шары  мол,кұрмеуі  қиы н  күрделі  мәселелерге 
айналған  man  (әдебиеттің  таптығы),  партия  (әдебиеттің 
иартшиіылығы) деген ұгымдар пайда болады да, сөз өнеріне 
байланысты  теориялық толғам  мен  эстетикалык талғамды 
бірк^ілыру  шырғалаңға  салып,  тұйықкд  тірейді.
К,оғамдықсана  (идеология) дегеніміз белгілі бір таптың 
мақсаты  мен  мүддесіне  сәйкес  саяси

қү қы кты қ,  салттық

 
діни,  көркемдік,  философиялық  көзкдрастар  жүйесі  екені 
мәлім.  Қоғамдық сананың баскд түрлері тәрізді эдебиет пен 
өнер  де  жалгіы  ел  "о м ір ін ің   ақикдт  агы мы”  (М аркс),  яки 
магериалдык  (жөне  соған  негізделген  рухани)  т ір ш іл ік 
жағдайы  болып  табылатын  әлеуметтік  түрмысына  тәуелді. 
Міне,  дэл  осы  арадан  келеді  де  марксшілдер  коркем  әде- 
биетті  қоғамның белгілі бір даму дәуіріндегі эконом икіш ы қ 
қүрьиіымына яки  базиске  негізделген  қондырма деп  біледі.
Алайда мұның озі сөз өнерінің зстетикапық табиғатына 
коп  ретте  керегар  келетінін  жасыруға  тағы  да  болмайды. 
Демек,  таразының екі  басын  тең үстап,  салыстыра тексеру 
шарт.
Алдымен, әмбеге аян, қонлырма мәңгілік емес,базиспен 
бірге жоғалып  кетеді.  А л,одебиет ылги олай бола бермейлі. 
Аиталық,  аргы  гасырдагы  феодшілық базис  жогалды,  бірак 
сол тұста туған  П уш ки н ,  Абай  шығармалары  әлі өмір сүріп 
келеді және  өмір  сүре  бермек.
Содан  соц? жүрткд  мәлім,қопдырма  базисті  нығайтуга 
тиіс.  Ал.  әдебиетте  ьиіги  олай  бола  бермейді.  Айталык., 
Пушкин, Абай  шығармалары оз кезіндегі феодалдык. базисті 
ныгайтуіа  емес,әлсіретуге  қызмет етті.
Акыр  аягыііда,  тіл  ж о қ   жерде  коркем  эдебиет  те  жоқ. 
Ал  тіл 

  кондырма  емес.
Осылар  секілді  толып  жаткдн  дэлелдер  мен  деректерге 
бақсақ, "эдебиет — кондырма”  деген кисынга үзщді-кесілді 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал