Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет19/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22
М ы с а л  

 
э п о с т ы к   ш ы ғ а р м с ы а р д ы ң   і ш і н д е г і   e n   к ы с к а   т ү р і .  
Эркашан сатиралық сипагга, көбіне аң

хайуанат,  кейде зат 
туралы  жазылады  да,  сол  аркылы  адам  бойындагы  мін, 
әлеуметтік  ортадағы  кемшілік  күлкіге,  келекеге,  мазақкд 
айналдырылып,  сықақпен  саналады.  Мазмүны  бүкиелі 
болғанмен,  идеясыз  астарсыз,  ашық,  тура,  тілі  мірдің 
оғындай  өткір,  шымшыма,  шымыр  келеді.
Ежелгі  Грециядағы аты  шулы  Эзоп  (б.э.б.VI  ғ.)  шыгар­
маларын  өз  алдына  койга нда,  мысал  көне  дүниеден  күні 
бүгінге  дейін  кебіне  олеңмен  жазылып  кел елі : И тал ияда 
Федр, Францияда Лафонтен, Германияда Геллерт, Англияда 
Мур,  Россияда  Крылов,  қазақта Абай 

 борі солай жазған. 
Біздің түсымыздағы мысалшылардан Сергей  Михалков пен 
Аскдр Тоқмагамбетовті  бөліп  атауға  болады...
Ая
  енді 
мысалОың
  классика-іық  үлгісі  ретінде  Ахмет 
Байтұрсыновтың  атакты  “ Қ ы ры қ  мысалындағы'*  Иван 
Андреевич  Крыловтан аударган  “ Акқу,  шортан һәм  шаян” 
атты  өлеңін  үсынсақ,  осынын  жанрлық  ерекшеліктерін 
әркім  өзінше  айтгіай-ақ аңғара  алады:
Жук аляы  Шаян,  Шортан,  Акху бір  күн,
Жегіліп.  тартгы  үшеуі дүркін-лүркін.
Таргады Акху  коккс,  Шаяи  ксйіи,
Жүлклды  с у т   кдрай  Шортан  шіркін.
Бүлардыц  машакдгы  аз болмады

Жүмысы  орнына  ксп  моз болмады.
Тартса да бар  күштерін  аямай-ақ,
Асылы,  жүк орнынан  козгалліады.
Ошііама ол  жүк артық ауыр смсс,
К,үр сыртгпн 
пәлсіі
 деу де тәуір емес.
Жүк  бірақ әлі  күнге  орнында түр

Бірыцгай тартпаган  соц борі тегіс.
Жігіттер,  мұнан  гибрат алмай  болмас,
Әуелі  бірлік  керск болсак жо;ідас.
Біріннің айтғсаныца  бірін көпбей,
Істсгхм«  ы ты м аксы з  ісің оңбас.
Керкемдік дамудың жаңа кезендерінде эпикалық шығар- 
малардың  да  бүрынғы  түрлері  өзгере,  жаңгыра  түра,  тіпті 
тың түрлері туып отыратыны сөзсіз. Феодализм мен капита­
лизм тұсынлағы шағын эпоста сонлай жаңадан туган тұрлің 
бірі 

 
новелла
 

 италянша 
novel la  —
  жаңіиіык.,  соны  с е з )―  
“ бүрьш-сонды  көз  кәріп,  қүлак.  естімеген  тамаша  оқига 
туралы  шышіыкхд  сыйымды  әңгіме”  (Гете).
3(Ю

Новелланың  алғашқы  белгілері  грек  әдебиетінде  біздің 
эраның бас жаганда көріне бастағанмен, ол шағын эпикалык 
түр  ретінде  Европадағы  Ояну  дәуірінде  туып  калыптасты. 
Бүл тұста қоғам назары бір түрлі жеке адамдарға ауа бастады: 
әркімнің  дара  тірш ілігі

іс-әрекеті,  оның  басынан  өтетін 
окдиау оклғалар,  кездейсоқ құбылыстар көп  көңілін  көбірек 
аландататын болды. Новелла осыішай жеке адамдар басынан 
кешкен  окыс,  окшау  оқиғалардан  туған  еді.  Ренессанс 
кезіндегі Италиянын көрнекті жазушысы Боккаччоның әйгілі 
“Декамероны” 

 сондай новелл алар циклі.  Бүкіл дүние жүзі 
әдебиетінде  жүртқа  мәлім  айрыкдиа  шебер  новеллистер  —
— 
Н.Гоголь  мен  А.Чехов  (Ресей),  П.Мериме  мен  Г.Мопассан 
(Франция),  Эдгар  По  мен  ОТенри  (Америка)  т.б.
Біз новелланы эпостың тағы н түріндегі даму сырларын 
к д т е р г е   а л г а н д ы
к т а н   ғ а н а   а т а п   о т ы
р м
ы
з .   Э й
т п е с е ,  
н о в е л л а  
б і з д і ң   д о у і р і м і з д е   к о р к е м   о ң г і м е м е н   ү я а с ы п ,   е к е у і н і ц   а р а   ж і к -  
т е р і   ж о й ы л ы п  
б а р а  
ж а т ы р .  
Э д е б и е т  
б і л і м г і а з д а р ы
н ы
ң
 
бірқатары тіпті бүл скеуін бір-бірінен айыра қарауға қарсы, 
екеуін бір нәрсе деп түсііідіреді.  Соидықтан біз кей реттерде 
новелланың жанрлык ерекіиеліктері болып көрінетін сюжет- 
т е п   о қ
и і а у   ш
и е л е н і с ,   о қ
ы с   ш
е ш
і м
  с и я к т ы
  ж а й т т а р ғ а   а р н а й
ы  
тоқтап,  айрыкдіа  мэн  бермей-ақ коркем  әңгіме  мөселесін 
п а й ы м д а у ғ а   к ө
ш е м і з .  
Ә ң г і м е   н о в е л п а д а н   к е й і н і р е к   т у г а н   ү т м  
б о л г а и м е Н у   е к е у і н і ц   т а б и г а т ы   б і р   е к е н і   д а у с ы з .   О н ь т ң   ү с т і н е

 
ә ң г і м е   —
  ш а ғ
ь ш   к о л е м д і   э п и к а л ы
қ
  т ұ р д і ң   с о ң ғ ы   ж ү з   ж ы л  
іііііңдегі  аса  бір  әсем  үлгісі.
J
  Әңгіме дегеіі и е ? -
シゲ

Бұл  сүраққа  жауап  беру  киын,  әңгіменің  сыр-сипаты 
біржола  кесіп-пішуге  конбейді,  бірынғай  анықтама  шең- 
бсріне  сыймайды.  Дегенмен  иӘңгіме, 

  дейді  Сомерсет 
М
о э м
,  

  ү з ы н - қ ы с к а л ы ғ ы н а   к а р а й
  о н   м и н у т т а н   б і р   с а г ә т қ а  
дейін оқыгі бітіруге болатын,  әбден аршылып алынған Gip- 
а к   н ә
р с е ,  
б і р  
ғ а н а  
о қ и ғ а  
н е м
е с е  
б і р і г і п  
к е т к е н  
б і р н е ш
с  
окдғалар тізбегі туралы жазылган шаган шьтғарма. Әңгімені 
еш  нәрсе  қосуға да,  алуға да  болмайтын  етіп  жазу  керек” . 
Б ү л  
а р а д а  
М
о э м
 
ә ң г і м е н і ң  
ж а н р л ы
қ
  с и п а т ы
н  
а н ы қ т а й  
отырып,  оны  жазудың  екі  түрлі  ерекшелігін,  бріншіден

 
к ы с қ
а  
ж а з ы
л у ы
 
к е р е к т і г і н ,  
е к і н ш
і л
е н ,  
ш
е б е р   ж а з ы
л у ы
 
кджеттігін ескертеяі.  Бүл екеуі бір-біріне тығыз баланысты.
С о з   ж о қ ,  ә ң гім е  

  б е с   жүз  б е т   р о м а н   е м е с ;  к ѳ л е м і  б е с -  
ж  бет бол>ъі мүмкін. Сергей Антонов, мэселен, бул жанрдын 
ү здік  ү л гіс і  —   ж е т і - с е г і з   б е т т і к   ә ң гім е   д е п   б іл е д і.  К д л а й  
б о л г а н д а   д а ,  ә й т е у і р .  о ң г ім е   о к у   ү ш ін   б і р   ж е т і   к е р е к   е м е с . 
М о э м   а й т к д н д а й

б і р - а қ   с а г а т   ж е т у і   м ү м к ін .
301

Лл  мұнш алы к  кысқа  мерзімде  оқырманға  қыруар 
эстетикалык»  ләззәт  беру  тек  шебср  жазушының  гана 
колынан келеді: бес-он бег кдна кішкене шыгарма колемінле 
улкен  өмірдің  бір  болегін  жарқ  сткізіп  жайып  тастап, 
окырман алдына килы-килы міііездің адамын жетелеп экеіі, 
жақсысына  сүйсінтіп,  жаманынан  түңілтіп  отыру  —  ірі 
шеберлік.  Мүнлай  шеберліктің үлгісін,  мәселсн А.П.Чехов 
корссткеиі, ұлы суреггкердің шебер қолынан кдндай ғажайып 
миниатюралар шыкхаиы әмбеіе аян.  Кез кслгенін окыңыз, 
кдс қакканша каішай терец сезімге салады, калайша баурап 
алады  сізлі?  Көз  аллыцызда  сан  түрлі  типтер  түрады: 
Пришибесв,  Беликов,  Очумелов...  Бүлардың  дә;і  бір  тірі 
кісідей  жамлы  бейнеде жассшатыны  сопдай,  кітаптаи окып 
отырғаныңызды  ұмытып,  кейбіреуін  қолыңызбеи  түртіп 
К с і л ғ ы ц ы з  
к е л с е ,  
к е й
б і р с у і н   д а у ы
с т а м  
ш
а к ы
р ы
п  
а л ғ ы ң ы з  
келеді. Бірінің қимылына сақылдаіі күлесіз, біріиің мінсзіиен 
түңілесіз,  біріи  аяйсыз,  біріие  сүйсіне  қарайсыз.  Енді 
біреулеріиіц койбір кесиірсіз қьшыгы ксздейсоқта болса оз 
бойыцыздан  табьиіа  кдлса,сәл  үяла  беріп...  сабақ іъіасыз. 
Емді  бір  алуан  ұнамды  типтердің  жақсы  қасиеті  сізге дари 
таседі.  Бұл  —  әнгіменің тәрбиелік  куші.
■ t  
Әцгіме
  — 
киын  жанр.
  Алдымен,  көлемі  шағын.  Ол 
一  
жазушыдан  барынша  жинакы  бол уды  талап  етеді.  Содан 
соң  оқырманды  бірдсн  үйіріп  әкету  үіиін,  сол  шағын 
колемдегі емір эпизодыкыц өзі соишалыктартымды、
сюжет 
жслісі қілзғылықгы болуға тиіс. Сюжетке eue бастаган бетте- 
а к.  окырманныи  коз  алдына  іші-сыртьш,  мінез-құлқыл, 
іс-әрекетін  аттаған  сайын  аңгартып,  алам  келе  бастауы 
керек.  Ол адам  озіне тэн сп бір елеулі өзгешелігімен шұғыл 
даралана  беруге  тиіс.  Адам  түл  коріибейді;  оньщ  ѳзін 
коршағаи  айналасы  айқын  кѳзге  түсуі,  сол  аркылы  бслгі- 
лі  бір  әлеумепік.  топ,  қоғамдық  орта  танылуы  шарт.  Әлгі 
адам  — соның окілі, типтік түлға болуы кджет.  Осыныц бә- 
рі жазушыдан ѳмірді терең білумем кдтар,імүрайлы соз бай- 
л ы ғ ы і қ   ж і т і   б а й
к д і ъ ш
п ъ і к т ы
.   а с к а н   т і і п ғ
а м і і а з д ы қ
т ы ,   т і л д е і і  
тамаіиа суреттиіікті, оір созбен айтклвда,  қалам тиген жерді 
омірдің езіпе айналдырар нагыз шебсрлікті, соган коса кемел 
идеяга апарар терен білім  мен  биік мѳдениетті талай  етелі. 
Мұның  борі 

  күрделі,  қиыи  жумыс;  сондыктан  болуға 
т и і с ,   к ц и і а м г е р   к д у ы м   ә ц г і м е   ж а з у д ы
  ш
е б е р л і к   и і ь т и д а у   д е г і  
ұгады.
Р а с ,  
о ц г і м е   —   ш е б с / и і к   м е к т е б і .   І р і   ж а   з у ш ы л а р д ы ц   б ә р і  
кдламын 
о с ы
  ■ ■ м е ю е п т е и "   ү с т а р т ы п   ш
ы к т ы .   М
. Г о р ь к и й
  м с н  
А.Серафнмович,  А.Тольстой  мен  М.Шолохов...  —  борі  ле
302

романнан  бүрын  оңгіме  жазган  адамдар.  Олардағы  зор 
шеберліктің бір  ұшы  осында  жатса  керек.
К^ізақ  жазу ш ыл ары ның  үлкен  ұрпағы  да  (Б.Майлин, 
М.Эуезов,  Ғ.Мүсіреиов  т.б.)  алғашқы  бетте  әңгімемен  кѳ- 
ріі-ші. Осы ғасырдып жи ы р м асы ті і ы-отызы н u i ы жылдарьш- 
дағы  қазақ  прозасыиың  дені  әңгіме  болатын;  прозадағы 
унамды  кейіпкер  сол  әңгімелерден  бастшіған.  Бүгінде  бұл 
жанр  біздің  әдебиетімізде  олан  орі  дамып,оркен  жайып, 
жан-жақты  жетіліп  келеді.
Ә ң г і м е   —   ә д е м і   д ү н и е :   ж а у ы н г е р ,   у ш қ ы ш , о м і р   к ү б ь и і ы с п ш -  
р ы и а   ш ү г ы і   ү н   к о с қ ы ш

о қ у і и ы с ы "   т е з   п ш п к ы ш ,   ө т к і р   и к е л к і і , 
с у и к і м д і   ж а п р .  
Ұ з а қ   п о э м а н ы
ң
 
қ а с ь и і д а ғ ы  
қ ы с қ а  
л и р и к а  
секілді,  көп  актілі  драманың  кдсындағы  бір  актілі  иьеса 
тәрізді,  әңгіме де  романнан тез жазылып,  шшішаң тарайды. 
Жаксы  оңгімені  сахналан  тывдауға,  дала  қосыіща  қарауға

 
жайлауда  жатым  оқуға,  кдлтаға  аиіыл,  жолға  алыи  шығуға 
болалы... Эдебиет сүйетін адамға әр жерде-ақсыршыл серік, 
сырмінез дос боп кетеді; оның мойын тербеп, киялын қозғап

 
ж а н ы
н а   ж а л ь т н   қ
о с а д ы .   Б ү л   —
ә ң г і м е н і ц   э с т е т и к а л ы
к   к ү ш і .
Жоғарыда  айтылғандар,  әрине,  ә и гім е н ің   кейбір 
ерекшелктсрін еске салады, бірақ бүлардың бірде-бірі омың 
срежесі  не  анықтамасы  бола алмайды.  Әцгіменің ж ш р л ы қ 
•габигаты тым кұбьиімалы.  Мысалы, жоғарыда біз әщімедегі 
сюжет  туралы  айттық;  ал,  сюжетсіз  әңгіме  болады,  оны 
кдѵітгік? Әңгіме кѳркем кара сѳзбен жазылады, оны білеміз; 
ал егер, Джефри  Чосердін "Кентербери әңгімелері” сияқты, 
ө л е ң м с н   ж
а з ы
л с а   ш
е ?   Ә ң г і м е   к е й
і п к е р і   —

э р и н е ,   а д а м ;   а л  
егер ат  немесе тіпті  ит болса  ше?..
Қ
ы с қ
а с ы ,  
о ң г і м е   —
 
ш а ь ъ і н  
к о л е м д і  
э п и к а л ы к  
т ү р д і ц  
а й р ы к ш а   а с ы л   ү л г і с і ;  ә ң г і м е ,   н е г і з і н с н ,   к ы с к д ш а   ж а з ы л а д ы ,  
а л   “ е ң   п а р а с а т г ы
  п р о з а   —
  д э л   ж
о н е   қ ы с к д   ж а з ы л ғ
а н   п
р о з а 11 
( П
у ш
к и н ) ;   о ң
г і м е н і ң
  е ң   е л е у л і   с р е к ш
е л і г і  

  ж м и а қ ы л ы ғ ы ,  
а л  
“ і ш
. ы
з   к ү ш т і ,  
и а г ы
з   к ү
д і р е п і   п
р о з а  

  ж и н а қ
ы  
п р о з а ;  
одан  басы  артык,  айтпауға  болатын  жайдың  бәрі  ачыпыи 
тасталган да, тек айтпауға болмайтьш шыидық кд іт кдлган". 
Жинақылық —  мүқият мыкгының  ic i”  (Паустовский).
Әңгіме жашіы әңгімелесе қалған жағдаида осы айтьшған- 
дардан оріге барып,  бәріне бірдей ортақ аныктама жасамақ 
f
 болу  —  онша  онімді  эрекет емсс.

Шагын ЭТЮСТЫҢ әңгімеге жақын тұрған бір түрі — 
очерк. 
Бұл  да  кыскз  көлемді  көркем  іиығарма.  Мүііда  да  үлкен 
иіындыктың  кішкене  бір  болегі.  адам  ом ірінің  аздағам 
эпизоды  иорлі тілмен,
әрлі суреттер арқьиіы шебер, тартым- 
ды  бейнеленуге тиіс.
303

Бірақ  очерктің  әңгімелен  бірнеше  өзгешелігі  бар.  Ен 
б а с т ы
с ы
:  
о ч е р к т с   с у р е т т е   і е т і н   і и ы ш һ и к  

 
о и д а н   ш ы г а р ш п ш  
н э р с е   е м е с \   о м і р д е   Г ю л г а н   н е   б а р   а к и  к а т

  о ч е р к т і ң   к а һ а р м а н ы  

 
o ù à a u   ж а с а п г и н   б е й н е   е м е с ,  
( ) м і р ( ) е   б о .і ғ а н   н е   б а р   а д а м .  
Содаи  соң,  очерк  ѳткен  шактын  коне  шындыганан  емес, 
о с ы
  ш
а ю
ъ
щ
  ж а ң
а   ш ы н д ы г ы  н а к   г а н а   т у а л ы .   Б у л   р е т е ,  
о ч е р к  

 
о з  
кезінің   үш,  ж иңаны ң 
ж а р ш ы с ы .
Очерк  туралы  пікірлер  коп  жэне  эр  алуан.  Мэселен» 
М.Горький очеркті иіын мэыіндегі коркем шығарманың ѳзі 
емес,  эскизі  деген.  Кейде  ол  очеркті  ғылыми-зерттеу  мен 
эдеби  шығарманың  ортасында  тұрған  аралық  зат  деп  те 
түсіндіреді.  Екеуіндс  де  шындык  бар.  М.Горькийлің  өзі 
тарихтан  белгілі  "Кднлы жексенбі"  окяғасьпіа башіанысты 
“ Күн псрзентгері” драмасы мен “ Клим С а ш іш ” романынан 
бұрын  “ 9  январьм  очеркін  жазган  болса,  А.Фадеев  "Жас 
гвардия”  романынан  бүрын  дэл  осы  такырыпкд  очерк 
ж азы п,  барлау  жасағаны  мѳлім .  С о н д а й -а қ  ка за қ 
әдебиетіндегі  М.Әуезовтің  'Оскен  оркені



С.Мүқановтың 
“ Тындағы то л қы н д а р ы Ә . Нүрпейісовтац “ Курляндиясы” 
торізді  біркдтар  күрделі  туынлылар  да  әуелі  очерктерден 
басталған.  Осы тұргыдан кдраганда очерк кейде ѳзінеи кейін 
дүниеге кслетін  коркем  шыгарманын **^скиз'Г'  секілді екені 
де  рас.  Сонымен  катар  очерктің  негізінде  накты  омірдің 
а қ и қ а г   д е р е к т е р і   ж а г у ы
 

  о н ы
  г ы л ы м и   з с р і т е у г е   ұ қ с а т с а ,  
шышіықтыц шымайы суреггеліп,  кѳркем жинакталуы шын 
мәпіндсгі  эдеби  шыгармага  үластырады.  Оның  үстіие 
о ч е /ж т е   б ел л етри cm и к  ан ы ң  da,  пуб.іи ң u cm
 // 
к  а н ы ң   ()а 
с и п а т т а р ы  
б а р .   М ү и д а   д а   о л   —
  а р с н ы к   н о р с е !   О ч с \ ж х \ %  т і п т і

 
т е г і  
ж а ғ
ы н а м  
а л ы
и  
к д р а с а қ
  т а  
ә р і  
э д е б и  
ж а н р ,  
о р і   г а з е т  
ж а н р ы   е к е н і н   а ң ғ а р а р   е л і к .
Очерктіл түрлері туралы  пікірлер де  кѳп жэне эр тарап. 
Эдебиет  зерттеушшері  В.Сорокин  мен  Ф.Головенченко 
ғылъгми очерк, тарихи очерк иублицистикаііык. очерк, этног- 
рафиялық очерк деген түрлерге белее, жазушы В.Абрамшюв 
бір  кезде  социологиялық  очерк,  психологиялык  очерк, 
мемуарлық очерк,сатиралық очерк  немесе  зерттеу очеркі, 
тұрмыс очеркі,кейде тіиті очерк-пейзаж

очерк-фотография 
деп түрленлірген.  Мүны кезінде М .厂
орький кдтаң сынаған- 
ды. Сондан-ақ очерк отызыншы жылдарда тақырыпка кдрай 
тоіітастырылып,  ондірістік  очерк,колхоз  очеркі,  әскери 
очеркі,  мінез очсркі деген салаларға бөлінсе,“ кдзіргі кездің 
өзінде  қайсыбір  очерк  теоретиктері  мен  одебиет  зерт- 
теушшері әңііме-очерк, докумешті очерк, беллетристикалык 
очерк,  очерк-релортаж,  очерк-фелье

он  лел5  жлнрлық
304

ѳзгешелігіне  кдрай жүйелеп ж үр ” *.  М үньщ  да онша дәйекті 
саралау  емес  екені  көрім іп-а к түр.  Айталык,  әнгіме-очерк 
леген, біріншілен,  әңгіме-роман немесе  әңгіме-драма дегсн 
сиякты  ерсілеу  көрінсе,  екінш ілен,  очерк-әцгіме  болса, 
беллетристакалык шыгарма  болғаиы  емес  пе?  Олай  болса 
беллетристикалык очерк деген  жеке  түр  белгілсудің  кяи іи :
і 
кажеті  бар?..  Бүдан  го р і  қа за қ  о ч с р к ін ің   тарихы  меі' 
теориясын арнайы зерттеп кеткен журналист Т.Ыдырысов- 
ты н  ѳз  түжырымы  әлдекдйда  дәлеллі  де  дәйекті:  "К;ізак. 
баспасѳзіііде  қазір  жол-сапар  очерк,  проблемалык  очерк 
түрлері  б



**.
Клзіргі казақочеркіиің Ш.Уәлиханотгган басталып, біздіц 
кұндерге  дейін  келетін  тарихын  қозғасак.  жүз  жыллыц 
шежіресін  шерткендей қыруар әңгіме коздатісан болар едік. 
Бірақ бұл  —  өз  алдына  жеке такырып.
Эпостың  шағьщ  түріне  жататын  очерк  секілді  аралык. 
жанрдын  бірі  —  (рельетон  (французша  feuilleton 

  парақ); 
бүл  да  ѳрі  эдеби  жанр,  орі  газет  жанры.  Өлеңмен  де,  кдра 
сѳзбен  де  жазыла  береді.  Мүның  одеби  ка сие ті мол  ж аксы  
ѵ.ігііерінде  кэдім гідей  коркем  бейнелер,  кы зы к  мінезс)ер, 
сатиралык ти п те р   жасалган.
Ф ельетонны й  газет  жанры  ретіидегі  болм ы с-оітім ін 
профессор Д.Заславскийдің 'Тазеттегі фельетон”  (М .,  1952) 
дегеи кітапшасынан оісып  байклуға болалы.  Aji  кдзіргі кдзак 
фельетонының 
тарихы 
мен  теориясын  арнайы  зерттеп 
жүрген ғалым-журналист профессор Т.Қожакеев бізле Ъіияс 
Ж ансүгіров,  Бейімбет  М айл ин,  А сқар  Тоқмағамбетов, 
Ссйділдә  Телешов  секілді  шебер  қаламгерлер  туғызган 
тандаулы  иіығармалардың сатиралык һәм  иублицистикалык 
сырлары  мен  көркем д ік  ерекшелктерін  сипаттаіі  келіп, 
жанрға  мынадай  аныктама  береді:  "Ф ельетон  дегеніміз 
шағын  кѳлемді,  публицистикш іы қ үнді,  көркем  тілді,  сын- 
сыкдқкд  бай,  күлкі  шақыратын  әдеби  шығарма” .
Кейбір  эдебиет  зсрттеушитері  мемуар,  памфлет,  эссе 
секілді  ә д е б и -п уб л и ц и сти ка л ы к  жазбалары  да  ш ағын 
эпостың  очеркке  ж ақы н  түрлері  ретінде  атап  жүр.  Бірак 
бүл 

 даулы пікір: біріншіден, баспасөз жаирларының бәрін 
көркем әдебиетке бүйдаііап әкеле беру ағат болса, екіншіден,
А.Герценнің “ Өткендер мен ойлары”

С.Сейфуллиннің “ Тар 
жол 

  тайғақ  ке ш уі”  тәрізді  мемуарлык  шығармаларды 
шагын  көлемді  эгіикалық түрге жаткьізу тіпті  мүмкін  емес.
•  Г.Ыдырысов.  Очерк туралы  ойлар.  Ллматы.  1969,  40-бот.
••  Т.Лмандосов т.б.  Газет жанрлары.  Ллматы,  1964,  1Н2-6ст.

Бүлардыц қай-кдйсысы да — күрдслі баяіщау, көлемді хнкая, 
дәлірек  айтқанла,  үзақ әңгіме.
Ал  ұзақ  әңгіме,  яки  повесть  —  орта  көяелнУі  эпикапық 
турО іи  үлгісі. 
,  ^  
,
,

  П о в е с т ь .д < » е н -н е
?
"

  t   f   :
)

^
Эдебиет зерттеушілері бүл сөзді алдымен термин ретінде 
а н ы қ т а м а қ   болы п  о н ы ң   та м ы р ы н   тереңге  ә кете д і.
В .Ш ю ю вский,  мысалы, ежелгі орыс шежіресінде, одан келе 
“ Игорь  молкі туралы  сөзде”  повесть деген  атау  бар  екенін, 
екеуінле де бұл термин  “ болған  оқиға жайлы әңгіме” деген 
ұғымда  қо л д а н ы л ға н ы н ,  ал  X V I I I   ғасы рды ң  е л уін ш і 
жьиідарында  Тредиаковский  бүл  сөзге  бүрынғыдан  гөрі 
аыығырақ  ж анрлы қ  сипат  беріп,  французша  “ роман” 
一 
орысша “ повесть”  деп түсіндіргенін айтады.  Сѳйтіп,повесть 
ғасырлар бойы бірде әңгіме деген ұғымды берсе, бірде роман 
деген  ұғымды  берген.
Повесть туралы бүгінгі  пікірлер де эр тарап:  В.Сорокин 
оны  —  үлкен  әңгіме  немесе  кііи кен с  роман деп дэлелдесе, 
Ф .Головеиченко  повестің  бұл  секілді  аралык  сипатын 
мойындай  түра,  П уш ки м н ің   uКапитан  қы зы ”  повесі  Лер- 
м о н то в ты ң   “ Б ізд ің   заманы м ы зды и  ге р о й ы ”  ром аны ­
нан  үлкен  екснін  тілге  тиек  етеді  де,  повестің  жанрлык 
ерекшелігі кѳлемінде емес,  мазмүн  те ре ң іш к жаткан ын  еске 
салады.
“ Повестін тандайтьш тақырыбы 

 депті бір жолы Гоголь 
жанрға  теориялык  анықтама  бермек  болып,  —  кез  келген 
к іс ін ің  басында шынымен болған не болуы  мүмкін жайлар, 
психологиялык жағынан  бір түрлі  қы зы қ жайггар;  осыиың 
озі  кейде  біреуге  бірдеңе  үйрету  үш ін  емес,  әр  норсені 
байқап,  байы птай  алатын  адамнын  ә н ш е й ін   к ө ң іл ін  
аударыи,  көзіи тоқтату үшін жазылады.  Повесть қилы-қилы; 
оның  н о э з т іл ы қ  кдсиеті  аса  б иік  болатыны  сондай,  кейде 
тіпті повесть емес, поэма атанып кетелі...’’*  Бұл арада  Гоголь 
повестің  аса  құнды  кдсиеттерін  —  мазмүны  мѳлдір  ш ы н­
дыктан туатынын.  оқиғасы адам мінезін ашуға ғана қызмст 
ететінін,  идеясы  жалаңатп  емес,  теренде  жататынын,  кѳр- 
кемдік  дәрежесі  б и ік  болатынын  саралап  айткдн.  Гоголь- 
дің осы тұжырымдарына,  әсіресе,  повеете  “ психологиялык 
жагынан бір турлі  кы зы к жайттар”  суреттелуге тиіс дегеиіне 
сүйенген кейбір әдебиет теоретиктері бүл жанрға тән  негізгі 
ерекшелік 

  шьггарманың  сю ж еттік  аркдуы  біреу  болуы

Н . В  .Г о г о л ь .
  Соч.,  М .,  1889,  т.  V,  стр.  210.
306

жэне  бір  адамның  тағдырына  құрылуы,  дәлірек  айткднда, 
бас  каһарманныц  мінезін  ашып,  бейнесін  даралауы  деп  те 
түсіндіреді.
Бұл  пікірде  азы н-ию ғы и  логика  болғанмен,  бүлайша 
кесіп-піш удің  қажеті  жоқ.  Жалпы  эдеби  шыгарма  жазуға 
рецепт  берілмейтіні  секілді,  повесть  жазуда  да  штамп 
болмайды.  Ә рбір  нусқалы  повесть  өмірге  тек  қаиа  өз 
өзгешелігімен  келеді.  Осыны  еске  ала  парыктасақ,  орта 
көлемді  эпикалы қ тұрдің үлгісі  болып  табылатын  повестің 
жұрт  таныған  кейбір  ж анрл ы қ  сигіаты  —  мұнда  шағын 
эіюстағыдай  бір емес,  бірнеше оқиға,  адам о м ір іііід  бір,  не 
бірер  эпизоды  ғана  емес,  бір  алуан  кезеңді  құбылыстарды 
кеңірек,  біраз  дамытыла  сурсттеледі.  Сондықтан,  әдгімеге 
Караганда,  повестің  көлемі  де  үлкен,  сюжеті  де  күрделі, 
ондағы  өмірлік  тартыстардың  оқиғаларга  түтаса  басталуы 
мен байланысы,  шиеленісі мен шеішмі де әлдеқайда табиғи
занды, оқиғаларға кдтынасатьш қаһармандар да біреу емес, 
бірнешеу,  кейде  т іп ті  ондап  саналады.  ГІерсонаждардың 
іш к і-с ы р т қ ы   б ітім   бейнелері  бедерлі,  аракатынастары 
арналы, әжегітәуір оріле, орістетше, кдлыптасу, даму үстінде 
көрсетіледі.  Повесть  мазмұнындағы  ең  озекті  ш ы ндық, 
әрине,  бас кдһарманның омірі болмақ.  Мысалы

Ш .Айтм а- 
товтың  “ Қ үс  жолы”  повесініц  негізгі  желісі  —  Толғанай 
тағдыры болса, Т.Ахтановтың “ Дала сыры”  (кейін  “ Боран
”)
 
новесінің  арқауы  —  Қоспам  ө м ір ін ің   ко м п о зи ц и я л ы қ 
жағынал тұтаскдн бір алуан  келелі һом кезенді эпизолтары.
Орта  кѳлемді  эпостың  повестей  баскд  тағы  бір  түрі 
一 
(грекіие 
р о іе т а  
—  туынды) 
— 
оленді  повесть,  омірде 
болған,  не  болуга  ти іс  күрдеяі  күбы яы стар  мен  келелі 
окигаларды,  алуан-алуан адам тагдыры мен зсшап иіындыгын 
кө.іем()і}  желШ ,  эпикалык не лирикалык си п а тта гы   олеңмен 


1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал