Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет16/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   22

а я қ  
а л ы
с ы
,  
жүрек  соғысы...  — 
б ә
р і   ы р ғ а к ,  
М іне

 
осылар секілді, өлеңде,
бәрінен бүрын, ырғақкз негізделеді.
Ж
о г а р ы
д а   А
л е к с а н д р   Б л о к т ы ң
  “ а қ ы н   —
  ү
н д е с т і к   ұ л ы ” ,  
а і с ы н д ы қ
  —
 
“ с ѳ з  
б е н  
д ы
б ы
с т ы
 
ү
н д е с т і к к е  
ә
к е л у ”  
д е г е н
25!

түйінлі  пікіріне  айрықша  назар  аударуымыз  жайдан-жай 
емес.  Поэзиядағы  ұлы  кдсиет 

  үнлестік 

  гармония!  Ал 
сѳз  бен  дыбысты  үнлестікке  әкелетін  күш   —  ырғақ. 
Владимир Маяковскийдің:  “ Өлеңдегі негізгі күш, негізгі куат 
— ырғакЛ  — деуі де  сондыктан  болса  керек.
В.Маяковский өзінің “ Олеңді капай жасау кджет?” деген 
коле.ѵіі  шагын  болган мен,  мазмүны  терең  макдласында 
ѳлецнін тууыи, лемек,  ақындык ѳнердін, киын жоне  кд>ізык. 
кұпиясын сон 
11
 іал ы к  та рты мды толғайды. Әсіресе, акынның 
Сергей  Есенинге  арналган  өлеңінің тууы  айта  кдлганлай!.. 
Бүл  әңгімесінле де ең шешуші рольді ақын  ырғаккд берелі. 
Оның  айтуынша,бәрінен  бұрын  жазылар  өлеңнің  ыргағы 
туады.  Озі сол жаңа ырғақты іштей  кайталап,  қолын соның 
ыңгайымен сермеп, аяғын соның әуенімен басып. мүрнымен 
әндетіп  келе  жатады:
Та-ра-ра /ра-ра/,ра-ра-ра-ра  /ра-ра/ 
ра-ра-ра  /ра-ра-ра/  ра-ра  /ра-ра-ра-ра/ 
ра-ра-ра-  7ра-ра-ра_ра-ра-ра-ри/ 
ра-ра-ра  /ра-ра-ра/ рара/ра/ рл-ра
Біз өлгі макдлада автордыц ѳзі жазган ыргакты аудармай, 
сол күйінде көшірдік.  Осы ыргакты ақыи әуелі ешбір сѳзсіз 
міңгірлеп  эидете  береді.  Оның айтуына  кдрағанда,осынау 
дүріл-ырғак әлдебір шалкдр теціздің бүйра толқыны секиіді 
де,  болашақ өлеңнің сөздсрі осының тұбінен бетіне кдлісып 
шыгып,керсгі  калып,  керек емесі  жогалып  жататын  інжу- 
маржан  секілді;  ырғақ  бірте-бірте  созге,сөз  бірте-бірте 
өлеңге  солай  айналатын  кѳрінелі.  Мүныц  мысалын  ақын 
жогарылағы  сөзсіз  ырғақтың  әр  жеріне  енді  сөз  сыналап, 
былай  корсетслі:
ра-ра-ра  о дүниеіхг  бүратаіа 
Кетіпсі 
j
  не  үпіы псыі  ра-ра-ра-ра 
Клрьи да,  кіѵгыи да жок.  сырахана... 
ра-ра-ра  мае  еѵіессіз  ра-ра-ра-ра
Эр  дыбысы  бірте-бірте  сѳзге  айнала  бастаган  осындай 
әуенді  ш ум ақты ң  эр  жолын  ондаган  рет  кайталау, 
кдйталаган  сайын  жѳндеу  нәтижесінде  ыргактың  өлеңге 
айналатыныи  Маяковский  соншалык  шебер  талдап,  тура 
сокырға  тая к   үстаткдндай  гүсіндіре  келеді 
де, 
өлең  жэне 
онын  ѳлшемі  схема  аркылы  емес,  дыбысы  "дүрілдеген 
ыргакты тынысы діріпдеген тірі создермен киіндіру аркылы 
жасалады”  деп  корытады.  " Ыргак 

  өлең жазудың  негізгі
252

күралы, ақындыкөнердің басты шарты” * екенін бүдан артык 
д э л е л д е у   к и ы
н   ш
ы
г а р .
Поэзияның  п іш ін і  ғана  емес,  мазмұны  да  ырғаққа 
негізделетінін,  ал  ырғак адам  баласының  еңбегінен  пайда 
болғанын,  демек,  өнерді  еңбек  туғызғаныл  Г.Плеханов 
озінің әйгілі  “ Адрессіз хаттарында” әдемі дәлелдейлі.  Бұган 
бақсак,  поэзияның  ең  көне  түрі  —
— баяғы  бабалар  за­
манындагы  адамдардың  еңбек  үстіндегі  клмылына,  қи- 
м ы л д а н   т у ғ а н   ы р ғ а қ қ а   н е г і з д е л і п , ә
н м е н   а й
т ы л а т ы н   ө л е ң :  
**Алғашкы  кауым  нәсілдерінде 

  дейді  Плеханов  Карл 
Бюхердің “ Жүмыс және  ырғак” деген  кітабына сүйеніп,— 
енбектің  эр  саласына  лайық  арнаулы  ән  болған,  о;і  ән 
әркашан  сол  сңбек  үстіндегі  қим ы лға  тән  ырғаққа 
багынган**. Сонлай-ақ ертеректегі Африка негрлері де ылги 
г а н а   ө л е ң д і   ә н г е ,  
ә н д і  
ы р ғ
а к х д ,  
ы р ғ а к т ы   д е н е   к л м ы
л ы
н а  
негіздеген:  "ескскш і ескек ырғағымен өидетсе,
жүк тасушы 
жүріп  келе  жатып  әндетеді,  үй  шаруасындағы  әйел  әнін 
қол  тиірменге  қосады''***.  Академик  Корш  көне  арабтар 
тіпті  біздің  жыл  санауымыздан  бүрынғы  XVI  ғасырдың 
озінде  өлген  адамды  мұңды-сырлы  өлеңмен  жерлегенін 
аіітады.  Еңбектен  туған  ырғак.,  ырғақтан  туған  үн,ән  мен 
өлең күні  кешеге дейін  келген.  Еділ  мен  Жайыісган  жағаға 
кеме тартклн жүмысшылар  бәрі  бір  ыргаклен  "Ал  әкеттік, 
ал,  ал,  әуп!”  деп  әндетпесе,  Крыловтың  аққу,  шаян, 
шортаны  секілді,әрқайсысы  әр  жакқа  жүлқып,  мүлде 
күштері  косылмаған  да,  істері  өнбеген.  Бүл  да  болса 
ыргактың өміршеңцігіне  куә.
Қ
ы
с к а с ы
, ы р ғ а қ   —

ө
м і р д е   д е ,   ө
н е р д е   д е   к е п   н ә
р с е н і ң
 
к і п т і ;   ѳ л е н д е   с ө з   б е н   д ы
б ы
с   ү
н д е с т і г і н і ң
  а р к д у ы
.  
О л е ң
н і ц  
ә р   с о з і  

  ы
р г а к т ы
  с ө з .   Ө л е ң д і   о қ у ,   т ы
н д а у ,   т ү
с і н у ,   ө л е ң г е  
т ү
ш ы н у ,   т о л к у ,   т е б і р е н у   —
  б ә р і   ы р ғ а қ к а   б а й
л а н ы
с т ы
.   С ѳ
з  
оисрінің  өзге  түрінен  өлеңнің  басты  өзгешелігі де  ырғақта 
ж а г ы
р .   Н и к о л а й
  Т и х о н о в т ы
ң
  ж а й   с ө з   б е н   ө л е ң н і ң   а й
ы р м а -  
с ы
н   ж а й   ж ү
р у   м е н   ж ү г і р у д і ң   а й
ы
р м а с ы
н а   с а л ы
с т ы
р у ы
  т е г і н  
емес.  Ырғак. тұрғысынан  Караганда,  кѳркем  кдра сөз адам­
ныц жай  жүруі секілді болса,  өлең жүгіруі секілді екені рас.
Өлеңнің  түрін  белгілейтін  де,  негізінен,  ырғақ.  Сырт 
козге  иоэзи5ыық шығарманың сырт п іш ін ін ің  өзі прозалық 
шыгармадан  ѳзгеше

болек:  кесте-кесте,  тақта-такта… әр
• 
ІАхметіУв. 
Казахское 
стихосложение.  Алма-Ата.  “ Н аѵка,

.  1964, 
стр.  11.
“   Г В Плеханов.  Искусство  и  :іитерат>ра.  М.,  ГИ Х Л ,1948.  стр.  65.
… Бүл да сонла.
253

кесте,  яки  эр  такта 

  шумак,  эр  шумактын  эр  жолы  — 
тармак,  эр  тармактагы  дауыс  толкд>іныныи  сокла-сокласы 

  бунақ."  Эрине,  мүиьщ  бәрі  шартты  нэрсе.  Мысалы, 
кестесіз де  такхасыз  түтаса  беретін  үзақ-ұзак ѳлеодер  бар. 
Бірақ  бәрібір.  шумактардың  ж ік-ж ігін   ажыратуга  әбден 
болады.  Ойткені  әр  шумақ  —  аякталған  симтаксистік  ой, 
жинақталған  синтетикалык. шындық. 
Aji 
шумақ бар  жерде 
тармақ, тармақбар жерде бунақ болатыны созсіз. Әр Ьунакты 
біз тагы да тек  ыргақ арқьиіы  гана  ажырата аламыз.
/Кдбақ түйіп/ /кдра  бү;гг/ /түрды сол-ак/
/Өте  шыкты/ /сслімсн/ /кырлы  сабаи/
/Кок жүііне/ /керіаіп/ /келе  кя?шы/
/М»эңгі-6ак>і/ 
/т о ч б п й т ы н / 
/сырлы  садак/
(/• 
М омбепюв).
Бұл  кестеде  олеңнің  бір  шумагы,төрт тармағы,  он  екі 
бунағы  бар  екенін  ежіктеп  жату,  орине,  артық.  Сонлай-ақ 
қазіргі  кдзак. олеңіндегі  шумақ пен тармақтүрлерін де коп 
тәптіштемей,
тек кейбір үлгілерін гана ұсынулы жөн кордік.
Ею  тармакты  шумақ:
Саіііірі-а  кегсо  ле  снлі  кс.імемтүгын. 
Кдшіы  а і 
о м
  жыр боп  олмей гүгыіі
(п .Ә уксб а св)
Үш  тармақты  шумак.:
Жар лсмсп  см  ешкімлі,  жар дегігчің, 
Сүйс бшср бір жүрск бар лсгі здіц 
Омір баюі  мсымла  ка;і легізліц
( С. Сеиітов).
Тѳрт тармакты  шумак;
Туглн  жерім  — Тын олкс  - 
Сарыарклның сауыры.
Тың өлкенщ торішіе 
Лкьж  кы А/іык ауылы.
( М. Хак і.чжшюва)
254

Бес тармакты  шумак:
Е лін  сүй гсн   үлдарлың 
С о н іч;н  талай  жанары . 
С о н а у  о тке н   ж ьиш а р л м ц  
К о л с ц к е с і  м р ш іы   — 
Петропаал  клмалы.
{С.Мэулепов).
А л т ы   т а р м а қ
т ы   ш
у м а к ;
Б ойы   бүлган,
Сочі  ж ы л  мац
К ім л і  ко р се м ,  меи  со на н
Б стгі  басты м,
К ^ т гы   састым .
Түр«і  клштым  жачма-жан.
(Абай).
Жсті  тармакты  иіумақ:
С ен  м ені  не 
М е и і  тастап, 
О не р   бастап 
Ж айы ца  
Ж о н с   адаап

 
Л рбап,
О !   бетіңм ен
етесің?
сен  ке тссіц . 
(Абаи).
Сегіз тармакты  шумақ:
/Ѵ'іыстан  сермеи.
Ж үр скте н   тсрбси,
Ш ы м ы р л а п   бойга   ж л й ы л п ш  
Ю іуадан  ііт у ь іп ’
ІО іс ы п ы н   та уьш

Т а гы н ы   ж е т іп   кд й ы р га н . 
Т олга уы   то кса н   кы зы л   тіл ,
С о й л е й м ін   десен  ѳ з іц   біл.
(Абаи).
Бір бунакты  тармак

/С а п -с а р ы   бе л/ 
/Е се л і  ж е л /
/Е с е д і/ 
/Е с с д і  ж с :і/ 
/К о ш е л і  е л /
/Кѳшелі/
(М аіжан).

/ Л п а ііы п   а у ы л /  /а н а л а н /
/Окуга  кеттім/ /кдлага/
/Ж а б ы л а   м а га н /  /к л р а г а и /
/Жал та ндай  кстгім/ /далага/
(Ғ. Орманов).
Y i u   б у н а қ
т ы   т а р м а қ
:
/ К і м   к о р л і/  / к о к т іц   ж с р ге /  /к ү л а г а н ы н /
/ К і м   к о р л і/  / к ү н н ш   ж а р ы к / /с ү р а г а н ы н /
/ К ім   к о р д і/  /Л қ б ш іе д е й /  /кд>іршын  ж а с т ы іі/
/Шомылып/ /клішы азапкд/ /жылаганыи/
(И .Б ш Ъ аков).
Т
о р т   б у н а к т ы
,   я к и   к ө п   б у н а к т ы
  т а р м а қ
:
/Л р у а н а /  /ж а у д ы ң /  /к о л ы н а   і*үссе/  /б о та с ы н   ш а й н а іі/ /о л г ір іи /
/К ^ р а л ы   м о й н ы н /  /к л й т іш а н   а р т кл / /О үрм асгай  ха л ге / /к е л т ір іи /
/Ж е р ін е   га р т ы п / /о ты р а л ы   е к е н /  /м о н ш а к т а п   ж а с ы / /б о  щ аум ен/
/О м ы р а у ы н   ш е р гс /  / т о л іы р ы п /
( Т.Аибергенов).
Кдзіргі  кдзақ ѳленіидегі  шумақ  пен  тармак түрлерінің 
кейбір үлгілері,  міне,  осындай.  Бүлардан баскл да эр алуан 
аралас  шумактар 
мен 
тармактар  бар;  олардың  әркдйсысын 
әр  ақын  өзінше  тугызған  жэне  тугыза  бермек.  Бұлардың 
бәрін  қолға  шырақ  алып  іздеп  тауып,  олардың  әркдйсы- 
сының буын-бунагын қозгап кдрап, әлдебір клсын, не кдғи- 
да  кдлыптастьтрып  жатпайтынымызды  жогарыда айттық.
Ондай колдаи жасалган кисын-кдпідалар көбіне жасагаы
к е й л е   т і п т і   ж а л г а н   б о л ы
п   ш ы г а д ы .   О й
т к е н і   ш у м а қ
  п е н   т а р м а қ
 
т ү р л е р і н і ң   к ө б і  

  ш
а р т т ы
  з а т .   Б і з   м ы
с а л ы
, Т о л е г е н   А й б е р г е -  
н о в т і ң
 
Л р у а н а   ж а у ( ) ы ц   к о л ы н а   т ү с с е ,   б о т а с ы н   ш а и н а п   а і т і р і п  
деген сѳздерді бір жолға жазганына кдрап бунақгарға бөлдік 
те,торт бунакты  тармақ деп  атадық.  Бұл  кдлпында,  әриие

 
с о л а й
 

  т ѳ р т   б у н а к т ы
  т а р м а к .   Б і р а қ
  о с ы
  с ө
з д е р д і   а қ ы н :
Лруана  жаулы к   ко л ы н а   түссе,
Ботасын  иіайнап  олпріи...
д е п ,   е к і   ж о л ғ а   б ө л і п   ж
а з с а   к д й т е р   е д і к ?   ( Б ү л   т і п т і   м ү м к і н  
нәрсе;  Клізақ өлеңінде  мүндай  өлшем  кашаннан бар.)  Олай 
жазылса,  эр  жолды  оқыганлағы  дауыс  сокласы  екеу  гана; 
д е м е к ,   э р   ж о л   —

е к і   б у н а к т ы
  т а р м
а к .   О
с ы
  с и я к т ы
.   К д с ы м  
.Лманжоловтын

Екі  бунакты  тармак:
256

Келиіі  күрбым.
Кешкігүрым
Тау жаккд.
Сырласайык,
Бір жасайық,
Аулакта  —
деген  эркдйсысы  бір-бір  бунакты  алты тармак өлеңін:
Келші,  күрбым,  кеиікігүрым тау жаккл,
Сырласайык..  бір жасайык аулакта  —
деп екі-ақжолға жазып, эркайсысы үш бунакты екі тармаюсд 
айналдыруға да болар еді ғой.  Бүл —
— бұл ма

тіпті, Абайдың 
эбден кдлыптасып кеткен “ Бойы бүлғаңының” үш жолынан 
екі-ақ тармақ шыгаруга  болады.
Біз  мұны  айтқанда,  әрине,  кдзак  өлеңіне  қайтадан 
реформа жасағымыз келіи отырған жоіс  Біз мұны айтқанда, 
тагы да кдйталаймыз, тармақта,  бунақ та мейлінше  шартты 
нэрсе скенін ескерткен үстіне ескерте тұскіміз келеді. Ендеше, 
мұндай  шарттылыкты  “ қисынға”  айналдырудан тек шартты 
ереже ғана туады. Ал ережемен ешкандай өлең жазылмайды. 
Сондыктан  осы  саладагы тэжірибе  мен  теория  арасын  тым 
алшактатпау үшін өлең елшемін гылыми байыптау мѳлшері- 
нен аспаған мақұл.  Бул  ретте де айтарымыз 

 
ыргак.
Иэ, байыптау ырғақ маңында болуга тиіс.  Ырғақ, ырғак! 
Шумақ,  тармақ,бунақ 

  бәрін  туғызып  жүрген  —  ырғақ. 
Жалпы  адам  атаулыға  өн  салдыратын,  аісын  біткенге  өлең 
жаздыратын  ырғақ.
Токтат,
дүние

дабырды:
Не  керек, 
коніл,
ескі  ой  мен…
Тыңдайык жаңа дабыллы 
Жолдас  Маяковскийден.
(С.Мүканов).
Өлең  ѳлшемі  жөніндегі  дәстүрлі  үғыммен  келсек,  осы 
шумакга сегіз бунакты төрт-ақ тармақ бар. Бірақ акын өлеңіи 
әдеттегі жеті буынлы шалыс үйкдстыц үйреншікті кестесіне 
әдейі  салмаган,  кокейінле  пайда  болған  өзгеше  бір  жаңа 
ыргаклен  жаңа  такта  жасап,  онын  бетіндегі  шумакды  яа, 
тармақ пен бунакты да ѳзінше айшыктаған. Сонда,  мысалы.
17— 619
257

әдстте  жалғыз  жолға  жазылатын 
Тоқпш т  Оүные  ()абыр()ы 
д е г е н  
б і р   т а р м а қ т а ғ ы  
о р  
с ө з д і  
а в т о р  
а й
р ы
к ш
а  
ы р ғ а қ п с н  
айтып.  әр  жолға  бөлin  жазғанда.  эр  сѳз  жеке  тармаққа 
а й
н а л ь ш
 
к а н а  
қ о й м а й ,  
м а ғ
ы
п а с ы
и а  
а і ь а у ы
р  
с а л м
а к   т а  
к о с  к а н .   Б ү л   —
  с ә т т і  

 
ә
ж і р и б е ;   м ү н л а й   т о ж
і р и б е   ж
а с а у   ү с т і і щ е  
а қ ы н   п а й
д а л а н ғ
а н   қ ү р а л   т а ғ ы   д а  

  ы р ғ а қ .
Ад‘ім  …
адам туралы
созім  бар,
тыіиш, жолдас!
А з а м а т   а тал м асан  

өмірде
ориың болмас.
(Н.Шокенов).
Мүіща ақын тындаушымен емі?і-еркін кеңесіп,  кәдімгі- 
дей  ауьтзекі сөшіесігі  кеткен де,  өлеңнің бүкіл кестесіп сол 
әңгіме  әуенімен  қүрған.  Бұл  арадағы  шешуші  роль  де 
ырғақта түр.
Ыргакта  осьшшалык куат  кдна  емес,  мінез  де  бар  және 
ы{Жіқ мінезі — кызык мінез. Озі өмірден туган ырғакгын озінен 
туған  өнерге  корсетпейтін  “ қылығы”  жок.  Кджет  жағдайда 
ырғақ поэзиялық желіге  сөз  көгендеудің орнына  көгенлеулі 
сөздерді  бег-бетіне  ағытып  коя  беріп,  алыстан  “ айғаіічап, 
қайырыгГ1  түрады.  Мұнлай  жагдайда  сөзлер  өлең  мазмү- 
ныіідағы шыидықты, бсйнелеңкіреп айтсақ, түнгі көше бойыл- 
да  тізілген  электр  иіамдарындай  от  тізбегімен  емес,  мереке 
күнге  салюггің аспанда  маздағап  қора-қора  шоқгары  секілді 
оіты шоғырымеи жаркыратып  корсетеді деуге  болар еді:
О т ,
о к . ,
жарык.-
жүрқ.
Г у м и
іурс,
шарт-
шұрт.
Газ,
түтін,
бүрк.-
бүрк.
Ш а п ! . .
ат!..
сарт-
сүрт!
258

Л к
алмас
жалт-
жүлт!..
(С. Сейфуляин).
Бул  —  “ Альбатрос” дастанының  “ Жауды  к^ды қ” деген 
тарауынан; мұнда — сѳз сайын ырғақ,  ырғақ сайын тармақ

 
тармак сайын бунақ; акынньщ мақсаты 

 қыргын шайқасты 
баяндап  айту  емес,ырғақ  аркылы  қаз-қалпында  козге 
елестету.  Өлең  туралы  ілімдегі  шумақ жайлы  үғымдардың 
бәрі  шартты;  өлеңді  терең  тану  үш ін  оның  шумағын 
самаудың  керегі  жоқ,  ырғағьша  қарау керек.
Поэзиядағы  ырғакгың жасалу  жолы да  қызътқ жэне  эр 
алуан:  кей  өлеңнің  ырғағы  эннен  туса,  қайсыбірі  буынға 
немесе екгіінге  негізделеді.  Бүл сырды дәлірек түсіну үш ін

 
жалпы дүниежүзілік әдебиеттегі өлең жүйелерін бір шолып 
отпей  болмайды.
I I I
Бүкіл  әлем  әдебиетіндегі  өлендер  әр  халықтың  тіл 
е р е к ш
е л і к т е р і н е   л а й ы қ   ә р   т ү р л і  
ж ү й е д е   ж а з ы л а д ы .   Е ң   к ө н е  
т ү р і   —
 
м е т р и к а л ы к   ( г р е к ш
е  
metron
 

  ѳ
л ш е м )   о л е ц   ж ү й е с і .  
Б ү л  
ж ү й е  
т ү ң ғ ы ш  
р е т  
к о н е  
Г р е ц
и я д а  

 
б і з д і ң
 
э р а д а н  
бүрынғы  V III  ғасырда  пайда  болган  да,  кейін  (б.э.б.  III 
ғасырда) латын 
ә
д е б и е т і н е  
ауысқан.
Грек  пен  латын  тілдеріндегі  дауысты  дыбыстардың 
айтылуында  екі  түрлі  (созымды,  созыѵгсыз)  машық,  яки 
мақам бар.  Көне үііді тілі мен қазіргі араб тілііідегі дауысты 
дыбыстар  да  сондайТТрек  гіем  латын,  араб  пен  парсы 
әдебиетіндегі өлең жүйесі бұл тілдердегі дәл осы ерекшелік- 
терден туған.
М е т р и к а л ы к   ж ү й е  

 
о у е з д і   ж у й е ,   о н ы ң   а р к а у ы н д а  
ә н  
ж а т а д ы .  
Көне 
д ү п и е   ә
д е б и е т і н д е г і   ө л е ң д е р   о р к д ш
а н   ә
н м е п  
айтьитған,  жай  оқылмаған,  музыкалы  мақаммен  оқылган. 
Осыдан келгенде өлең ѳлшемі әр буыилы мақамдауға кеткен 
уақытқа  (мораға)  негізделген:  созымсыз  буын  бір  мора, 
созымды  буын  екі  мора  болса,  бәрі  қосылып  күйлі-сазды 
бунақ күраған. Айталық, бір ояшемдегі бунақтың соңғы буьт- 
ны созьиіса (ра-ра-а),  басқа бір олшемлегі  бунақтың басқы 
буыны созьиіған (ра-а-ра): осығаи сәйкес меірикалыкжүйе-
259

н і ң   б і р н е ш
е  
т ү
р л е р і  
б а р ;  
б а с т ы
- б а с т ы
л а р ы
 

 
я м б ,  
х о р е й  
(трохей), 
дактиль,  амфибрахий,  анапест,  а шп и паст, бакхиіі, 
йнтибакхш
、,
амфішакр,  е кі  тү р л і
  (көтеріңкі,  бәсең) 
ионик, 
п и р р и х и и ,  
с п о н д е и

т р и м а к р ,  
д и п и р р и х ш і

д и с п о н д е й ,  
г е к з а м е т р ,  
п е н т а м е т р ,  
т р и м е т р ,  
т о р т   т у р л і   п е о н ,  
т о р т  
т у р .іі эп и тр и т  т.б .
  Эдетте,  эдебиетшілер  созымды  буынға 
б і р  
б е л г і 

 
сызықша 
(
一 ),
с о з ы
м
с ы
з  
б у ы н ғ а  
б ір  
б е л г і  
一 
доға  (и>  кояды  да,  әлгілердің  әрқайсысының  буиағын 
а н ы
к т а й
д ы
:  
я м
б  
^
 

х о р е й
 



д а к т и л ь  

リ リ ,
 
амфибрахий  и   ―   и ,анапест 
リ リ 一 …
Бірақ  біз  мундай 
п і ш
і н п а з д ы
қ
т ы
  о   б а с т а н   о н ш
а   қ о л   к о р е   қ
о й
м а ғ
а н д ы к т а н , 
бүл  жолы да  ежіктеп  жатқьгмыз  келмейді.
^ 1 . И
. Т
и м
д ф < ^ , к . . . ж
^ » -   б е т і н д е г і  
ж ұ
р т қ
а  
м ә
л і м  
ө л е ң  
ж ү
й
е л е р і н   с а / ( с 1 ы < к в а н т и т а т и в т і )   һ ә м  
с а п а л ы   ( к в а г і и т а т и в т і )  
е к і   т о п к д   б ө л е   к е л і п ,   м е т р и к а н ы
  б і р і н ш
і   т о п к д ' ж а т қ
ы з ы п т ы * ,  
с і р ө

б і р ы ң ғ а й  
д ы
б ы
с  
с а н а ғ
а н  
т ы
м  
п і ш
і н ш
і л
 
с и п а т ы
н а  
кдраган-ды.  Біз  де  соган  косылып,  саннан  сапаға  карай 
о й
ы
с к д н ы
м ы
з   д ү
р ы с   б о л а р .
Орта  ғасыр тұсында  латын  тілі  жалпыга  ортақ қатыиас 
қ ұ р а л ы   б о л у д а н   к д л ь ш
, т і р і   к а с и е т т е р і н і ]  і   Т с и і а й
ы н а н   а й
р ы л а  
б а с т а ғ
а н д а ,   а р к а у ы
н д а   о н   ж а т к д н   ә у е з д і   ө л е ң   ж ү й е с і н і ң   д е  
бояуы  оңа  берді.  Енді  ѳлендегі  өн  сөзбсн  ауыстырьиіды, 
д а у ы с т ы   д ы б ы
с т а р д ы
ң
  а й т ы л у ы н д а ғ ы   с о з ы
м д ы
  м а к а м   ү з і л і і і

 
кѳп  реттерде  келте  кдйырылатын  болды.  Басында  Батыс 
Европадв  ёасталған  бүл  құбьыыс  кейін  метрикалық  өлең 
ж ү й е с і   б а р   о д е б и е т т е р д і ң
  б ә
р і н е   т а р а д ы
.
Әр тармағьпіың әні баяулаған әуезді өлеңнің енді ырғағы 
к о с а  
ә
л с і р е д і .  
Ы р ғ а ғ ы  
ә
л с і р е г е н  
ө л е ң н і ң  
о ң
і  
б ү
з ы л ы п ,  
өлшемі жоғала бастайтьшы мөлім.  Міне, дѳл осы түста өлең 
ѳ
л ш е м і н д е г і   с а н   с а п а ғ
а   а у ы с у ғ
а   т и і с   б о л д ы
.
М
е т р и к а л ы
к .   ө л е ң   ж ү
й
е с і н д е г і   н е г і з г і   ө
л ш е м   —
  ә н ;   а л  
е н д і г і  
ѳ
л ш е м  
н е  
б о л м
а к ?  
Е н д і г і  
ѳ
л ш е м  

 
ә р   т а р м а қ т ы ң  
аяғына айрыкша  ырғақ әкелетін  үндестік, дыбыс қайталау: 
үйқас  осылай  туды.  Жә,  алқтары  үйқасқаи  олец  тармақ- 
т а р ы н ы ң
  о н   б о й
ы н д а г ы   і ш
к і   о л ш
е м
  н е   б о л м а қ
?   І ш
к і   о л ш
е м  

б у ы
н ;   о л е ң
  ж о л д а р ы
н ы
ң
  б у ы
н ы
н   с а н а у   о с ы л а й
  т у д ы .
— " Э р   е л д е р   ә
д е б и е т і н д е г і  
с и я л а б и к с т ы к   ( г р е к ш
е  
s i l l a b e  
一 
б у ы
н )   ө л е ң   ж ү й е с і н і ң   т у у   т а р и х ы
  о с ы
н д а й
.
'
-
С и . и а б и к а л ы к   о л е ц   ө л ш в м і н д е г і   е ң   ш е ш у ш і   н э р с е   —
  б у ы н :  
ыргақ  псн  шумақ,  тармақ  пен  бунақ  —  борі  де  буынға 
негізделеді.

Л . И . Т и м о ф е е в .
  Основы  теории  .іигературы.  М..  “Просвещеннс
”,
1966, стр.  300
260

Силлабикалықжүйе — бағзьт бір одебиеттерде әншейін 
өткінші  ғана  күбылыс.  Мэселен,  орыс  ақындары  (С.По­
лоцкий, А.Кантемир, Ф .Прокопович,  В.Тредиаковский т.б.) 
бұл  жүйемен  XVI  ғасырдың аяқ жағынан  бастап  жазды да, 
X V III  ғасырдың  бас  жағында  силлабо-тоникалық  жүйеге 
кошіи  кеггі.  Дсмек,  силлабикалық  өлең  жүйесі  екпіні 
аумалы-токпслі тшдерде емес, сөз тіркестерінің буын сапа- 
лары  бірдей,  дыбысталу  әуендері  ұқсас  тілдерде  ғана  тұ- 
раюъі. Аиталық, ежелден екпін, акцент дегелдері көп құбыла 
бсрмейтін,  қүбыла  кдлған  күнде  де  осылардың  ѳзін  онша 
бұйым кѳрмейтін чех

поляк, серб,  итальян немесе француз 
ѳлендері  секілді,  қазақ өлеңі де  сшілабикалық өлең (бұған 
біз сөл кейінірек — буын жайын сѳз еткен түста токталамыз

 
З
Х
  ) .
Квалитативті (сапалы) топтьщ силлабикадан баска басты 
ж ү й е л е р і н і ң  
б і р і  

 
о р ы
с  
п о э з и я с ы
н д а ғ
ы
і   Т р е д и а к о в с к и й
.  
реформасыпаи  (X V III  ғ.) кейін рееми ат альШ, айдар таққан 
n w
/ i u K g j j i L K { v p c K u i Q
  î o n o s   —
  е к л і н ) ,   я к и  
а к ц е н т т і   ( л а т ы н ш а  
a c c e n t u s  

  е к п і н )   о л е ң .  
Б ү л   о л е ң н і ң   о я і и е м і   —
  е к п і н :   ы р ғ а қ  
п е н   и і у м а қ
,   т а р м а қ
  п е н   б у н а қ
  —
  б ә р і   д е   е к п і н г е   н е г і з д е л е д і .  
Е г е р   с и л л а б и к а л ы
қ
  о л е ң
д е   б у ы
н  
а т а у л ы н ы ң
  б ө
р і  
е с е п к е  
алынатын  болса,  тоникалық өлеңде  екпін түсетін  буындар 
есепке алынады да, окхш.хүспейтін  буындар есептелмейді. 
Салыстырып  кѳрелік:
Жүрегім, жырым  ―
сенікі  (8)
Ксңесті далам,
ксц далам.  (8)
Е н  
далам 

 
анам,
м е н   —   б а л а ң .   ( 8 )
Енлеше,  кдлам,
бер  маган!  (8)
( І . Ж а н с ү г і р о в ) .
Я  меряю
по  коммуне
стихов сорта.  (12).
В  коммуну 
душа
потому  влюблена.  (11) 
что коммуна,
по-моему,
огромная  высота  (15)
что коммуна
по-моему,
глубочайшая  глубина.  (16)


1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал