Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет17/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22
( В. Маяковский).
261

Алғашісы  шумақ  —  силлабикалық  өлеңнің  үлгісі  де, 
соңгы  шумақ 

  тоникалық өлеңнің үлгісі.  Көріп  отырсыз. 
екі  шумақ та  еркін,  авторлардың  қалауынша,  баспалдакгы 
кестеге салынған: Жансүгіров әр тармақты екі жолға жазса, 
Маяковский  эр  тармакты  үш  жолға  жазган.  Гәп  мұнла  да 
емес.
Гәп  екі  шумақтың  әр  тармағындағы  буын  санында 
жатыр: силлабикалык өлеңііің әр тармагының Ьарлықбуыны 
бірдей  —  ылғи  сегіз  буыннан  келіп  отырса,  тоникалық 
өлеңнің әр тармағының екпін түсетін буындары ғана бірдей 

 төрт буыннан келіп отыралы да, кдлған буындары есептен 
тыс, яки торт тармактың эркдйсысындагы жалпы буын саны 
төрт  түрлі  ( 1 2 , 11

15

16).  Бірақ  эр  жолдағы  екпін  саны 
б і р д е й
 
б о л г а н д ы
к т а н ,  
ә л г і д е й  
б у ы
н  
а л а - к ұ л а л ы ғ ы  
ө л е ң д і  
оқығанла  онша  сезіле  қоймайды.  Мұның өзі  өлеңнің орыс 
тіліндегі екгіін заңына сойкес жазылғандыгынан; сондыктан 
болса  керек,  кейде  тоникш іық  жүйені  таза  орыс  өлеңіне 
тэн ѳлшем деп те есептей береді.  Сонымен орыс өлеңіндегі 
т ч і щ
і к а л
ь ^ .   ж ү
й
е н і ң
 
x ä . M ь
і
ж а т ы р .  
Б а й
ы
р г ы
 
Былиналардың, халыкоіідері мен тұрмыс-салт жырларының 
С б ^ Ш
д е  д е   т о н и к с х і ы
қ
  с и п а т   б а р .   Д
е г е н м е н   т о н и к а л ы
қ
  ж ү й е  
о р ы с іы ц  жа іба  по )зіім с

ma  І р слиа коііскии  рс(|)ор\іасыиан 
кейін занды түрдёеніИ, ѳткен гасырда  Пушкин, Лермонтов, 
Кольцов,  кейін  Блок,  Брюсов  т.б.  творчествосында  жан- 
жактш  дамыды  да,Маяковский  түдывда  шарыктау іііегіде 
жетті.
Маяковский  ѳлендері  орыс  поэзиясындагы  ѳзгеше  бір 
творчестволык реформа тэрізді.  Ол тониканы тура тотыдай 
құбьиітты,  ал  құбылтуды  (тропты)  кұдды  құлпырту биігіне 
котеріп әкеткендей болды. Буынды екпінге, екпінді ыргаккз, 
ырғаісгы  тіп-тіке  төңкеріс  тынысына  багындырып  жібер- 
генлей  еді.  Сөзді  тармакхд  тізіп,  шумаккд  кдлап  жатпады, 
эр  созге  ап-ауыр  ой  мен  образ,  мазмұн  мен  магына  берді 
де,  өлеңнің ѳзгеше  кестесін  —  “ Маяковский  баспалдагын” 
жасап,  сонымен  сатылап  кетті:
с  ношей  моей 
иду, 
спотыкаясь.
Ползу
дальше 
на сеиср.
(В. Маяковский).
262

Сапалы (квалитативті) топтың силлабика мен тоникадан 
болек, сөйте түра екеуімен де үқсас  негізгі жүйелерінің бірі 

 
силлабо-тоникалык  сыең.  Бүл  а іе ң н ің  оліиемі
 

 
орі буын, 
әрі  екпін:
  ырғақ  пен  шумақ,  тармақ  пен  бунақ  —  бәрі  де 
буын мен екпінге бірдей негізделеді.  Мұнда буын мен екпін 
бірдей есепке алынады.  Бұл жүйенің әр бунағътдагы екпінді, 
екпінсіз буындар метрикалық жүйедегі созымды, созымсыз 
буындарға  сыбайлас,  сондыктан  мұның  негізгі  түрлері  де 
сол  антикалық атаулармен  аталып,  беліілері де  сол  ретпен 

  екпін  түсетін  буынға  сызыкдиа  (

) ,екпін  түспейтін 
буынга доға  (

;)қойылыл  жто.
Орыс  поэзиясында силлаЬо-тоникалық. өлеңнің басты- 
бас^ьі^ес^тұрГ бар.  Солардың үлгілерін  үсынайық.

) , д ы
б ы
с т а л у   т ү р і   —
 
в о д а ,   о р   т а р м а к т ы ң
  е к п і н  
т ү с е т і н   б у ы
н д а р ы
 

  2 ,   4

6 Л  8

т . с .   м ы
с а л ы
:  
М о и   д я д я   с а м ы х  
честиых^правіи.,.
Х о р е и
и ) , дыбысталу түрі 

 
воды,
 эр тармақтың екпін 
т^сеТІТГбуьіндары  ―
丄,
3.  S.  7jex..  мысалы: 
М чатся  тучи, 
вьются  тучи...
Д а к т и л ь   ) ( —
リ リ
> ,
д ы
б ы
с т а л у  
т ү
р і  


в о д а м и ,  
э р  
т а р м а к т ы ң
  е к п і н   т ү с е т і н   б у ы
н д а р ы
  ―
1 . 4 t   7 t   І О   т . с "   м ы с а л ы :  
М е с я ц   з е р к а л ь н ы й   п л ы в е т   п о   л а з у р н о й   п у с т ы н е . . .
Амфибрахии
  (
し;
— и ) ,дыбысталу  түрі 

 
железо,
  эр 
тармаюгың екпін түсетін буындары 

 2^5

â,11 т.с.,  мысалы: 
Гляжу ка к  безумный  на  черную  шаль...
А напест
 


—) ,дыбысталу  түрі  —

железа,
  эр 
тармактың екпін түсетін буындары 

 3

6, 9,12 т.с.

мысалы: 
Надрывается  сердце  о т  муки...
Осы  үлгілерден-ақ  корініп  тұр,бунақ  жагынан  мөл- 
шерлесек, ямб^ хорей 

 екі буынды, дактиль,  амфибрахий, 
анапест 

 ұш буынды олшемдер тобына жатады. Эр топтың 
ѳзіне тэн  ѳзгеше  ыргаісгары  бар.
Сонымен,  біздің  кдлсқа  адсқа  молімет  бере  шолып 
ѳткеніміз тѳрт түрлі  (метрикалық,  силлабикалық,  тоника- 
лык,  силлабо-тоникалық)  өлең жүйелері.  Осылардың кдй- 
кдйсысында яа  ұйкассыз^  яки  ак ѳледаер  кездесуі  мүмкін. 
Орыс әдебиетіііде, мысалы, П уш киннің “ Борис Годуновы” 
немесе “ Шапян трагсдиялары” секілді белгілі шыгармалар- 
ақ олеңмен жазылған болса, кдзақ әдебиетінде де бірқылыру 
мол  кездесетін  үйкдссыз  өлеңнің үлгісі  ретінде  “ Хкан  сері 
— Ақтоктыны”  атауға  болар еді:
•  Кьп КѲ
1
ІНІЦ жасынллй-ак 
Молліретіп  тізіпті.
263

Bip кда«иімас,  бір кддіиіса 
一 
ІСыз да  козін  ала алмас.
Отпен  ойнап,  күйсе 

 окінбсс,
Іші  күлсе,  көзі  жылап.
Куаныіиыи  бір бігаірмсс.  кмідар-ай!
Не  багына,  ие сорыңа,
Көрерміз де  ксчінде...
(Ғ.Мүсірепов).
Бір  ескеретін  нәрсе 

  ақ  өлең  өлшемі,  қай  эдебиетте 
кездеспесін,  өз  алдына  өзгеше жүйе  жасай  алмайды.
Сөйтіп, жалпы өлең жүиелерін жоғарьщағьшіа бір шолып 
өткенде,  не  аңғардық?  Қазақ  өлеңі  —  силлабикалық,  яки 
буынға негізделген  өлең екенін аңгардық.  Олай болса 
б у ы н  
мәселесі
 

 
ка за к  олеңініц  күрьиысын  баиыптау()агы басты 
мәселе.
IV
Силлабикалық өлең атаулыиыц бәріндегі,  оның ішінде 
кдзақ өлеңіндегі,  поэзия-пық кдсисттің көптен-көбі  буында 
жатыр.  Олеңді  өлең  ететін  ырғак  болса,кдзақ  өлеңіндегі 
күллі  ырғақ буынмен  үндес.  Керек десеңіз,тіпті  ұйкдссыз 
(ақ)  өлеңнің  өзін  олеңге  айналдыратын  бірден-бір  күш, 
кұрал осы 

 буын. Дсмек,  кдзақөлецінің буынын бажайлап 
кдрау да  керек,  абайлап  санау да  керек.
Санау  керек?  Кдлай  санаймыз?  Мысалы,  мынау өлең:
Эх,  трубка,  (3)
Сен  серігісің (5)
Майдаіиіык жолымның

(6)
Түтінің тіібегіндсй  (7)
Жауга  атылар зауал огының.  (10)
Ширатылып  аспанга үшады,  (10)
Бейнс бір  шумагыіідай  (7)
Кеулсдегі  Ыіа  шогыныц,  (9)
Эх, трубка,  трубка!  (5)
(Ә. Сорсенбаев).
Санай  кдлсақ,  әр  тармактың  буын  саны  эр түрлі;  одан 
да  гөрі  үңіліңкіреп  кдрай  кдлсақ,  кәдімгі  көзіміз  үйренген 
“ төрт  аягы  тең  жорға”  өлең  кестелерінен  гөрі  окдіау,  бір 
аяғы  поэзияла,  бір  аягы  прозада  түрған  аралық  айшық 
секіллі; ал 
оку\
 жөнелсек, 

 өлең 

 акьінның трубка туралы 
ойын,  үгымын  гана  емсс,  осы  ой  түсындагы  сыры  мен
264

сезімін,тіпті  сол  сәттегі  көкірегі  кдрс  айырыла  күрсінуіне 
дейін дірілдетіп  әкеп  дәл  жеткізіп  түрған  қызулы  өлең.  Бү 
кдлай?..  Жэне  осы  сыкылды  окыс  айшыктар  казіргі  кдзақ 
поэзиясында күннен-күнге көбейіп келеді.  Соған кзрай ма, 
кім  білсін,кейбіреулер  кдзақ  өлеңінің  буынға  негізделген 
силлабикалық сипатына  күмән  келтіре  бастады.
Ж
о қ
,   к ү м ә н д а н у д ы ң   к е р е г і   ж
о к ;  
к а з а к   т е ң і   —
  к а ш а н н а н  
с и л л а б и к а л ы к   ш е ң ,   қ а з і р д е   д е   с о л а й .   М ұ н д а ғ ы   б у ы н   а т к а р а р  
роль бұрынғыдай. Кдзақ өлеңінің мазмүны мен піш інін жеке 
алып зерттейтін арнаулы ғылыми еңбектердің* бәрінде буын 
мәселесі  айрыкдиа сөз болатыны да  сондыктан.
Жоғарыдағы  шумақ 

 лирик ақынның бір  алуан  көңіл 
күйін  өлеңге  айналдыру  үстінде  творчестволык ізденуінен 
туган  сәтті  табыс.  Бұл  даусыз.  Бірақ  мұны  ойда  жоқта 
табылган жаңа піш ін деудің де, ойға келгенді жасаған жалаң 
пішіншілдік  деудің  де  керегі  жоқ.  Мүны  айтып  отырган 
себебіміз, 

 кейбір жекелеген өлеңшілер өзі олең деп жазған 
дүниеліктің  буынын  не  созып,не  қысқартып,  не  иіл,  не 
сындырып аз-кем эксперимент жасаса болганы,
бүкіл кдзақ 
өлеңінің  заңын  озгерткендей,  силлабиканы,тоникаға 
айналдыргандай,  бүрын  сонды  коз  көріп,қүлақ естімеген 
жаңалық ашкдндай  өрекпіп  шыға  келетіні бар.  Бүл

әрине, 
агаттық.
Талас  жоқ,  жаңалық керек.  Өмірде де,  ѳнерде де талай 
жаңалық  болган,  болып  жатыр  һәм  бола  бермек.  Бірақ 
ж а ң а л ы к   —   д ә с т ү р д і   ж а я ғ а с т ы р а   а л с а   г а н а   ж а ң с и ш қ .   Б ұ л  
ретте, бәрінен бүрын, жаңалыкдеген үғымның өзін мыктаи 
байыптап  алған  жөн.
Жогарыдағы шумакты алайық. Осында жаңалықбар ма? 
Бар.  Жазылып,жарық  көрген  тұстағы  (1945  жыл)  баскд 
өлеңдермеи  салыстырғанда,  мүнда  бір  түрлі  бір  еркіндік, 
жаңа леп,  көдімгідей  кең тыныс  бар-ды.  Озінің  өлшемі де 
әдеттегіден өзгеше: ақын жырлап отырған жоқ, жай шешіле 
сойлеп  отырғандай.  Кезінде  бұл,  шынында  да,  әжептәуір 
жаңа  айшық болатын.
Жә,
осы 
а й
ш ы к т ы  
ақын кдй 
ж
о л м
е н   ж
а с а д ы
?  
Инверсия 
жолымен жасады.  Егер автор өлең тармактары?! инверсияга 
с а л  м а й ,   э р   с ѳ з д і   о р ы
н - о р н ы
м
е н  
Э х ,   т р у б к а ,   с е н   —
  м а ы д и н д ы к  
ж о л ы м н ы ц   с е р і г і с і ң ,
т ү т і н і ң   ж а у г а   а т ш а р   з а у а л   о г ы и ы ң  
т і з б е г і и д е і і  
ш и р а т ы л ы п  
а с п а н г а  
ү і и а д ы . . .  
д е п  
т ұ
т а с т ы р с а ,

КЖумоишев. Абайга д е й ііігі кдзак поэзиясы жоне Лбай  поэзиясының 
тиі!. Ллматы,  1948;  Б.Кенжебаев.  Кдзақөдсцінің күрылысы туралы. Алматы, 
1955;  З.А.Ахметов.  Казахское  стихосложение.  Алма-Ата,  1964.
265

поэзия емес,  оп-оңай  проза болады да  шыгады. Демек, бүл 
арада акын колданған негізгі тэсіл — инверсия. Ал инверсия 
кдзак поэзиясындагы ырғақты атам заманнан бері тек буын 
заңына лайык. кдна  жасап  келе  жаткдны  эмбеге аян.  Бүдан 
шыгатын түйін: соңгы кезде жаңалықкөрініп жүрген (мейлі, 
көріне берсін,  кдрсы емеспіз!),  ыргагы,  ырғағына сай дауыс 
толқындары  инверсия  мүмкіндігінің  мөлшерінде  аз-кем 
түлеген немесе түрленген тың айшыкгар,  клндай күиге түссе 
де  бәрібір

қазак. өлеңінің  силлабикалык сипатын  тіпті  де 
өзгерте  алмайды.  Бұл 

  бір.
Екіншілен,  сырт  козге  буын  емес  екпінге  иек  артқан 
секілденіп,өр  тармағын  өр  түрлі  буыннан  құрайтын 
айшыктар бұрын кѳз көріп,  кұлақ естімеген нәрселер емес, 
казақ  поэзиясында  баягыдан  бар  нэрсе.  Демек,  дәстүрлі 
нәрсе! Бүл заңды, ойткені бұл дэл осылай белгілі бір дөстүрді 
жалгамаған болса,
жаңалық ретінде орын тебе де алмас еді.
Мына  шумактарға  кдраңыз:
Буццрайпш  екі  шекслі  (9)
Мүуіай  үлкен  көбелі,  (7)
Лйдаса  койлың  косемі

(8)
Сойлесе,  қызыл тілдің шешені  (10)
Үстаса,  клшагаішыц үлкен  қүрыгы  (12)
Кдлайлагәм  касты орданың сырыгы...  (12)
( К д з т у г а н ) .
Тогай, тогай,  тогай  су (7)
Тогай  қоішым,  окінбсн.  (7)
Голгамалы  ала  6а.чта  колга  альш,  (12)
Тогі  бастадым, окінбсн  (7)
( Д о с п а м б е т ) .
Кок  кояіімыц  қос  кү.чагыи түндырпш.  (Il)
Когіллірліц жсз  юшатыи  сымдырган.  (II)
Теіѵурінді  болат тсмірдің (9)
Тсгеуріні оіінсің.  (7)
( Ш аігез).
Таулан  мүнартып  үшкдн,  тарланым,  (10)
Cai'au  үсынсам  крлым  жстер  м с ? (10)
Лрызым  айтсам отср  мс?  (8)
Арыстаным  коп  батды-ау.  (7)
Саган  да  менің арманым!  (8)
(Махамбет).
М іне ,  осылардың  бәрі  тармақ  мөлшері  әр  түрлі 
болғанмен,  екпінге  емес,буынға  негізделген;  тоникалық
266

ѳлендер  емес,  силлабикалык  өлеидер.  Өйткені  бұл  өлең- 
дердегі  ырғақты  буыннан  буынга  аттап,кѳш іп  жүрген  ай­
нымалы еклін емес,  буын-буындарды бунаккд топтап, тэр- 
тіпке келтірііі жүрген дауыс толкындарының сокла-сокласы 
белгілеп  тұр.
Мүны айткднда, біз силлабикаіық олеңнің буынға байла­
нысты кейбір ерекшеліктеріне назар аударумен бірге, кдзақ 
поэзиясын бүрын-соңды мазмұнды піш ін жағынан түрлен- 
дірген, байыткдн жаңалыктардың бәрі баяғыдан бар дәстүр- 
дің  занды  жалгасы,  баскд  жақтан  ауысып  келген  емес,  ѳз 
топырағынан  ѳсіп-ѳнген,  жасанды  емес,  табиги  қүбылыс 
екенін аңғарткымыз келеді.  Бүл  жайды  өлең туралы  келелі 
зерттеуінде профессор З.Ахметов жан-жақгы дәлелдейді. Ол’ 
мәселен,
өлеңді шығармадағы әр жолдың буын саны бірдей 
болып  келмеуін  силлабика  заңынан  ш ы ғы п,  тоника 
тәртібіне түсу деп  карамайды. Оған керегі 

 әр тармақтагы 
буын  саны  емес,  сапасы:  “ Кдзак  поэзиясының  түбегейлі 
кддір-қасиетін — өлең сөзінің ырғағын,  піш ін үйлесімі мен 
ундестігін” З.Ахметов эр тармактагы үзынды- кысқалы буын 
мѳлшерінен  емес,  сол  “ буындардың  жол  ішінде  топтасу” 
табигатынан  іздейді.  Бұл  өте дүрыс.
Кдзақ  шіеңіне  айта  кдлгандай  тамаша  реформа  жасаган 
акын  —  Абаи.  Б.Кенжебаевтың  аныктауы  бойынша,  “ Абай 
17 өлеңнің шумагын,  үйкдсьш жаңаша,  ѳзінше  клыстырды” . 
Бірак  ол  өзінің  осы  реформасы  арқылы  кдзак  өлеңінің 
силлабикалык сипатын ѳзгертті ме? Жоқ, ѳзгерткен жо

 Кдзак 
олеііінің шумағын, ұйкдсын ғана емес, буынын да түрлендіре 
тура, осының бәрін оныд табиги топырашнан өсіріп ихығарды. 
Абайдьпі шын мөніндегі жаңа пішін етіп кдлыптастырган өлең 
шішемлерінің бір  алуаны  түптеп  келгенде  ѳзге  емес,  өз  әде- 
биетімізде — кдзақ фол ьклорында — кдзақгың байырғы макдл- 
дары мен мәтелдерінде жүмбакгары мен шешендік сөздерінде, 
жырлары  мен толгауларында жатыр.  Бірнеше  мысал:
Бойы  бүлгаң, 
К о з ім н ің   клрасы,
Созі  жылмац... 
К о іш іім н іц  санасы...
( А б а и ) .
(Абаи).
Аііан-апаи 
Ескі  шапан...
( Фольклор).
Жа крылан  шарапат, 
Жаманнан  кесепат… 
(Фольклор).
Алыстан  сермсп,
К^ммқты  коціл. 
Кейтсе  болар  жеңіл?
(Абаи).
Жүректен  тербси...
(Абаи).
267

Жаксылан  үйрсн, 
Жаманнан  жирен...
(Ф оіы иор).
Досы  копнен  сыйлас, 
Досы  ж оклен  сырлас.
( Фо

іысюр).
Бұл  мысалдар, біріншіден, Абайга дейінгі кдзак олеңінің 
өлшемі  екі-ақ түрлі  (жеті  буынлы  жыр  мен  он  бір  буынлы 
кдра өлең гана) деген тұжырымның үшкдрьиіығын танытса, 
скіншіден,  Абай  жаңашылдығының ен. елеулі сипаты  өзіне 
дейінгі и ri дәстүрлерді занды жал касты ра келіп, жаңа оріске 
альш  шыгуы нда  екенін  аңғартады.  Абай  өзінің  мазмүн 
жагынан  да,  гііш ін  жагынан  да  жаңа  иоэзиясының  түп 
тамырын алдымен  туган тонырагына  герец бойлата сіңіріп 
жіберген де, бейнелеп айтсак, жаңа үнмен жамыраған жасыл 
жапырактарын  содан  соң  барып  жайқалткдн.  Абай  жаңа- 
шьыдығының табигилыгы мен гумырлылығы осында жатыр. 
Кдзақ өлеңіне бүрын-соңды буын өлшемі жөнінен қосылған 
жаңалыктарға  осы  түрғьідан  қараған  орыилы.
Енлі  кдзақ поэзиясының бүкіл дамуының кезең-кезең- 
дерінде кдлыптасып, уақыт сынынан өткен, жүрт санасына 
сіңген  буын  түрлерінің  кейбіреулеріне  қыскаша  токтап 
өтейік.
1 .Он бір буыііды өлең.  Бұл 

 кдзақөлеңінің кдшаннан 
келе  жаткдн  кѳне  түрі.  Есте  ж о қ  ерте  замандагы  ауыз 
әдебиетінің  әсем  үлгілерінен  осы  күн гі  жазба  поэзия- 
мыздың  ең  соңғы  туындыларына  дейін,  баягы  суырып 
салма сѳз сайысынан кдзіргі колма-кол  экспромтқа дейін, 
кешегі  “ Қаратаудың басынан  кѳш  келедіден”  (Халықәні) 
бүгінгі  ••Ассалаумағалайкум Алатауыма”  (Мақатаев) дейін 
он бір буынмен жазылмаған олең жок.  Озі бір әдемі өлшем: 
үмсіз  оқысаңыз  үйіре  жөнеледі,  дыбыстап  оқысаңыз 
көкірегйіізді  күйге бөлеп, тіпті ән салғыза жаздап, әлдилей 
тербеп  түрады:


4
/О и ы н   ү н і/  /сы ң гы р л а п/ /т о г ііг с н д с /


4
/Т ү р а ты н /  /ш а г гы қ  ш а л кы п / /с о   бір  болме/


4
/К .
1
К   түлы м ы / /ж е ;іб ір е п /  /ж ү гір с т ін /


4
/В о л о д я /  /кѳ и іе   ж а ктан /  /ко р ін ге н д е /
(Ф. Оңгарсынова).
Әлгі  кдсиетінен  болуға  тиіс,бунактары  ылги  бүлайша 
араласа  бермей,  буын  сандарына  карай  ыңгайласа  текше-
268

леніп,кібіртіксіз кылаң үра кдтар түзеп,  әлдебір әнге бейім 
агыммен татаусыз төгіліп  түрады.
/А іи іж а н / /с ііч м с   се н / /елж ірем е/


4
/Ж а с  к ү с ы и / /кл н а т  к д к ты / /е н д і  м ін е /


4
/А тта нса м / /алыстагы/  /киял дарга/



/Жүр екен/ /әлде 
нсіъііі
/  /деп  жүдсмс/.
(Ф. Ошарсыыова).
Бұл  шумактың бас бунағы үш буын да,баскд  бунактары 
тѳрт буыннан түзілііі түрса, мына тѳменгі шумакга үш буынды 
буиақ түп-түгел  өлең тармағының ортасына  кѳшіп  кеткен:


4
/Туган  елім/ /күн  сүйген/ /Юі*іак.стан/



/Т ү л е гін м ін / /т о р ің д і/ /кдлап  ү ш к л н /


4
/С ы рл ы   кр б ы з/  /ж ү р с гім /  күй  тол га йты н/


4
/Саган  арнап/ /согы пты   /кдтак. үстан/
(М.Айтхожина).
Ал  мына  шумактагы  үш  буынды  бунактар  әр  жолдың 
аягына  сусып  шығыи.  ырғақ  кдна  емес,  ұйқас  аркылы  да 
үндесе жымласкдн:
/К о к ш с   клмлай/ /ко кт с м   квндай/ /м а й   клнлай/


3
/А й н а к о ;іл і/ /айдан  ю іы п / /ко й га н д а й /


3
/Т ү к т і  к ь іе м / /т о кы п   шебер/  /та б и гат/


3
/О к ж е т ііе с т ің / /е тегін е/ /ж ай ган да й /
( Т. Әбдірахманова).
Буындардың бүлайша симметриялы тізбектелуі тегін емес

 
мүнда,шынында  да,  ертеден  келе  жаткдн  бір  жазусыз  зан 
бар тәрізді. иЕртедегі кдзақ олеңдерінің кзй түрі болсьш әнге 
келеді,  —  дейді  профессор  Б.Кенжебаев, 

  баяу,  желдірме, 
шырклма  энмен  айтылады,  (жылады.  Әсіресе,кдра  олең 
шыркдмалы,  ыргакты энмен айтылады” .  Бұл 

 дұрыс пікір.
269

Қара  өлең  демекші.  он  бір  буынды  өлеңді  Ш оқан 
Уәлиханов  үш  түрге  бөліп,  той-думанда,  ойын-сауықта 
айтылатын,  эр  шумағы  торт тармакты  әзіл,  әжуа,  жүмбақ, 
айтыс  өлеңдерін  — 
ксшым  өлең,
  “ Қозы  Кѳрпеш  —
— Баян 
сүлу”  сияқты  ұзак дастандар  мен  хиссалар  әуенін  — 
кара 
олец,
  өз  түсындағы  ақындар  қолданып  жүрген  өзге 
машықтың бәрін 

  өлең атаганы*  мәлім.  Шоқан  пікірініц 
теориялык күнын ѳз алдына койып,
тек тарихтык байыбына 
барғанның ѳзінде, он бір буынды өлең 

 кдзактың акындық 
онері  баяғыда  туғызган,  қалыптастырган  дамыткдн  етене, 
тума өлшем, аламдардын куанганда әні,кдйгырғанда мүңы 
болған,  қашаннан  коңілдегі  сырын,  ѳмірдегі  шындыгын 
сѳулелендірумен  келе  жаткдн,аса  икемді,  сүлу,  сазды  да 
назды  өлең.  Бүл  олшемнің  ыклым  гасыр жасаса да  конеру 
орнына  жанарып,  картаю  орнына  жасарып  келе  жатуы  да 
сондыктан.  Бүгінле  де  бұрынгыша  он  бір  буынмен 
жазбайтын  қазақ акыны жоқ.  Бүгінде де  бүрынгыша он бір 
буын эрбір талантты ақынның еиікімге ұқсамай, тек ѳзінше, 
тек оз ѳзгешелігімен  ғана жазуына ешкдшан  кедергі болған 
емес,  болмайлы  да:  бүл  өлшемнің  мүмкінлігі  мол,  ғүмыры 
үзак болу себебі  де  сондыктан.
2 .  
О н   б у ы н д ы   ө л е ң .  
“ А л п а м
ы
с 、
, ж ы
р ы
н ы
ң
  і с ф а к л л п а қ
 
вари анты нда:  “ Айыл  тартқаным  бедеудің  белі,  ііикен 
сусыным  Байсынның көлі” ,— деп  келетін он буынды өлең 
жолдары бар еді.  Бірак бүл казак поэзиясына арнаулы ѳлшем 
ретінде  шүгьш  сіңіп  кете  қойган  жоқ-ты.
Оның  есесіне,он  буынды  егіз  тармактар,  кдзақтың 
байырғы  мақал-мәтеллерінде,  акыл-накылларында  жиі 
үшырасады.


3
/Б а р д ы ц /  /пайласы  тиер/  /тар жерде/


3
/Ж о к т ы ц /   /чалалы  т» ср / /э р   жерде/
деген  секЬіді  ыргақты,  ұйқасты  тармактар  біздің  ауыз 
адебиетімізле  бірқыдыру.  Басқы  бунага  екі  буыннан  кілт 
кдйырьиіып, одан арғы екі бунак кәдімгі сеііз буынды ѳлец 
ырғагымен  қитықсыз кос Lie,  есіле  жѳнелген сон ба,  кдлай, 
осы ѳлиіем  революциядан бүрыиғы  кззақ олеңінде ара-түра 
әжептәуір  әнге  айналып  жүрлі.
Жарты  ғасырдан  соң  он  буын  жазба  поэзиямызда тагы 
бір кылаң берлі.  Бү.і жолы б іхіін өз заманласымыз 

 согыста
•  Ч. Ч.Вашханов  Соч  .  С П Б .  1904,  стр  227-228
270

жүрген жауынгер акын эн салды; ажал аузында түрып ауьиіда 
калған  арманын  жырлап,  тыңдаушының  жан-жүрегін 
тебіренте түткындап,  баршамызды  баурап  алды:
5(6) 
5(6)
/Өңімле  меф еді/ /тусімле  ме сяі/

5
/Коріп ем  гой  бір/ /армандай  кьплы/

5
/Бір нәзік сәуле/ /күлімлсп  елі/

5
/Сүраиыл согыс/ /сокты ла бүзды/

5
/Сапырды дауьиі/ /тебіреиді тсціз/

5
/Тулалы толкын/ 

тйкдлды  шың-күз/

5
/ІСыи-кьпыл 
отгьіц
/  /ішінде  жүрмі і/
5(6) 
5
/Кдйда екеи  клйда/ /дариға сол  кьп/
( К гА кіа н ж о .ю в ).
Осы  әннің шыркапуы-ақ мұң екен,он  буын  өз  алдына 
олшем  боп  ориықты  да  кдлды.  Бүгінде  бұл  олшеммен 
әркімдер-ақ жазып  жүр.
3. 
Тогыз  буыііды  өлең.  Бұл  да  бір  тынысы  кең

лепті, 
ойна қы   өлшем.  Ә рбір  үш  б уы нн а н  к е й ін г і  дауыс 
толкынының  соқпа-сокласы  айрыкдіа  аш ық  ырғакпен 
накла-нақ,кейле тіпті таклақтап  естіліп

іркіліссіз,  жүрдек 
окылады. Әнге де келеді (“ Отаным кем байтақ, орманды
...”),
 
жалпы  жұртқа  жария  айтылар  толғамды,  ойлы  жарлай 
ариауга да  кѳнеді  (“ Тыныксын тимендер  адамга” ).
Енді бірде бүл  ырғақ ѳленде суреттеліп отырган қублыс­
тын,  не  қимылдың  құдды  оз  дыбысы  секілденіп,  өмірден 
онерге тура  ыргып  түсетіні  бар:
з  
з  
з
/Жоллагы/ /тобелср/ /жоіилды/


3
/К о к  орман/ /күзетті/ /арианы/


3
/Сарқыраіі/ /оміргс/ /жо.і  алды/
3  
3  
3
/Халыклъп

 /кзшангы/ /арманы/
____  
(X. Ергаіиев).
• Олсцде клтар келген скі лауысты лыбыс  кейле біріііп, 
кетиі. сксу емес,  бір буыи  күрайтыи (оң-ім-ле-ме-с-ді  смсс 
больш  окылатыны)  баршага  аян.  Мүны  ежіктсп  жатулы
Сондыктан  жалпы  буынлы  жакшага алып,  оте  берсміі 

  З .К
озара к ір т и  
оң-ім-де-ме- 
ерсі  корсміз.
271

Бүл  арада  тогыз буыннан туган  эуез соз толісыны  емес, 
Донга 
к о л  
созган  Еділ озенінің өз толқыны секілленіл,Елілге 
Донды тогыстыргаи еңбек ерлерінің думанды той үстіндегі 
шаттык. үніндей  шалкып  естіледі.
Кдлскдсы,  тогыз буынлы  өлең де  —  омірге  жанасымлы, 
шынлыкты  ѳз  мүмкіндігінін  көлемінде  үтымды  суретгей 
алатын  нүскд/іы  түр.
4 .  
С е г і з   б у ы н О ы  
о л е ц .  
Т у г а н  
к е з і   т ы м  
ә р і л е   ж а т к а н м е н  
конермей, ажарына ажар кос паса, әжім түсіруді білмей келе 
жатклн  аса  сұлу,  сырбаз,  сььчкд^ім  олен.  Бүл  өлшемнің 
тамаша  үлгілері  атам  замангы  ауыз  әдебиетінле де  бар:

3
/Лк канн  мшар/ /жоталан/

3
/Лк тайлак. осер/ /богалан/
( “Ж йр-жар ")•
аргы  түстын Асан кдй ғысы нда да:

3
/Кырынла  ки ік/ /жайлаган/

3
/Суы

іла балык/ /ойнаган/
бергі  түстың  Махамбетінде де  бар:

3
/Драй  ма султан/ /арай  ма/

3
/Астыма  мінген/ /аргымак/

3
/Аяіщай  түсіп/ /марай  ма/
Абай  түсында  бүл  ѳлен  айрықша  ажар  тауып,  тіпті 
күлпырыгі 
кетті:

3
/О  ігепг 
koklmm
/  /гоярсы ң/
5
 
3
/Ө.іеңлі  клйпгі/ /коярсыц/

3
/О ны   айткинла/ /толганып/

3
/Іиітегі  лсртті/ /жоирсыц/
Бүл  өлшем  қуаныш  па,  реніш  пе,  мүк  ба,  зар  ма,кек 
пе,күлкі ме... әйтеуір адамга тэн кдндай сезім болса, сонык 
бәрін  сыйғызып,  әр  мазмүнды тек ѳз  пішініне  тән  керкем 
кестемен  ѳрнектеп  келе  жатыр.  Мәселен:
272

/Басыма  килім/ /ак кдлпак/

3
/Оюлап  шстін/ /сыргызган/

3
/Менін дс  бетім/ /жап-жалпак/

3
/Айырмам  кдйсы/ /ю»іргыілан/
деп Ә.Тәжібаев әдемі әзіл,шумақ юмормен улкенше күлсе,
А.Шамкенов  үлкенге деген  тілегін  еркелей  айтып,  балаша 
назданады:

3
/Болсац да  клнша/ /балажан/

3
/Мейірімді  козің/ /молдірсп/

3
/Аяма  мені/ /анажан/

3
/Окудан  шаршап/ /кслді дсп/
Сегіз буын осы сезімдердін бәрінс сәйкес, әркдйсысына 
оз үндестігі  мен  үйлесімін  тауып  бере  алалы.
Бүл  өлшемді  төменгі  тәрізді  тагы  бір  тың  машыкха 
көшіріп,  тақпақтай  оқып,  әндете  айтып,  өзгеше  сылаң 
жүріске  салуга да  болалы:
3  
3
/Түгестім/ /төзімді/
2
/клргам/
/Бір көру/ /өзіңді/
2
/арман/
Мүндайда  цезура  екеуден  үшеуге  ауысып,  клаузула 
бунагы екі буынга түседі де,
кенет ырғақ өзгереді.  Ерекшелік 
осында.  Алайда  бұл  машык.  әзірше  некен-саяқ,  акд>індар 
бұдан горі Пушкинді аудару үстінлегі Абай әуеніне (“ Жарым 
жақсы  киім  киіп...,

)жиірек  көше  береді:

4
/Ойшыл орман/ /мүлгіп-кдлгып/

4
/Тоңіректіц/ /сырын  а»ідып/

4
/Жайѵіап  клна/ /іартып  сырнаЙ/

4
/Сыр шертеяі/ /ну кдра гай/
( К .Л м анж олон).
18—619
273

5 .  
Ж
е т і   б у ы і і д ы   ө л е ң .  
Академик  Корш  былай дегі жазлы: 
"Мешіінше  ыкдшм,мейлінше  мол  тараған,  түрік  жазу-сы- 
зуының тіпті көне ескерткіштерінен  кездесетін жеті буынды 
өленді хронологиялык. жагынан,  сірә.  бар өлеңнің басы деп 
бьіген жөн болар” *. Дэл осынлай пікірді академик  Гордлев­
ский ле айтты:  “ Түрік  нәсіллес халыклардың бәріне жаипай 
г а р а л у ы
н а   К а р а г а н д а ,   ж е т і   б у ы н д ы   ө л е ң   т ү р і к   ә н і н і ң   е ң   н е г і з г і  
және ең ескі өлшемі тәрізді,

“ .  Осы түжырышар тегіи емес.
Кдэіпшақтіліыің әлемге әйгілі тарихи ескерткіші "Кодекс 
куманикустың”   1303 жылы көшіріліп алынган текстінің  1880 
жылгы  Будапешт  басылымында  мыналай  жүмбак өлеңцер 
бар:

з
/Коскпг rnu/.і/ /kojurmak/

3
/Kojurmakdan/ /kojur-іг/

3
/Tegc  musi/ /tjyrmak/

3
/Tiyrmakdan/ tiyrmak/
Егер  біз  кдзақ 
т іііі 
түрік  нәсілдерінің  ісыпшақ  тобына 
қосьиіатынын  мойындасак,кдлпшак  сөздігіндегі  өлеңнің 
мынадай жеті буынмен жазьиіуын тағы да тегін дей алмаймыз.
К^азактың тума, тел әдебиетіне  келсек, оның фольклор- 
лық үлгілеріндегі жеті буынды жырдан аяқалып жүре алмай- 
сыз.  Олеңді макдлдар мен мәтелдердің,  накьиідар мен жүм- 
бактардың кѳбі жеті буынлы болып келеді және бұл  өлшем- 
нің  ыргағы  әр  күйге  бір түсіп,қүбылып  түрады.
а)  Бас  бунағы  тѳрт  буын:
б)  Бас  бунагы
/К^ійраңы  жок/ /көллен  бсі/

3
/К^йыры  жок/ /слден  беч/
үш  буын:

4
/Біреүлің/ /өіі  жаксы/
*3 
4
/Біреудііі/ /козі  жаксы/

Ф . К о р ш .
 
Дрешіейиіий 
ііа р г^ін ы м  
стх 
турслких ллемен, 
СЛ]Б, 
J906, 
сф. 
Ж
*• 
В . Г о р д л е в с к и й
  И і  наблюдений  нал  турецкой  песнью.  “ ^тногра- 
фи чес кос о6оірение,>.  1908,  кн.  79,  М-  4

стр.  69.
274

в)  Бас  бунагы  екі  буын:
/Қдйгы/ /кдп азлырады/
/Мылжыц/ /ми  тогпырады/
немесе


5
/Шабыс/ /кіпанатгікі/


/Намыс/ /азамаггікі/
( М . Э л і м в а й ) .
Батырлар  жырының  коптен-кѳбі  жеті  буынмен  жазыл­
ган.  Акла-тѳкпе  жыраулар,  суырып  салма  акынлар 

  бәрі 
де  жыр  жырлаган.  Ал  жыр  үлгісінің  жазба  эдебиетіміздегі 
жетілген,  ұстарған  түрі  әрине,Абайда  бар.
Бұл  өлшеммен  бүгінгі  ақындар да  жиі  жазады:

3
/Ару отгі/ /сымбатгы/

3
/Коэ күлімдсп/ /ым  кдкты/

3
/Ү н с із   к о ң іл / /тіл   клтгы /
( К  Ы д ы р ы с о в ) .
6. 
Алты буыіілы өлең.  Бүл да бүрыннан бар өлең. Жаіғыз- 
ақ,әр  тармагы  үш  буыннан  тепе-тең  екі  бунакхд  болін- 
ген  бүл  өлшем  бүрын  озінен-озі  накла-нақ,  тақпақтап 
айтылатын:
/Жүргсиге/ /жол  жлксы/
3  
3
/Кдлпшга/ /үй  жаксы/
Абай түсында  әндетіп  кетті:
3  
3
/Мси свлем/ /жа іямын/
3  
3
/К^рагым/ /кдлклма/
3  
3
/Кціігыннпи/ /ііііімын/
3  
3
/Барушы/ /айтіі  ма/
275

Бүгінле  былай  реформаланып  жүр:
/Т ы ш қа н н ы и   ү й і/ / і н /

1
/К.ЫЛЫШТЫН 
ү й і/  / к ы н /
/Қ о ң ы з д ы н   ү й і/  / к и /

I
/А кы л д ы ң   ү й і/  /м и /
( М . Ә л і и б а и ) .
7. 
Бес 
буы нды  
өлең.  Мүны  бұрыннан  бар  өлшем  деу 
клын.  К е й ін ,тіл  безелген  тұста,  өлеңнен  гөрі  шешен 
айтылган  ғаклияға бейім  туған ділмарлық:
2  
3
/Шедде/ /қүм  коп  пе/
2  
3
/Менле/ /мүіі коп  пе/
( М . Ә л і ч б а й ) .
Кейде  барлық  буын  бірігіп,  бірге  айтылады  (өлеңнің 
өзінен  гөрі  өлеңдете  жазылган  жаңылтпашқа  жакын):
5
/Огасмн да бар/
5
/ О т
 баскдн да бар/
5
/Отгасюш да бар/
5
/Сотгасклн да  бар/
5
/Жоктаскзн да  бар/
( М . Э л і м б а и ) .
8. 
Аралас  буынлы  өлең.  М ұның  түрлері  кѳп.  Абай 
тугызған  түрлері  тіпті  көп  және  кдзақ  өлеңінің  Кдзаннан 
кейінгі дамуына (ойға бағынған еркін өлшемдерге) сөйкес

 
әр акынның тың піш ін іздеу,  түр табу  нәтижелеріне  кдрай 
көбейе  бермек.  Әрине,әр  түрдің  табылу  һәм  тұрактану 
заңдылыгы болмақ.  Бірақ біз аралас буынды өлең түрлерінің 
әрқайсысын  жеке  мінездеп  жатпай-ақ,  жұртка  таныс 
көрнекті  үлгілерінің бірнешеуін  гана тандап  үсынамыз:
276

/Бойы  бул га ң/
4
/Созі  жылмаіі/

3
/Кімді  корсем/ /мсн  сонан/
/Бетгі  басты м/
4
/Ю п ы   састым/

3
/Тура  кдштым/ /жшіма-жан/
(Абай).
5
/Алыстан  ссрмеп/
5
/Жүрсктен/ тербсп/

3
/Шымырлап  бой га/ /жайылган/
5
/Қиуадан  іиауып/
5
/Қисынын  тауып/

3
/Тагыны жетіп/ /кдйырган/

3
/Толгауы токсан/ /
кі
>
ізыл
 
тіл
/

3
/Сойлеймін десец/ /ѳзіц біл/ 
(Абаи).
III. 
/Сайрай  бер тілім/

3
/Саргайган сои/ /бул дертген/
5
/Бүгіллі  белім/

3
/Жар тайган соң/ /эр сертген/
6
/К^мырыклы  коңіл/
6
/Кяйтсе болар жеціл/
(Абай).
/Ет жүрск/ /ѳртенді/
/От боп  жанып/
4
/Жалын  салып/
277

/Ішіме/
4
/И пей  кормым/
2
/Зармын/

4
/Сен  үзлің  іой/ /бүл желкемді/
3  
3  
/Кім  білер/ /ертсііді/
4
/Өлім  айтпас/
4
/Келсе  к#ійтпас/
3
/Кісіге/
4
/Бүі іші  күн/
2
/Бармын/

4
/Жолдас еттің/ /сем  бөтенді/
(Абай).

4
/Сүйср ұлыіі/ /болса,  сен,  сүй/

3
/Сүйінерге/ /жарар ол/

4
/Сүйкімі  жок/ /күр  масыл  би/

3
/Сүйретіліп/ /отер сші/
5
/Табылмас  клйла/
3
/Ойбайла/
3
/Не  пайда/
(А б а й ).
4
Дайга  міидік/
4
/Тойга  шангык/


/Жаксы  киім/ /киініп/
4
/Үкі тактык/
4
/Күлкі  бактык/
/Жок. немеге/ /сүйініп/

VII.
V I I I .
/ К ү й к е н т а й   к ү т г і /
3
/Күс еггі/
3
/Не бітті/
( А б а і і ) .
4
/Мен  гіаң едім/
4
/Бейкзм едім/

3
/Еш нәрседен/ /кдйгысыз/
4
/Тез дертгендім/
4(5)
/Кейде өртендім/
3
/Кейде  мүз/ 
( Л б а и ) .
3  
3
/ С ы р м а к   к ы п /
 /астына/
3  
3
/Байының/ 
/ т о к ) э і м ь т /
3  
3
/Отыньт/ /басына/
3  
3
/Торінің/ /қокымын/
3
/Бүксітіп/
3
/Бықсытып/
3
/Қоқсытып/ /келтірді/
3  
3
/ О
с ы н ы і і
/   / б ә р і м е н /
3  
3
/Коаіінде/ /міні  жоқ/
3  
3
/Жүзінің/ /нөрі  мен/
3  
3
/Бойының/ /сыны жок/
3
/Бүкшиіи/
3
/Сексиіп/
3  
3
/Түксиіп/ /олтірді/
( А б а й ) .
5
279

/Бүл  ә н /
5
/Б уры нгы   онм ен/  /^з ге р е к/
/Б ұ ға н /

3
/Үйқдсты  өлең/ /сөз  керек/
3  
3  
/Ө э іи е / /орайлы /
2
/Д е н е қ /

3
/Жлн  яүрлы  болса/ /жөиделмек/
2
/Өлеіі/

3
/Ә н ге   өліііеп  айтса/ /ол ц ел м ск/
3  
3  
/Ү й кд сса/ /ко л а й л ы /
4
/Ә н   —  олш еуіш /
4
/Ө л ен   —  к ү м іс /
4
/К р с п з ң ы э   мы с/
/Аралас/
4
/Лртык. нлу/
4
/Н е   кем  салу/
4
/К д р п і  кдлу/
3
/Ж арамас/
4
/С ә й гү л ігім /

3
/К е ш е   кы рд ы ң /  /ж аб ы сы /
4
/Дүрьидссін/


/Жерді жарып/ /ддбысы/
4
/Кер  күлашты/
/Жер ш л  тасты/
4
/Ж е:
і  кыл  кдсты/
4
Л Ү т а р ы м н ы ң
/
4(5) 
3
/Б ел гіпі  е к п ін / /ш аб ы сы /
( С о к е н ) .
2

Булар  —  аралас  буынды  өленнің  казак поэзиясындагы 
ксйбір  ү л т е р і  гана.  Мұндай  мысалдарды,  әрине,  жалғас- 
тьфа беруге де болады. Бірақбіз олай егпедік, аралас буынды 
өлең  ғана  емес,  кдзақ  өлеңіндегі  жалпы  буын  түрлерінің 
эбден кдлыптаскдн,кдлың жүрт кдбылдаған,  саиаға сіңген 
даусыз үлгиіерін  ғана тавдап  алдык,
Содан  соң  мынаны  ескеру  керек:  қазақ  өлеңінің  буын 
жаііын  сѳз  еткенде,  біз  муның  озіндегі  жалпы  зандылықка 
ғана назар аудардык, Әйтпесе әрбір өлшем кдкхдн казыкгай 
кдлшиып, бірорында өзгермей түрьш кягіаяыдесек,  кдтелес­
кен болар едік. Айтзлық, он бір буынды алең.  Баскдны былай 
қойғанда, баяғыдан келе жаткзн осы түрдін өзі “ қырьж”  қү- 
бьиіады. Бунакхардың озара орын ауыстырып’ ырғақгы калай 
езгертетінін жся^арыда  көрсеггік. Ал енді,  кейде осы өленд£Ін 
бір шумағындағы үш тармақ он бір буынмен кұйылып келіп, 
сонды тертінші тармақгың жеті буынмен түйіліп токхайтыны 
бар:
/Ж \т? е ктің / /тарл ы п  басы п/ /талай  к ы л ы н /


4
/Ә л е м н ің / /аспа н ы н а/ /тарайды  ү и /

4  
4
/О р кс с т р / /•и м а н а н ы ң / /к д к т ө р ін л е /

4
/Бастайды /  /Адай  к ү й ін /
( Д . К д н а т б а е в ) .
Шумактың мұндай түрі кдзір бұдан баскд өлшемдерде де 
кезідесе береді.  Біракбіз мүны Абайдан басталатын айналасы 
жұп-жұмыр, теп-тегіс бояып келетія эр алуан аралас буынның 
жаңп улгісі ретінде үсынбадық. Өйткені алғашқы үш жолдагы 
он бір буын да cottfbi жолдагы жеті буын да — кдзақ олеңіидегі 
кашангы өлшемдер.  Бұл арада ақыкның екі олшемді бір шу- 
мақкд сыйғызуы тьщ аишық екенш ғана атап отуләзім. Ось
卜 
нын өзі Ф.Е.Корштың он бір буынды өлеи жеті буынды өлең- 
нен кейін тутаңдығы, дәяірек айткднда, жеті буынды өлеңнің 
екінші цезурасынан кейш тағы бір төрт буын қосылып (7+4) 
барып он бір буынды өлшем кдлыптаскдндығы туралы айткан 
ni  ' 
еріксіз еске түсіргендей.
анау да  өз  келесінде тым-тәуір тың айшық:
/Гавана/
/Арала/
281

/Мүхит бар/ /тулаган/
3
/Тобыр бар/
3
/Обыр оар/
3  
3
/Обам деп/ /иіулаган/
( С .  C e ù i m o e ) .
Дегенмен  мүны  да  жаңа  өлшем  ретінде  үсыну  киын. 
Ойткені бұл да —
— бұрыннан бар,  кәдімгі алты буыішы өлен: 
акын  соның  бірінш і,үшінші  тармактарын  әр  цезураның 
тұсында  ойната  үйқастырып,  оган  өзгеше  саз  берген.


3
/Мен  гашык едім/ /кеіімнен  сонау/ /ес білгсн/


3
/Сәби  боп  жүріп/ /сагыныиі  келін/ /кештім  мсн/
( Д .  К р н а т б а е в ) .



3
/Коркеңгіік  бар/ /дсгецді/ /ғаш ы ктарды ң/ /т ѵ ііи с н /



3
/Еркііщік  бар/ /дегенді  /ескен желден/ /біліп ем/
( Ж .  Н ә ж і м е ( ) е и о в ) .


4
/Толкьшыинаи/
 
/кдіһттас  м й р а т /   /ж ойкы н  күшті/
3
/көрсм  мсн/



3
/Асклк үнлі/ /жыр  шумагын/ /таптым  теңіз/ /сснеи  мен/
(З.Шүкіров).



4
/Жо;і  жыландай/ /ширатылып/ /мыц оралып/ /иіың тасына/



4
/Күз крйнынан/ /өрмелсйді/ /кдрт  Балкднның/ /кыркдсына/
( Ә .  С о р с е н б а е в ) .
/Үмітке толы/ /арманга тачы/ /ор жерле  бір түп/ /к^рагай/



3
/Саі ынбаЙ  жүрсе/ /кдлуы  мүмкін/ /жамырасуга/ /жарамай/
( Т . А  и б е р г е н о в
).
282

Бүл 
мысалдарлағы эр тармак он
 уш, 
он тѳрт,  он бес,  он 
алты,  тіпті  он  сегіз  буынға  жеткен.  Демек,  үйгыр  ѳлецін 
зерттеуші  М.Хамраевтың  "Кдзақ  өлеңінің  тармағы  он  бір 

  он  екі  буыннан  аспайды,  яғни  оның  түрлері  ұйғыр 
поэзиясынан  гөрі  аз’’*  дегені  —  асыгыс  айтылған  пікір. 
Аоайда М.Хамраевтың он төрт буынды туркум (тармақ) деп 
үсынып отырғаны 
(Би.іди булбул әмосмон ки зіи  гүлгә бепәрва) 
үйғыр поэзиясынла бүрыннан бар жеті буынды туркумның 
(Сени  хоіш а  сепшдим)  (Күн  петиш ка  бекиидим)
  екі  жолға 
емес,  бір  жолға  б ір ігіп   жазылуы  гана  екені  сияқты, 
жоғарыдағы  мысаллар ла кдзақ поэзиясында бұрыннан бар 
эр  буынды  тармактардың  бір  жолға  тұтасуының  түрліше 
вариациясы  екенін  ескеріп,  бұларды  да  казақ  өлеңіндегі 
тың  өлшем  ретінде  ұсынуды  орынсыз  көрдік.  Әрине,  бұл 
айтылғандар  жоғарыдағыдай  созалаң  буынды  тармакгар- 
дың  ақындар  үш ін  ой  еркіндігіне,  ш ы ндық  пен  сурет 
сыйымдылығына  әжептәуір  м үм кіндік  беретінін  жоққа 
шығармаскд  керек.  Дөл  осы  ретте  ғана  біз  М.Хамраевтың: 
“ Түрік  тілдес  халықтар  поэзиясындағы  кейінгі  дамудың 
жалпы тенденциясы — еркін олшемді өлендердің молаюы



 
—деген түжырымын күптаймыз. Аралас буынды өлендердің 
көбею  себебі  де  осы  тенденцияла  жатыр.  Тіпті,  бүрьгннан 
бар  үлгілердің  өзі  түрленіп,  тың  машыктарға  көшуі  де 
сондыктан.  Жогарыда  аралас  буынды  өлеңнің  бір  түрі 
ретінде  С.Сейфуллиннен  мысалға  келтірілген  шумақтың 
піш ін  жагынан  жаңалыгы 

  үш  жолға  жазылған  жөне 
жағалаи
  уйкасқан  он екі  буынды  үшінші 
тармағыида
  ғана

 
әйтпесе,  ол 

  әдеттегі  он  бір  буынды  өлең.  Сол  секілді 
мынау да баскд жактан келген емес, ѳзімізде бурын нан бар, 
кэдімгі жеті  жэне  сегіз  буынды  ѳлшем:
Жуйіткі  кярп  айгырым,
Үриаіъін  мол жайгырым!
Терісі  — темір,
Сүйсгі 

Болат,
Шегі  —  сым,
Демі  —  от 
Лйгырымиын барында 
Кімнен  кем  менің байлыгым!
( С. М у капов).
• 
М.К.Хамраев
  Оснопы  тюркского  стихосложении.  Алма-Ата,  1969, 
стр. 94.
283

Бірақ мүндагы  цезуралар мен клаузулалар жаңа ыргаккд 
көшкен  де,өлең тармақтарының  сол  жаңа  ырғақка  кдрай 
бөлінген  әр  баспалдагында  өз  алдына  тың  магына  пайда 
болган.  Мазмұнга багынган  пішін осылай  қүбылып,  кызық 
айшық тапкан.  Сәтті тәжірибе!
Осы айтылғандардың бәрі 
екпінге емес, буынга негізделген 
силлабикалык  ш е ң  ж үйесініц  де алуан-алуан  еркін  өліиемдер 
т у г ш у  м үм кін д ігі моя  екенін  аңгартады.
V
Өленді  өлең ететін  ырғақпен  кзтар  үйкас  екені  белгілі; 
ал 
үиқас,
  яки 
рифма
  (грекше 
rhyihm os
  —
— өлшемдес, 
м ө
л ш
е р л е с )  
—  клаузуладагы, 
к е й д е  
тіпті цезурадагы дыбыс 
кдйталаулар,  дәлірек  айтклнда 
т е ң   тармақтарындагы  соз 
аякпшрының үндестігі,  озара үқсас,  дыбыстас естілуі.
 Үйкдс 

 
ө л е ң н і ң   с ы
р т к ы
  т ү
р і н е  
гана 
е м е с , 
іш кі 
с ы
р ы
н а  
тікелей 
кдтысты  нэрсе,  ягни  өлеңнің  сырткы  сұлулығы  үшін  ғана 
емес,  іш кі  жылуы.  кызуы  үшін де  ауадай  кджет  нэрсе.
Поэтикалық синтаксистегі айшыктың (фигураньщ) мәні 
қандай  болса,  өлең  сөздегі  ұйкдстың  мәні  де  сондай. 
Үйкдстың маңызы  әсіресе силлабикалык. өлең үийн орасан 
зор.
Үйқас  өлеңді  шығармадагы  ең  салмақты,  басты  һәм 
маңызлы  создерді  ерекше  бол in  көрсету үш ін,оган  өзгеше 
магына  дарыту,  мэн  беру  үшін  де  керек.  В.Маяковский, 
моселен,  ең кенеулі сөзін өлең тармагының аягына қойып, 
соған  кайтксн  күнде  де  кджетті  үйкзс  іздеп  табады  екен. 
“ Үйқас  созді  әдепкі  тармакхд  кдйтарып  әкеледі,—
— дейді 
ол
,一
  оны  кдйтадан  ойлатады,  бір ойды  бірлесе безендіріп 
жатқан  барлық тармакты  бір жерге тұтастырып  түрады” *.
Поэтикалық  үндестік  фонстикалық  жагынан  әр  түрлі 
жолмен  жасалады.  Үйкдс та соган  байланысты.
Әдетге, үйклс 

 екі жол өленнің соңғы сөздерінің бірдей 
не  бірдсйге  жақын  естілуі:
Біз еккен  кетдсссеңдер 
кок 
шыбықкя 
К.үрмст  ет.  бір  б үта пл і  жсргс  жм кла!
(С.Бегалин}
• 
в.Мияковский.  Итораиѵіыс  пр«>пвсдсішя  М .,  ГИ Х Л .  1953,  т.  2. 
стр.  470.
284

Дұрыс,үйкдс 

  осы;  бірақ мүнымен токгамай,бірінші 
тармакгың акьірғы бунағындагы үндестік екінш і тармақтың 
алғашқы  бунағына,  яки  аяқтағы  клаузуладан  бастагы 
цезураға  ауысып,  ұйкдс  терендей  түсуі  мүмкін:
Асау жүрек алісынмп,  аггай тулап,
Атгай тулап, ленені  кетсді улаи.
(Ж. Сыздыко^)-
Мүнымен де  қоймай,  кейде  егіз тармактар  аяктан  ғана 
емес,бастан да  ұйқасуы  мүмкін:
Боздаган  ботасыма  зар  илеген,
Қозгаган  қоңыр інірді  өллилегсн.
(I. Жансүгіров).
Бүл 

  бүл  ма,  енді  бірде  егіз  тармақтардың  әрбір 
сыбайлас  бунактары  жаппай  үндестікке  к ө ш іп ,үйқас 
өлеңнін өн  бойына тарап  кетуі де  ыктимал:
К,үм  жаталы...
көктен тамшы  сүраган...
Түн  кдтады …
слбау  кдмшы  бір  адам...
(М.Гэрькии).
Үйкдстагы  бұл  секілді  кұбылулардың  талай  түрін  тізіп 
көрсете  беруге  болады  жөне  оның  әр  түрінің  өзіне  лайық 
аты  бар*.  Бірақ  біз  олай  етпей,  жогарыдагыдай  үш-төрт 
үлгісін  ғана  ұсынып,  осылар  арқылы,  бір  ж ағы на н

 
В.Маяковскийдің  үйкдс 

  өлең  жолдарындағы  “ соңғы 
сөздердің  үндестігі  деу 

  бекер,  ол 

  өлең  тармактарын 
бір-біріне көгендеу тәсілдерінің тек бір түрі,
айта кету керек, 
ең қарапайым және кзрадұрсін түрі гана” ** дегенінің жаны 
бар екенін еске арнайы сала кеткіміз келсеэ екінші жагынан, 
ұйкдс  та,  ырғақ  секілді,  өлеңнің  ѳн  бойындагы  дем  мен 
тыныс,  наз бен  саз екенін  айрыкдіа атап  өткіміз  келеді.
Үйқасты  те к  клаузуладан  гана  іздеуге  академик
В.Жирмунский де кдрсы:  “ Үйқас деген үгымға 

 дейлі ол, 

  өлеңнің  композициясын  юіыстыруға  кдтысы  бар  кез
• 
А.Квятковскии.
  “ Поэтикалык  сѳідігін”  (М.,  1966,  орыс  тілінде) 
кдракыз 

  З .К
••  В.Маяковский.  Избр. произведения. М.. ГИХЛ,  1953, т. 2. стр. 470.
285

келген  дыбыс  қайталау  кіруге  тиіс” *.  Бірақ  бүған  қарап 
ассонанс  пен  аллитерацияны  ла  ұйқас дей  беруге  болмай­
ды.  “ Үйқас  — дейді  профессор З.Ахметов, 

  ассонанс,  ал­
литерация секілді жеке дыбыстардың жай  кдйталануы емес, 
кейде  бір,кѳбіне  бірнеше  буындардың үндес  үйлесімі,
’**.
Рас,  ұйқастыц  туу  тарихына  карасақ,  мүның  ролін  ат- 
қарған  нәрселер  көп:  әуелде  өн  аткдрса,  кейін  созымды, 
созымсыз үи  атқарған.  Көне дүііис  метрикасы секілді түркі 
нәсілділердің бірқатарында (өзбек, азербайжан, үиғыр, т.б.) 
он ғасыр боны олец ѳлшемі болып  келгел аруздың сабаб —
— 
ватад — фасила негізлеріндс к ү р ^ ^ 11 сегіз түрлі бунағының 
(фаулум,  фашіун,  мафаилун,  фаилатун,  мустафилун, 
мустафаилун,  муфаалатуіі,  мафулату)  кдйсысын  алмаңыз, 
бұлардағы  шешуші  шарттар  да  ұйқаста  емес,  дауыс  ырға- 
ғында жатқан.  Үйқастьтң міңдетін  атқаратын  аллитерация- 
лык  әуен  түрік-монғол  тұқымдас  якуттер  мен  хакастарда 
олі бар. Алайда осылардың бірде-бірі бүл күндердегі ұйкдскд 
пар  келе  алмайтынын,  силлабикалық  олендегі  ұйкдстыц 
орны  мен  ролі  айрықша  бѳлек екенін  атап  айту керек.
Олең үйқасы жайлы даулы-даусыз пікірлер кѳп. Әдебиет 
зерттеушілсрі  үйқастың  әр  түрін  анықтап,  әрқайсысына 
т о л ы м д ы у   т о л ы м с ы з ,   і ш к і

с ы р т к ы ’   к у р д е л і ,   ж а л а ц ,   т е р е ң ,  
таыыз, аитКу  т ү й ы к ."
 дегеидер тәрізді алуан түрлі ат беріп

 
айдар  тагып  жүр.  Бүлардьщ  бөрінде  де,  әрине,  шьшдық, 
дәлел,  логика  бар.  Бірақ  олец  жазатын  адамға  да,  өлең 
оқитьш адамга да осының бәрін тәптіштеп түсіну шарт емес. 
Моселен, 
м ақтан б а ,баптсшба
  (Абай) 

  толымды  үйкдс 
болса, 
жүбанып,  догарып
  (Б.Ізтѳлин)  —  толымсыз  үйкдс 
екені  ѳзінен-ѳзі  коріпіп  тұр.  Бүл  смес-ау.  мұиың  ссесіне 
мьшаны  білу  қажет: 
орбір  үикис  олеп іиумспының он боиына 
т е к   о з і н е   t a u  а   т о н   о з г е ш е   с ы ц г ы р   э у е з ,   с у л у   с а з ,   с ы р л ы   к ү й  
д а р ы т у ғ а   т и і с .   “ Қ
и ы
і ш
а н   к и ы
с қ
а н ”   ү й қ а с   ә
у е н і і і д е г і   ә
р б і р  
шумақ бүтін  бір  бітім,  “ сөз  сарасьшдағы”  жаңалық болуы 
қажет.  Үйкдс  —  ұйкдс  үшін  гүрмауы  керек,  яғни  үйқас 
өлеңнің  гіішініне  ғаиа  емес«  мазмүнына  кызмет  етуі  шарт. 
Үйкдстағы табиғилық та  осында жатады.  Өлең  ұйқасының 
үстіндегі  іздену  осы  тұргыдан  болуға тиіс.
u Кдзақ поэзиясьпша үйклстарлың түрі кѳп,  — деи жазады 
академик  Қ.Ж үмалиев,  —  бірақ  ең  негізгі  жәнс  көп

В.Жырмуѵовскиіі.
 
Рифма, ее история и 
пзория. 
Петербург, 
“ ЛСЛДЕМІЛ



 
1923,  стр.  9
** 
З . А х м е т о в .
  Казахское  стихосложен ие.  Алма-Ата

“ Наука”

1964, 
стр.  Ш .
286

колданылатындары  м ы н а л а р :1 ) қара  өлең  ұйқасы,  2) 
шүбыртпалы  ұйкдс,  3)  ерікті  ұйқас,  4)  кезекті  ұйқас,  5) 
шалыс  ұйқас,  6)  егіз  үйқас,  7)  аралас  үйкдс,  8)  осы  күнгі 
ерікті  үйқастар” *.  Біз  ғалымның түжырымын  күптай  оты­
ра,  осы түрлердің үлгілерін үсынамыз.
I. 
Астыма  міиген  атым  Бүкдіа  кдра,
Ш а ң   т и с е ,   а  к .   б е г г і ң е  

  ы к к л   к з р а .  
Аулыңныц сырт жагынан  он  салайын, 
Даусы мды танымасац,  шык та  клра!
( Х а л ы к   о н і ) .
" .  
К.үлаіінаіі  атгы  қодыкты,
Колден тартгы борыкты.
Лрада  неше қоныпты,
Жетемін деп  зорықты...
( “ Ю > п   Ж і б е к   ”) •
III. 
Бултган  шыкхдн  айі*а үқсап,
Түр еді  Назым  нүрланыи,
Атлас  көйлек үстіндс,
Кок арбага  сүйсніи,
Шыбыктай  бслі  бүралып.
( uK f i M 6 a p   б а т ы р
 ”

.
IV. 
Елітліц бойы сн тогай,
Ел  қондырсам дсп  едім.
Жагалай  жаткдн  сол  елге 
Мал толтырсам деп  едім...
( М а х а м б е т ) .
V. 
Желсіз түнде жарық ай,
Соулесі  суда діршдеп;
Дуьииіыц жаны терен сай,
Тасыган  озен  күріллеп.
( А б а и ) .
VI. 
Азамат,жүнжіме, жүрме бос,
Кол устас, 
б і р і г і п   т і з е
 қос.
Ту үстап  дүшпанга  барайық,
Тешііктің үрпнын  сапайыкі
(С 
Сейфуллин).
*  КЖүмашсв. 
геориясьи Ллмагьк  I960.  ІКЗ-бсі

VII. 
Kojiiicii  күлкі  еашейтіі

Онер  мен  ойы  оспсйтін, 
Осы  бір агац,  аган-ак. 
Сенен  артык. досы  жок., 
Ксбісін  койсаң ағалап. 
Сенен  артык. касы жоқ, 
Мінін 
айтсан тамалап. 
Мақтай  берсец памаң-ак, 
Мактамасаң  кдгаиак,
(Ә. Тожібаев).
VIII. 
Далама  біткен  биігім.
К^біріңді  жасырган  ба  қу жазык? 
Мүрдеце  келіи  иишім,
Өр даусығщы  іздеи  кеудем  қүлазып. 
Ссн.
Елімніц жяпан  шолінде 
Акдэірай  аккдн  сел едіц.
Кегіи лс, жүртгык шерін дс 
Нажашйлы жырыңмсн 
Көк  нөсергс  бөледіц.
Мөпіріцнея  кдлса  бір тамшы 
Жүтар едім,
Кдогышыіідай  кызганыгі. 
Гүцгиыгым  бүркапиіы,
Тсбіренейін.
Жүрегімде  толісыныннан  із  кяяып.
(К-Бекхожин).
ж
Д
Бұлар  —  жогарыда  аталган  сегіз түрлі  үиқастың  кейбір 
мысал-үлгілері гана.  Әйтпесе, бүлардың түрі көп; басқасын 
айтпағанда, тек аралас, немесе ерікті  (VII,VTII) үйқастардың 
өзі ондап саналады. Аралас үйқастың бір ғана АЬай туғызып, 
қалыптастырған  түрінің  өзі  оннан  асады.  Олардың  көбі 
жүрткд  таныс.  Сондыкд'ан  үйкдс  үлгілерін  осыдан  әрі  тізе 
бергіміз келген жоқ. Оның үстіне, ұйкдс түрлері де — шартты 
нәрселер.  Айталық,  еркін  үйқас.  М ұның  қазіргі  қазақ 
ақындарының  творчестволық  іздену  нәтижесінде  туған 
түрлері тіпті көп.  Олардың бәрін кдғидалы қалыпкд салып
өлшеп-пішу  тағы  қиын.  Ал,  өлшеп-піше  кдлған  күнде  де 
олар  қара  өлең  үйқасы,  егіз,  немесе  шалыс  ұйқас  секілді 
ақын  атаулы  жаппай  қолданатын  заңды  һөм  табиғи  үлгі 
болып  кдла  ма,  ж о қ па?
Мұны  ойламасқ^  жэне  болмайды.
Мэселен,  орыс  поэзиясында  әйгілі  “ Онегин  шумағы
”,
 
оның  өзіндік  үйкасы  бар,  Соның  К^Шаңғытбаев  аударған 
бір  шумағын  окып  карайык

288

К^ійдасыц,  сол  кои  иеріштем? 
Жете  мс  меіііц мүц-зарым. 
Кдэгздярдан талай  корісксн 
Лйтсайшы  кім  жоқ,  кім  барьш! 
Күціренгсн  күміс  күіілеріи, 
Буралган  орыс  билерін 
Кун  бар ма  көрср, дариға-аіі? 
Немесс таыыс табылмай,
Огырар  ма  екем  кдмыіъш. 
Жастарга  ксйін  ер жеткси 
Томсара  кдрап лорпстгсн? 
Огырар  ма скем  жа?іыши. 
Кыздырмай сауық-саЛр«п!іы 
Оральт ойлар кайлағы?
(А. Пушкин).
• д 
ж 
ж 
д  

  *1
Он  төрт  тармактан  құралган  бір  шумактың  үйкдсы  әр 
алуан, бай:  шалыс ұйкдс, егіз ұйкдс,  қаусырма үйкдс — бәрі 
бар.  Осыны  оқығавдар  мүншалык.  өнегелі  өлшем  мен 
үйқасқа кднша сүйсіне тұрса да, дәл — осы үлгіні аудармай 
кдйталап  олең жаза бермейді.
Мұны  ескермеске жэне  болмайды.
Асылы,  Б.Томашевский  біліп  айтқан:  өлец  туралы 
ойлардың кѳбі даулы,  соидықтан  бәрі  кызық.
19—619

Ж е т іи ш і  т а р а у  
СӨЗ  О НЕРІНДЕГІ  ТЕК  ПЕН  TYP
I
’ Эдеби жанр (французша 
genre
 

 тек, түр) термин ретіііде 
шартты,екі  магынада  қолланылады:1 ) әдебиеттің  тектері 
— эпос

лирика,  драма;  2)  одеби  шығарманың  түрлері  ―  
әңгіме,  роман,  баллада,  поэма,  комедия,  трагедия т.б.
Жанр  мәселесінің  маңында  шартты  пікірлер  кѳп.  Эде­
биет теориясын толғайтын  кітаптардың кѳбінде әдебиеттің 
т е г і   —
  ж
а н р ,   э д е б и   ш ы ғ
а р м а  

  ж
а н р л ы
к   т ү р   д е п   т а н ы л ы п  
ж ү р .  
С о н д
а ,  
м ы
с а л ы
,  
э п о с т ы
 

 
ж
а н р   л е и  
б і л с е к ,  
о н ь щ
 
шагьш, орта жэне кең кѳлемді үіи түрі белгілснеді де, шағын 
к о л е м д і   э и и к а л ы қ
т ү
р г е  

  о ч е р к ,   н о в е л л а ,   о ю г г а л ы   ѳ л е н д е р ,  
о р т а  
к ѳ л е м д і  
э п и к а л ы
к   т ү р г е  

 
п о в е с т ь ,  
п о э м
а :  
а л  
к е ң  
к ѳ л е м д і   э п и к а л ы қ
т ү
р г е   —
  р о м
а н ,   э п о п е я   т ә
р і з д і л е р   ж а т а д ь ь -  
Бүл  ретте,  лириканы  да  дәстүрлі  өдетгіен  ода

идиллия, 
мадригал, элегия, романс, эклога, сонет, эпиталама дегендей 
онлаган  түрге  беліи  жатпай-ақ,  саяси,  нс  философиялык 
лирика, махаьоат, не табиғат лирикасы дегеи секілді санаулы 
түрлерге  ғана  бол in,  бұлардың  әркдйсысына  тэн  срекше- 
ліктерді  пайымдауға  болады.
Әрбір  әдеби  туындының  жанрлық  табиғагы  эр  алуаи: 
к ө л е м д і  
э п и к а л ы
қ
  ш
ы
ғ
а р м а д а  
ө м і р д і ң  
к ү р л е л і  
ш ь ш д ы ғ ы  
нақты  көрксм  түлғаларға  жинақталып,  олардьщ  озара 
кдрым-қатынастарьшан  туған  кдт-клбат  оқиғалар  арқылы 
ашылса,  лирикада  аламның  жеке  басыиа  тән  кеңіл  күйі, 
нәзік  және  терең  психологиялык тебіреністер  суреттеледі. 
A j i  
драмалык шыгарма кѳбіне адамдардың қммьиі -орекегінс. 
қ
а ю г ы і ъ і с т а р ы м а   —
  т ү
р л і ш е   т а ғ
л ы р л а р   т а р т ы
с ы
и а   қ ү р ы л а -  
тыны  мәлім.
Сѳйтіп, кѳркем эдебиет туган күніиен бермен кдрай өзіпің 
т е г і   ж
а г ы
н а н   ж о ғ
а р ы
д а   а т а л і а н   ү ш   т ү р д е   д а м ы
п   к е л е д і .   С
о з  
өнерікің  осынау  үш  түрін  кейде  бейнелеу  онерінің  үііг
290

түрімен салыстыруга да болады: мэселен, эпос — живопись, 
лирика 

  орнамент  секілді  болса,  “ бір  ғана  диалоітан 
тұратын драма бір түсті графика тәрізді”  (В.Кожинов) екені 
де  рас.
Бірақ бүл жайларға кошпес бүрын арнайы токтап, тере- 
ңірек  толғап,  ойлап  алуды  кджет  ететііі  бірқатар  күрделі 
с ы
р   м е н   ш ы н д ы қ
  б а р .
Ьігсрішіл  адам  баласыиыц  көркем дамуындағы  кандай 
күбылыс болсын,
соныц ішітіде әдеби творчествоііың кдндаи 
кдтсгориясы болсып, борі бір ғана тұрғыдан, атап айтканда, 
мыгым  тарихи  тұрғыдан  каралуға  тиіс.  Ендеше,  жанр  , 
мәселесін  тексерудегі негізгі принцип  те  сол  — 
историзм
' ノ
С ѳ з   ж
о к ,   к е з   к е л г е н   о д е б и   и і ы ғ
а р м а п ы ң
  ж а н р л ы
қ
  с и п
а ­
т ы ,  
ѳ
з г е ш е л і г і   б а р ,  
о м ы
  а н ы
к г а у   ш
а р т .   А л а й
д а   б ү л  

  а з .  
Б ү д а н   б у р ы
н ,   к е з - к е л г е н   э д е б и   ш ы ғ
а р м а н ы ң
  ж а н р л ы
қ
  с и г і а т  
һ ә м   с ы м б а т ш і ғ а н ғ а   д е й
і н г і   т а б и г и   т у у   п р о ц с с і ,   з а н д ы
  ж
а р а л у  
тарихы бар.  Муны  ескермеске болмайды.
Айталык,  4іСоғьтс жоне бейбітшілік” .  Бүкіл адам баласы- 
ның  кѳркемдік  даму  тарихындагы  айрыкша  алым  болып 
табылатын осынау орыс әдебиетінің үлы кұбылысын жасау 
үстінде  Лев  Толстойды  билегеи  максат  иск  мүрат  жанр 
“ кұгіияларьшан”  гөрі басқа  болатьш.

“ Соғью  жэне  бейбітшілік”  дсген  не?  —  дейді  Лев 
Толстой. 

 Бұл роман емес, әсіресе поэма емес, осіресе та­
рихи хроника емес. Автор озі қалаған пішінде неиі айткысы 
кслді және нені айтты,  “ Соғыс жөне бейбітшілік”  —  сол.
Бұл  не деген сөз?
Б ұ л  

 
ә
д е б и е т т с г і  
к е з  
к е л г е н  
п і ш
і н  
“ а в т о р  
а й т қ ы с ы  
к е л г е н ”   м а з м ү
ш
і а н   т у а д ы ,   я к и   ә
д е б и е т т е г і   к е з   к е л г е н   п і ш
і н  

м а з м ү
н д ы   п і ш
і н   д с г е н   с ө з .
•  Э д е б и е т   т е о р и я с ы
н д а  
п і ш і н   ( ф о р м
а )   б а р   д а ,  
т ү р   ( в и д )  
б а р .   Д ә
л і р е к   а й т қ а н д а ,  
о д е б и е г г і ң
  т е к т е р і  
( э і і о с ,   л и р и к а ,  
д р а м
а )   б а р   д а ,  
т у р л е р і   ( р о м а н ,  
п о э м
а ,  
т р а г е д и я   т . б . )  
б а р .  
Т е к   т е ,   і - ү р   д с  
ж а н р   д е г е н   ұ ғ ы м м е н ,   я г н и   ж а н р   ж э н е   ж а и р л ы қ  
түрмен  мондес.,  Осылардың  борін  тиянақты   тарихи 
түргьщаи,  кдтал  историзм  пр ш іц ш іін   таиып-түсіну,  бір 
жагынан,  жалпы  творчестволык  процесс  мәселесін  козғау 
болса,  е кіііш і  жағынан,  нақты  мазмүнды  түр  мәселссін 
талдау болып табылады.  Жанр мәселесі осылай пайымдал- 
ғанла ғаиа  ғылыми-зерггеу жемісті  болмақ.
Эдеби  даму  да  бір 

  ағысты  өзен:  шымырлап  өнген 
кдйнар  көзі,  я кіі  молдір  бастауы,  оған  жалгас  толкынды 
арнасы, одаіі орі  қүяр сағасы бар.  Х^иіық омірінің өзі, оның 
тарихи  тагяырлары,  оқиғалар  мен  құбылыстар,  кдйшы-
291

лықтар  мен  тартыстар,  қоғамдық  карым-кдтынастар  мен 
қарама-қарсылыктар,  адамнын  рухани  бітімі,  моральдық 
кескіні,  қысқасы,  ақиқат  шындыктың  алуан-алуан  саласы 
әдебиеггің тегін туғызады, кдлыптастырады.  Ендеше, кднлай 
да болсын, әдебиеттің тегі, тектің түрлері 

 аклкдт шындык­
тын  өз  кджетінен  туған  “ арналы  таскындар”  екекі даусыз. 
Бүлардыд  бәрін  жалпы  алып  қдрасақ,  біз  орасап  күрделі 
тарихи  процеске  кездесеміз:  ал  әркдйсысын  жеке  тексере 
қаіісак,  әрбір әдеби түрдің туу,  қалыптасу тарихы,  бәрінен 
бұрын,  мазмұнды  түрдің  даму  жолдары  бар  екенін 
байқаймыз.
Бір жолы Л.Толстой  “ Плутон”  туралы  былай  деген еді: 
“ Аристофан  комедиясының  катьшасушылары  —-  Байлык 
пен  Кедейлік.  Ѳзініц  кджеттиіігін  дәлелдеген  Кслешііктің 
әңгімесі  V ғасьтрдағы  грек үшін оте жақсы: бірак біз үшін". 
оның магынасы ғана жокемес, тіпті осындай  кдтынасушы- 
лардың  өздері  атымен  жоқ.  Мүндай  кейіптеу  жасалған 
заттың өзі  әлдеқашан  әдірә  қалғанм*.  Шынында да,  солай 
емес  пе?  Коне  дүние  комеди5ісында  көрінген  кѳркем 
бейнелердің  кобі  немесе  кѳне дүние  комедиясында  сурет­
телген  шындык кұбылыетардың талайы  кдзір  адам  нангы­
сыз;  ондай  бейнемен  шындық  қазір  ж оқ  немесе  жоғалыгі 
барады.  Бірақ  комедия  жанр  ретінде,  яки  белгілі  мазмұн 
қалыптастырған  түр  ретінде бар  жэне  бола  бермек.
Бүл  арада  ескеретін  нәрсе 

  әр  жанрдың  әдеби  түр 
ретінде  тууы  мен  дамуының  негізінде  мазмұниьиі  үлан- 
ғайыр қүбылулары — пайда болуы

озгеруі, осуі, ѳшуі жатыр. 
Жанр  жайлы  сѳз  козғағанда,  міне,  дәл  осы  құбьиіуларяы 
өрқашан  есте  ұстап  отыру  шарт.  Сонда  біз  жанр  жайын 
байыптауға  әнш ейін  піш ін   тұрғысынан  емес,  мазмүн 
түрғысынан келеміз де сыртқы бслгілері мен озгешеліктерін 
жіпке тізіп тынбай, оның іш кі даму зандьиіығыньпі тарихын 
талдап,  тексеретін  боламыз.
Сонда біз әдеби түрді, яки эр жанрдын ѳзіне тэн пішінін 
сыртқы  жамылғы  ретііше  емес,  түтасқан,калыпка  түскен 
мазмұн  ретінде  түсінетін  боламыз.
Өнер ѳмірден туады. Ал омір күрделі, өмір қүбьиіыстары 
эр алуан.  ѳмір  процесі  киын.  Енлеше.  ѳмірден туған  онер 
де күрделі, эр алуан,  қиьш.  Эпостыц, лирика меп драманың 
эркдйсысы осынау күрделі,  киьш омірлің ѳз клжетінен пайла 
болган. Демек, бүлардың оркдйсысының терм иіііік тарихын 
білу  мүлде  жеткіліксіз;  тегін тексеріп,  табигатын тереңірек


1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал