Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет18/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22
Я .Н. Толстой.  О литературе  M  . 1955.  cip  130.
292

тану;  туу,  калыптасу,  даму  тарихын  талдап-тексеру  кджет. 
Жанр  жайлы  үғым  сонда  гана  шын  мэніндегі  гылыми 
сипатта  болмақ.
Ә
р б і р  
э д е б и  
ш ы г а р м а  

 
б е л г і л і  
д о у і р д е г і  
к о г а м д ы к  
ш ы п д ы к п ш ң   с ө у л е с і .  Ә р   д ө у і р д і ң   ө з   ш ы н д ы ғ ы   б а р .   Б ұ л а р  
бірін-бірі кдйталамайды. Олай болса,
әр дәуірдің шынлығын 
сәулелеіідірген  шығармалар  да  бірін-бірі  кдйталамайды: 
тектері  мен түрлері  ұқсас  болғанмен  Ш експир трагедиясы 
Мүсірепов  жазган  трагедиядан,  Бальзак  романы  Эуезов 
романынан,  Абай  поэзиясы  Жансүгіров  поэзиясынан  ѳзге 
ексні  даусыз.  Мұны  да  историзм  прииципінен  қарағаида 
ғана ацғарамыз.  Міне, осы өзгешелктерді ажырату әрекетінің 
о з і   ж
а н р   м ә
с е л е с і н   т а р и х и   т ұ р ғ ы д а н   т о л г а у ғ
а   ә к е л е д і .
Ә
л е б и  
ш
ы
ғ
а р м а н ы
ң
 
ө
з г е ш
е л і г і н  
о с ы
л а й
ш
а  
т а р и х и  
т ұ р ғ ы д а н  
п а й
ы м д а й
  т ұ р а ,  
қ а й   д ә
у і р д е  
ж
а з ы
л с ы
н ,  
қ а н д а й  
қоғамдық  шьшдықтан  тусын  бәрібір,  тектес  туындыларда 
а л а м   ө
м і р і н   б е й
н е л е у   ж а ғ
ь ш а н   з а ң
д ы   ұ қ с а с т ы қ ,   к о м
п о з и -  
циялык.  күрьшым  жағынан  бірлік  болатынын  тағы  ескеру 
кджет: 
Лирика  ж еке  баска  т ѳ н   сан  ыірім  сезімге  күрылса, 
э п о с   а д а м   о м і р і н і ң   к е з е ң - к е з е ң і н е   к е ң і р е к   к а н а т   ж а я д ы   ( ) а ’  
О р а м а   н а қ т ы   к и м ш   о р е к е т т е н   о р б і п ,   o p i c m
e ù d

М ү и ы   е с к е р у  
зерттеудегі историзмді жоқкд шығармайды, жанр мәселесін 
иеғүрлым байсалды, терең және жан-жакты талдауға, әрбір 
одеби түрдің өзара өзгешілігімен қатар, бірлігін де жіті тануға 
м е г з е й д і .  
Ә
д е б и е т т і ң
  т е к т е р і  
м е н  
т ү
р л е р і н   т е к с е р у г е  
о с ы
 
жолмен  барған  жөы.
С ѳ й
т і п ,
Ь м і р д і ң
  е ң   н е г і з г і  
з а н д а р ы
н ы
ң
 
б і р і  

 
о н ь щ
 
толассыз дамуы десек,  бұл заң ѳнерге де,  соның ішінде сөз 
өнеріне де тән. Әр халықтың әдебиеті ол өмір сүрген тарихи 
дәуірлердің  әр  кезеңінде  эр  халде,  өр  қалыпта  болып 
о т ы
р а д ы
.  
Э д е б и   п р о ц е с с   д е г е н м і з д і ң   ө з і  

  о с ы
.
Кѳ р ке м д ік  дамудың  эдеби  процестен  таны л атын 
қүбылыстары  алуан-алуан:  б ірін  эдеби  шыгарманыц 
такдлрыбынаи  аңғарсақ,  Ьірін  идеясынан,  енді  бірін  адам 
образынан  аңғарамыз.  Эдеби  жанрлар  тағдыры  да  осы 
құбьиіьтстарға  тыгыз  байланысты.  М үның  егжей-тегжейін 
бүкіл  эдеби  құбылыстарды  тарихи  тұрғыдан  топшылау, 
талдау арқылы  гана  білуге  болады.
Мысалға  Махамбет өлеңдерін  алайық.  Бѳкей  ордасын- 
дагы  Исатай  Тайманов  бастаған  үлт-азаттық  кѳтерілісі 
一  
ѳткен  ғасырдың  орта  түсындағы  кдзақ  ѳмірінде  болған 
құбылыс  та,  Махамбет  поэзиясын  ѳмірге  экелген  фактор 

  дэл  осы  тарихи  жагдай.  М уны   да  кдтал  историзм 
принципінен танып,  білеміз.  Кдзак әдебиетінің ол түстағы
293

өрбу  дорежесіие  лайық жанр  атаулылан  колда  бары  және 
езіне  тән  өзгешеліктерімеіі  осіп-дамығаиы  —  эпостьщ 
жекелеген түрлсрі мен лириканыц қайсыбір категориялары 
ғана.  Бүл  шындык,  Махамбет  өлеңдерінің  ж анрлы к 
сипаттарын  белгіледі.  Махамбет  шьтғармаларының  бүкіл 
жанрлық  ерекшеліктерін,  мазмұны  мен  гііш інін,  күллі 
ақындық машығын, оршіл романтизмін, айрыкша пафосын 

 бәрін де жоғарыда көрсетілгсн шешуші жайтқа байланыс­
тыра  байыптаймыз.  Мүбәдә  историзм  принципінен  ауыт- 
қыгән жағдайда бүл айтылғандардың бірін де альтқтай алма- 
ған  болар едік.
Демек,  жанрлы қ  ж ай-күйлің  бәрін  тек  кана  тарих 
аясында, халық өмірімен тығыз байланыстыра, барлык эдеби 
дамумен  бір  арнада тексеру шарт.
Ж а н р  
— 
д а м у   у с т і и д е г і   ү г ы м .  
Әрбір тарихи дѳуір эр түрлі 
жанрдыц  түп  нсгізін  сақтай  тура,  оның  табиғатына  ѳз 
ерекшеліктерін енгізеді.  Мүидай ерекшсліктер, бір жағынан, 
әр  әдебиеггім,  үл іты қ  сыр-сипатымен  тығыз  байланысты 
болса, скінш і жағынан,  ор жа:зуиіыныц олеумеггік орта мен 
эдеби процестегі аткдрар роліне,  алар орнына байланысты. 
Мольер  мен  Мүсірепов  гіьесаларынаи  кѳп-кѳгі  жаирлық 
үқсастыктар  коре  тұра  жер  мен  коктей  айырмашылықтар 
байқау себебіміз де  сондыктан.
Ж а н р л ы к   д а м у д ы п   о з і   —
  т і р і   п р о ц е с с .  
Жанрлар  туады, 
ѳседі

өзгереді,  жоғалады,  жаңадан  пайда  болады...  Бұл  да 
эр  әдебиеттің  тарихи  тағдырлары  мен  ерекшеліктеріне 
уштасыи  жатады.
Ж а н р  

 
н а қ т ы  
т а р и х и  
т ү р .  
Бұл,  сайып  келгенде, 
әлеуметтік-экономикалық  факторларға  да  тәуелді.  Қазақ 
эиосы  бір  кезде  батырлар  жыры  түрінде  кѳрінсе,  кейін 
аралық сипаттағы лиро-эпосқа  кѳшті;  одан  келе  жанрлық 
табиғатын  мүлде  жаңартқан  жаңа  сападағы  поэмаларға 
ауысты.  Бүл тегін  емес.
Дүниежүзілік  әдеби  дамуға  көз  салсак,  абсолютизм 
дәуірінде  ода  оріс  алса,  кертартпа  буржуазия  түсында 
мещандық драма,капитализм  ксзінде  шыншыл  роман  туа 
бастаганын кѳреміз.  Мұны да тегінен-тегін деуі^ болмайды.
Акыр  аяғында,  әрбір  керкем  шығарманың  барлық 
жанрлык  ерекшеліктері  сол  шығарманы  жазган  автордың 
қаламгерлік  ерекшеліктеріне  тәуеллі  екенін  ескеру  керек. 
Мысалы,  роман  жазған  жазушынын  бәрі  бұл  жанрдың 
белгілі  ережесімен  жазып.  жалгыз  аяқ  сокпағымен  жүріп 
отырады деуге болмайды; ор роман эр автордыц кдлауынша 
жазылады  да,  ол  жалпы  осы  жанрға  бұрын-сонды  ешкім
294

енгізбеген  өзіндік өзгешелігін  енгізеді.  Демек,  әр жанрдың 
айрыкша  қасиеті  жалпы долбармен  емес,  накты  жағдайда, 
пакты  көркем  туындыға  негізделе дөлелденуге тиіс.
К ѳ
р к е м  
т в о р ч е с т в о  
ж а н р л а р ғ
а  
б ө
л і н б е й
  т ұ р ғ а н  
к ө
н е  
д ә
у і р д е   ә д е б и   т у ь т н д ы ғ а   т о н   б і р д е н - б і р   с и п а т   а т а м   з а м а н ғ
ы  
н о э т и к а л ы
қ
 
с и н к р е т и з м  
б о л ғ
а н ы  
м ә
л і м .  
С и н к р е т и з м
д е  
ж а и р л ы қ
  с и п а т т а р   ж а п а - т а р м а ғ
а й
  қ
о с ы л ы г і   ж а т т ы .   М
о с е л е н ,  
б а я ғ ы   б і р   т о п   а д а м   қ
о с ь ш а   ә
н д е т е т і н   х о р л а р д ы
ң
  м а з м ү
н ы н д а  
к е й д е   ж е к е л е г е н   о қ и ғ а л а р   ( э п о с к д   т ѳ н   с и п а т )   ж
а т с а ,   к е й д е  
ә
н и і і л е р д і ң
  о з   б а с т а р ы
н д а г ы
  к ү
й
і н і ш - с ү
й
і н і ш т е р   ( л и р и к а ғ
а  
т о н   с и п а т )   а р а л а с ы
п ,   к е й д е   ө н   б а с т а у ш
ы
  м е н   қ
о с т а у ш
ы
л а р  
а р а с ы н д а ғ
ы   д и а л о г т а р   ( д р а м а ғ
а   т ә н   с и п а т )   к е з д е с і п   к а л а т ы н .  
О с ы л а р д ы ң
  б ә
р і н е   қ
о с а , х о р ғ а   а д а м д а р д ы ң
  д е н е   к д м ы
л д а р ы
,  
б е т   қ ү
б ы л ы с т а р ы ,   б и л е р і   а р а л а с а т ы
н   д а ,   о н е р г е   қ о л м а - қ о л  
с а х н а л ы
қ
  с и п а т   б е р е т і н .  
К е л е - к е л е   с и н к р е т и з м
  ж о й
ы л д ы  
д а ,   о н е р д і ц   д а р а - д а р а   ж а ң
а   т ұ
р л е р і   ш ы қ
т ы .   Б і р   п о э з и я н ы
ң
 
о з і   т а л а й   т ү р г е   б ө
л і и д і .   О л   т ұ р л е р   ғ
а с ы р д а н - г а с ы р ғ
а   ө
з г е р і п ,  
қ ұ б ы л ы г і ,  
е с к і с і  
ж
о г а л ы
п ,  
ж а ң
а с ы
 
т у ы
п  
о т ы
р д ы
.  
Д ә л  
о с ы
н д а й
 
т і р і  
п р о ц
е с с  

 
ж
а н р   т а б и г а т ы
н д а г ы
 
б ү
р ы
н н а н  
болғаи,  бар  жэне бола беретін  заңдылық.
Жанр табиғатын  зерттеуге,  мінс,  осы  зандылық тұрғы- 
сыиаіі  келеміз.
( г р е к ш
е  
e p o s   —
  б а я и д а у

ө ң г і м е л е у ,   т а р и х т а п   а й т у )  

к о р к е м   о О е б и е т т і ң   б а й ы р г ы ,   н е г і з г і   т е к т е р і н і ң   б і р і , д ә л і р е к  
а й т қ а н д а ,  
о м і р  
ш ы н д ы г ы н  
м е і і л і н ш е  
м о л  
қ а м т ы п  
к е ң  
с у р е т т е и т і н   а д а м   м і н е з і н   м ү м к і н д і г і н ш е   т е р е ң   а і и ь т ,   ж а н -  
ж а к т ы   т а н ы т а т ы н   і р г е л і ,  к ү р д е я і   ж а н р .
Осындай  теориюТық  анықтамаға  келмес  бұрын  про­
фессор Л . И.Тимофеев эпосты термин ретіңде екі түрге бөлііі 
алады да, алдымен u одеби-тарихты қ  мағынада эпос — халық 
поэмалары  мен  ертегілері  (орыстың  халық  эпосы,  коне 
лұние эпосы т.б.)” * —
— деп түсіңдіреді. Мұнда да үлкен логика 
бар:  эдебиет теориясында  эпос  жанр  атанғанмен,  эдебиет 
тарихында халы қ дастандары, айталык, “ Қобыланды батыр5*, 
“ Ер Тарғьш” ,"Кдмбар батыр” сиякты батырлар жыры екені 
рас.  Эитсе  де,  мэселеге  историзм  принципінен  кдрасақ,
• 
Л. И.Тимотее  Ос 
н он ы  
теории  литературы.  М.,  “ Просвещение”,
 
1%6,стр.  343.
295

бұлайша  бұтарлай  бермей-ақ,  бәрін  бір  жүйеде  тексеруге 
эбден  болады.  Ойткені  эпос  деген  терминнің  эдебиет 
тарихыішағы мағынасы әдебиет теориясындағы мағынасы- 
мен  сабактас;  сондыктан  біз  бұл  жанрдьщ  байыбына  дәл 
осы тұрғыдан  барган дұрыс деп  бііеміз.
Эпосхыи хуул  қалыитасү тарихы  тым  әріге,  алам  сана- 
сымың  алғаш  ояну  лоуірлсріне  тамыр  тартып  жатыр.  К^ій 
халықтың болсын,  баяғы бабалар заманынан бермен кдрай 
ауыздан-ауызға  таратып,  үрпактан-үрпақкд  мүра  ғып  кдл- 
дырып келе жаткдн әдеби туындыларының дені 

 эпостық 
шығармалар.  Олай  болса,эпос 

  көркем  творчествонын 
ец оір егде, етене, кең тынысты, кәмелеіті тұрі. Бүл тарихты 
шолу түрінде  болса да  ойга  орнықтырмай  тұрып,  эпостыц 
жанрлық сыр-сипатын түсіну  қиын.
Э п о с т ы
қ   щ
ы
ғ
а р м а н ы
ц  

 
а в т о р  
у ш
і н  
“ і ш
к і ”
субъсктивтік шындықемес,  “ сыртқы”  объективтік шындык 
— жекелеген  адамдардың  коңіл  күйі  ғана  емес,  бүкьі 
Х с и і ы к т ы ң   т ұ
р м ы
с - т і р ш
і л і г і ,   т а о и х и   т а ғ
д ь і щ
д р ь і   м е н   ұ л т т ы қ  
даму  зандылықтары.  ОсьХдан келеді де ләуірлік қүбылыстар 
мен  қогамлык қатынастарды  көркем  жинактаудагы жұрткд 
м ә л і м  
э п и к а я ы к   к ү - ^ о ш   д е г е н   ұ ғ ы м   ш ы ғ а д ы .   Б ұ л  

  э п о с к з  
тән  айрықіиа  сипаттарлың  бірі.
Аламның  көңіл  күйінен  туатын  лирика  мен  кимыл- 
о р е к е т і н е   н е і і з д е л е т і н   д р а м а д а н   э п о с т ы ң
  а й
ы
р м а с ы   —
  м ұ ш ш  
шындық кең  колсмдегі  баяндау,  әңгімелеу аркылы жинақ- 
талады.  Соііла  эпикалык.  шығармадағы  авторлық суреттеу 
м
е н  
к . а һ
а р м а н д а р д ы
ң
  д и а л о г - м
о

і о л о г т а р ы
 


э п о с т ы
қ
 
баяндауды  жүзеге  асыру  жолдары.  амалдары  мен тәсілдері 
ғана.  Мұны  Горький де айтклн-ды. Ал 
эгшкалық
шығарманың  тағы  бір  ерекш елігі  ретінде,  мәселен, 
драмадағы басты нәрсе —гадаЛболса, эпостағы басты нәрсе 

Ъ қ
и й
^ е к е н і і і   е с к е р т е д і . ^ Б ү
д я н   ш ы ғ а т ы н   т ү й і н   —
 
э п о с   ж а н -  
ж а к т ы  
ж а н р :  
э п и к а л ы к  
ш ы г а р м а д а  
а д а м н ы ц  
о м і р  
ж о л ы  
к е ц і н е н  
б й я н д а л а д ы ,  
о н ы ң   б а с ы н а н  
к е ш к е н  
т а г д ы ѵ  
м е н  
т і р ш і л і к  
т о л ы к ,  
ж и н а к т а л а д ы ,  
о л  
к д т ы с к д н  
о к и г а л а р  
м о л ы н а н  
с у р е т т е л е д і ,  
о л  
ж а с а г а н  
і с - э р е к е т т е р  
т у  т а с  
б е і і н е л е н е д і , 
с а й
ы п  
к е л г е н д е ,  
а д а м д а р  
а р а с ы н д а г ы  
қ а р ы м -  
қ а т ы н а с т а р   о р   к ы р ы н а н   а й к ы н   к о р с е т і я е д

Омір шыіідығын кдмту, адам мінезін ашу мүмкіндіктерне 
к д р а й   э п и к а л ы
қ
  ж
а н р   ү ш   т ү р г е   б ѳ
л і н е д і :  
I )   ш а г ы н   к в л е м д і  
) Ш 4 к а л ы к   Щ
, р
;   2 )   о р т а   к о . і е м О і   э п и к а л ы к   т ү р ;   3 )   к е ң   к ѳ л е м д і  
) п и к т ы к  

 у р .  
К ^ і н л а й  
э п о с т ы
 к .   ш ы ғ
а р м а   б о л с ы
н ,  
б ә
р і б і р  
о с ы
н а у   ү ш   т ү р л і ц   б і р і н е   ж а т а д ы
.   Э п о с т ы
ц   е н л і г і   е р е к ш
е л і к -  
т е р і н   н е г ү р л ы м   ү і ъ і м д ы   а н г а р т ѵ   ү ш і н   о с ы
  а й т ы л г а н   ж а н р л ы
к
2%

гүрлердің әркдйсысыи  (қүрамындағы  кейбір үлгілерін  мы­
салга ала  отырып)  жеке-жеке сипаітауға  көшеміз.
Ш а г ы н   к ө л е м д і   э п ы к а л ы к   т ү р г е   ж а т а т ы н   ә д е б и   т у ы н -  
дыларда

нсгізіііен,  омір шындығы бір немесе бірер ықшам 
эпизод мөлшерінде, адам тағдыры бір немесе бірер жинақы 
оқйға^ікөлемінде  ғана  көрсетіледі.  Оқиғаға  катысатын 
кдһармандар  санаулы,  олардың  басьшан  өтетін  құбылыс- 
тардьщ бәрі  емес,  кейбір үзіктері ғана суреггелстін болган­
дыктан,  мүндай  шығарманың  колемі  де  шағын,  ьткшам. 
Адам  мінезі  мүнда  кобіне  ідиіыптасқаы,  дайын  кдлпында 
к ѳ
р і н е д і .  
К
е й
і п к е р  
ө
м і р і н і ң
 
к ө п  
б ұ
р а л а д ы
 

 
ш
ы
ғ
а р м а  
с ы
р т ы
н д а   —
  б а я н д а у д а н   д а ,   с у р е т т е у д е н   д е   т ы
с ;   а в т о р л ы
к  
м а т е р и а л  

 
н а ғ ы з   к д ж е т т і   д е т а л ь д а р   м
е н   ш
т р и х т а р   ғ а н а .  
Шығарманың  сюжеттік  аркдуы  ұзақ  желілі,  арналы  даму 
үстінде  емес,  қыскд  кдйырылған  келте  суреттер түрінде 
т і з б е к т е л е д і ;   к о м
п о з и ц и я с ы
  д а  

  ж и н а қ
ы
,   ү
и і р і м д і

ш
и р а к .
Шағын  эпикалық  шығармалар  әдебиет  тарихының  әр 
кезеңінде ѳр сипатга болған. Мэселен, ежелгі көне дүниедегі 
б ү л   т е к т е с   к ө
р к е м   т у ъ п і л ы  

 
миф’ 
о д а н   к с й
і н г і   ә р   т ұ с т а р д а ғ ы  
ү л г і л е р і   —
 
а ң ы з ,   е р т е г і ,   м ы с а л ,   н о в е л л а   т . б .
^
 
М и ф  

 
т а б и п и п   қ ү п и я л а р ы н ,   и д а м   н е   к о г а м   ө м і р і н і ң   с а н  
с и у и н   с ы р ы н   к и я л   г а ж а й ы п   о к и ғ а ғ а   а й н а і к һ л р а   б е й н е я е і т й н  
ф а н т а с т и к а л ы к   б а я н .  
Б ұ л  
б а й ы р ғ ы  
х а л ы
қ
т а р д ь щ
  б о р і н д е  
бар,  бірақ  түпкі  туған  торкіні  кѳне  Греция  (Троя,  Фивы 
циклдері);  кейін  римляндарға  ауыскдн.
Ежелгі І рецияда т>тан көп-коп шағын эпостың бір мыса_ 
лы  ретіндс  Аігіей  туралы  мифті  еске  түсіруімізге  болады: 
коне  дүниенің  керемет  қаһарманы.  Антейдің  күллі  күш- 
куаты өзін дүниеге экелген Жер-анада екен. Антейдің аяғы 
жер басып тұрса-ақ болғаны,оны  ешбір жау ала алмайтын 
болған.  Ѳйткені онын тал бойындағы барлык кдсиет Жерде 

 озін таіікдн анада.  Соны  білген  Геркулес Антейдің аяғы 
айьттан тайып Жерден ажырауын бағып жүреді де, бір жолы 
қыл  елі көтерілген сәтте  оған  енді кдйтып  жер бастырмай, 
алыпты  әусде  туншьтктырыгі  ѳлтіреді...
Бұл секілді  мифтер көне дүние  көркем әдебиетіндс  көп 
ж
э н е   ө р   а л у а н ;   б ә р і   б і р і г і п , ә л е м г е   ә й г і л і   г р е к  
м и ф о л о г и я с ы н  
к ү р а й д ы .  
М
ү
і і ы  
э д е б и е т   т е о р и я с ь т д а  
м и ф а ю г и я / і ы қ   э п о с  
деп  атайды.
М ш [ х ) я о г и я А ы к   э п о с   —
  ж
а
м
ш
  э п о с   а т а у л ы н ы ң   б а с ы .   Б ұ л  
э п о с т ь щ
 
и д е я л ы қ
- т а к ы р ы п т ы қ
  н е г і з і  

 
а д а м  
б а л а с ы
н ы
ң
 
табигат  пен  қоғам  туралы  гылым  туман  түрғанлағы  сонау 
а л г а ш қ
ы   к д у ы
м г а   т э н   и д е о л о г и я л ы
к   с и н к р е т и з м
  т ү
с ы н д а  
етек  алған  аңқау  әрі  аңғырт  ұғым  нанымдары.  Демек,
297

мифологиялык эпосты адамдардың басын түманлай тұткдн 
бірьтңғай  діми  сенімдср  ғана  туіызалы  деуге  тіпті  де 
б о л м а й
д ы .  
М
и ф о л о г и я л ы
қ
  э п о с   —
  х а л ы
е т ы
н   б ү к і л   қ а у ы м  
болыгі  кднаттанлырғап  киялынам  туған  қымбат  қазына. 
Ондағы  негізгі  мотив  жеке  бастьщ  күй кі  тіршілігі  емес, 
кейінірек  орбіген  батырлар  жырындагы лай,  жалпы  жүрт 
тағдыры  болуы да соішықтаи.
Сайып  келгенде,  шакын  көлемді  эпикалық түр  рстінде 
с и п а т а с а қ
.   м
и ф   —
  а д ы з .   К е й
і г і к е р л е р і  

  к у д а й л л р

б л т ы р л л р ,  
эр алуаи сиқырлы керемеггер. Эркдйсысы алам таң кдлғанлай 
тартымды,  сомшалық кызық сюжетке қүрылады.  Көркемдік 
бояуы  кднык,  идеясы  айкі>ш.  аса әссрлі,сол  себепті  ммфтік 
а ң
ы з д а р   —
 
м а з м ү
і і ы н д а ғ
ы  
к ө п т е і ^ е п  
к і с і  
і і а н ғ
ы с ы з   а н ғ ы р т  
һ ә м  
а л б ы
р т   ж а й
л а р ғ
а   қ
а р а м а с т а н  
к е з і н л е  
а й т а  
к а л ғ а і ш а й  
эстетикалықжөне торбиелік роль аткарған эдеби туындылар.
Миф 

 “ алам баласьшың сәбилігі туралы” ( Маркс) ше- 
жіре;  ендеше,омың  біздср  ұпііи  тацьгм  тарапындагы  моні 
де  үлкен.
^
Э г ю с т ы ң
  к ө н е   т ү
р л е р і н і ң
  б і р і   —
 
а ң ы з .   Б ү л   д а   м и ф   с е к і л д і  
і р е  
қ и я л  
а р а л а с  
ф а н т а с т и к а л ы к ,   х и к а я .  
Б і р а қ
  м
и ф т е н  
о з г е ш
е л і г і  

 
а ң ы з д ы ң  
н е г і з і н д е  
ш ы н д ы қ
к д  
ж а н а с ь т м л ы
,  
кобіне тіпті омірде болган, халық жадында сақталған окдіау 
оқиғалар жатады.  Әр халыюъіц тарііхындағы әлдебір абзал 
а д а м д а р  

 
а с а  
к ө
р и е к т і  
к л й
р а т к е р л е р  
х а ш
н
д
а   д а   т а л а й  
аңыздар туған.
Қазақ ауыз  одебиетінде  Асан  Клйғы  туралы  аныз  бар. 
“ Бүл  —  тарихта  болган  адам.  Бірақ  тірлік  еткен  заманы 
Жонібек  хапның  түсы  дегені  болмаса,  дәл  кім  еді,  қай 
ортадан  шығып  еді,  кдндайлық еңбок,  әрекет етіп.  қандай 
омір  кешіп  еді.  Ол  жайының  ешклйсысынан  дәл  дерек 
жоқ” *.  Бір сскерстін норсе — Асан жайлы аңыздар екі удайы; 
бірі — хаіыккл жат, 
опдсі Асан ЖәніГюк
 ханкың жаньгндсиъг 
кертартпа соуеіей халінде көрінеді де, екіишісі — халықтық 
аңыз,  онда  Асан  жалпы  жұрт  үіііін  *хой  ұстіне  бозторғай 
жүмыр

қалайтын” жайлы қоныс,  қү іты мекен іздеп жүрген 
ел  кдмқоры  кейпінде  көрінеді.  Сонғысы  —  кьізық  ацыз, 
бізге керегі де осы аңыз.  Бүл апыз 

 іиағын эпикалықтүрдің 
қазак әдебиетіндегі тәп-тәуір,  нүсқалы  туындысы да,  Асан 

— кәдімгідей  көркем  шыгарманын  кейіпкері.
Осындай  аңыздар  әр  халықта  бар.  Мэселен,  орыс 
х а л к м
и ы
н   “ с у ы
  —
  с ү т ,   ж а ғ
а с ы   —
  б а л   қ
а й
м а к ”   о з е н   т у р а л ы  
а ң
ы з д а р ы  

  ә л г і   с а р ы
н д а с   ә д е м і   э п о с .

М . Ә у е з о в .
  Әр жьиьчар ой;іары.  Ллматы.  1959

245-бет.
298

Аңыз әлі де онша ескіре қойған жоқ.  Кейде ел аузында, 
кейде жазба түрде тарихта болып  откен белгілі  адамдар,  нс 
окигалар жайлы толып жаткдн таматиа хикаялар,  әлі  күнге 
осіреленііт айтылады.  М.Горькіійдің “ Изергиль кемпірі” мен
С.Мүкдновтыи *4Пашіаны куғаи баты ры ' АТвардовскийдің 
••Москва  туралы  балладасы”  мен  Х.Ерғалиевтің  “ Аңыз 
атасы” ел аузьшда ацызға айналган шынлыктарға негіздел- 
ген.  Мұндай  аңызды  шығармалар  көптеи-көп.
Көркем  піш ін  тұрғысынаи  қарағанда,  аныз  шынында 
да  мифті  еске  сала  береді:  көлемі  шагын,  оқигасы  қызық, 
адамдары  аз,  тілі таза,  идеясы  айқьш...
Щағын  көлемді  эпикаға тән жанрлық тұрлердің бірі 
一  
—/
ертегі.
  Бұл  да  миф  пен  анызға  үксас, 
адам  омірінде,  не 
хайуанат  дѵпиесінде  болуга  лайыКу  эр  алуан  қы зы қ,  кеш)е 
т іт п і гажайып оқшипарды ойдан шыгарып,  осіре әцгімелейтін 
коркем баян,  әсерлі хикая.
Ертегілердің тақырыбы ғана емес, табиғаты да эр алуан. 
Бізге кез келген сртегі емес, бәрінен бұрын “ халықжаньшың 
айнасы”  (Белинский)  бола  алатын,  “ ең  алдымен  халыкты 
мінездейтін”  (Добролюбов)  ертегічер  ғана  кымбат.  Ондай 
ертегілер  кдзак эдебиетінде сала-сала.
Қазақ ертегілерін жете зерттеп,  кдзак эдебиетінід тари­
хына ертегілср туралы арнаулы болім жазыи енгізген галым- 
жазушы  Мүхтар Эуезов шағын көлемді эпиканың бұл түрін 
үш  салаға  (хиял-ғажайьш  ертегілер,  хайуанат  жайындағы 
ертегілср,  салт  ертегілері)  бөліп,  өркдйсысына  жеке-жеке 
міпездеме  берсді.
Коркемдік жағынан бағалағанда, ертегінің көлемі қьісқа, 
сюжеті ықшам,  композициясы жинақы,
тілі ауызекі айтуга 
лайық  қарапайым,  бірақ  образдары  откір,  дәл,  мазмүны 
тартымды,  идеясы  бүкпесіз,  ашық.  Оқиғаға  кдтысатын 
адамдар да санаулы, аз, жалғыз-ақ олар әрқашаи жан-жақты 
ашылган толыққанды тұлға,кесек образ дәрежесінде көріие 
бермейді,  мінез-құлқы  көбіне  бір-ақ  қырынан,  ең  слеулі 
ерекшелігімен гаиа көзге түседі.  Іс-орекеті де соган лайық, 
өлшеулі.
Ертегілер  ауыз  әдебиетінде  ғана  емес,  жазба  эдебиетте 
ле  мол;  мысал  үшін  А.С.П уш киннің  оленді  ертегілерін, 
М .Е.Салтыков-Щ едриннің  көркем  кара  созбсн  жазған 
немесе  А.Н .Островскийдің  драматургия  тіліне  кошірген 
ертегілерін атасақ та жетіп  жатыр.
Осынау ертегілерден, оның ішінде хайуанат жайындағы 
ертсгілерден  туьтндап  шьтғып,  шағын  эпостың  өзгеше  бір 
түріне  айналган  нәрсе 

 
мысал
  (басня).
299



1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал