Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет15/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   22
Ә р и н е ,   ө л е ң   м і н с і з   б о л ғ а н   с о ң   м ы с а л г а   а л ы п   о т ы р г а ­
н ы м ы з   ж о қ   ( б а с к д   т ү с т а р д а   д а   ы л г и   с о л а й   е т к е н   е м е с и із ) ;  
м у н д а  д а   а з - к е м   а к д у   б а р :  к ѳ з д і і і   ж а р а с ы м ы н   а й т у   ү ш і н   о н ы  
м а н д а й д а н   а л ы п   б о й ғ а   ө л ш е п   ж а т у д ы ң   қ а ж е т і   ж о қ   е д і;  
с о н д а й - а қ б і р   к ө з д і ң   к д р а с ы н   к ү л л і   ш ы н д ы к к д ,  а л а с ы н   б ү к і л  
а с п а н г а   т е л у   д е   ү л к е н   с и м м е т р и я ғ а   а п а р ы п   т ұ р ғ а н   ж о қ .  
А л а й д а   ж а л п ы   ө н е р   а т а у л ы г а   т э н   ш а р т т ы л ы к т ы   ( у с л о в ­
н о с т ь ) ,  е с к е р і п ,   ж а с   а іс ы н ға   б ір а з   к е ш і р і м м е н   қ а р а с а қ ,   д ә л  
о с ы   ө л е ц н е н   ә л г і д е й   а ғ а т т ы қ е м е с ,   ә ж е п т ә у і р  ж а р а с т ы қ  т а б у ­
г а   б о л а д ы .  К д і і д а й   д е й с і з   г о й ?   О с ы   ө л е и д е   ө з і м і з   ж о г а р ы д а  
ж е к е - ж е к е   б а й ы п т а г а н   б і р н е ш е   т ә с і л   б і т е   қ а й н а с ы п ,   б ір г е  
ж ү р :   а й қ ы и д а у   ( э п и т е т )   к е р е к   n e ,  т е н е у   к е р е к   r ie ,  а у ы с т ы р у  
( м е т а ф о р а )   к е р е к   n e . ..  б ә р і   б а р .  Б ұ л а р д а н   б а с к д   д а   іс ы з ы қ-  
к ы з ы қ   ү й л е с і м л е р   б а р . 
К ^п-к^Р ^,  м оп-м ак)ір,  т ү п -т ү н ы к  

  ұ л ғ а й ғ а н   э п и т е т ,   о н ы ң   ү с т і н е ,   м а ғ ы н а   ж а ғ ы н а н ,   б і р і н е -  
б ір і  к д р а м а - к д р с ы   а н т о и и м д е р ,   а л   а й ш ы г ы н а   к д р а с а қ  
一  
а н т и т е з а .  С о н д а й - а қ   б ір   к ө з д і ң   а л а с ы   м е н   к д р а с ы н   а қ ы н  
б ір д е  т е ң е у   а р к ы л ы   а ж а р л а с а ,  б ір д е   м е т а ф о р а м е н   к ұб ы л т а д ы  
д а ,  е н д і  б ір д е   ұ ғ ы м   ж а ғ ы н а н   е г із д е у   ( п а р а л л е л ь   к о ю )   а р қ ы л ы  
ә п - ә с е м   а й ш ы қ   ж а с а й д ы .
Б ұ д а н   ш ы ғ а т ы н   қо р ы т ы н д ы :  
т іл д ің   кө р ікте у   қүрсш)а- 
рының бәрі
 —  
бірімен-бірі өзара т ы т з  баіианыстсиы,  қарым- 
кстш наспш гы ,  араяас-күралас 
ж ш п к ш і
  ж о н е   ж ары са 
колданылып, бірін-бірі үстеп, толыкршрып ж а т к и "  норселер.
Е н д і  м ы н а   ш ы н д ы к к д   з е й і н   а у д а р у   к д ж е т :   э д е б и   ш ы г а р м а  
ү ш   ж а н р д а   ( п о э з и я ,   п р о з а ,  д р а м а т у р г и я )   ж а з ы л а д ы   д е с е к , 
э д е б и   т іл д е   д е   о с ы   ү ш   ж а н р ғ а   л а й ы к .  ү ш   т ү р л і   м а ш ы қ   б а р . 
Д а у   ж о қ ,   д р а м а т у р г и я   —   с и н т е т и к а л ы қ   ж а н р ,   ө л е ң д і  
п ь е с а л а р д а   б о л а   б е р е т і н і  б е л г іл і,  б і р а қ  б ә р і б і р ,   ү ш   ж а и р д ы ң  
ж а з ы л у   м а ш ы г ы   ү ш   т у р л і.  Д е м е к ,   т і л д і ң   к о р і к т е у   к ұр а л д а р ы  
д а  ү ш   ж а н р д а   ү ш   с и п а т т а   қо л д а и ы л а д ы :   п о э з и я д а г ы   к д н а т г ы  
с е з ім г е ,  п а ф о с  к д   л а й ы к .  а ж а р л а у л а р ,  қ ү б ь и і т у л а р ,   а й ш ы қ -  
т а у л а р   ш ы н а й ы   п р о з а д а г ы   а в т о р л ы қ   с у р е т т е у л е р   м е н   б а -  
я н д а у л а р д а   ш ы и ш ы л д ы қ   м ө л ш е р і н е н   ш ы қ г і а й ,   с а р а ң   и а й -  
д а л а н ы л с а ,  а в т о р   к д т ы с г іа й ,  ы л ғ и   ғ а н а   к д т ы с у ш ы   а д а м л а р  
с ө и л е п   к е т е т і н   д р а м а т у р г и я д а   ә л г і л е р д і ң   б ә р і   қ о л м а - қ о л  
б а с к д   к ы з м е т  а т к а р у ғ а  

  о р   к д һ а р м а н н ы н  с ө з і н .   с о л   а р қ ь и іы  
ө з і н  д а р а л а у   ә р е к е т і н е   к ө ш е д і .   Б ү л   т ү р г ы д а и   а л ы п   к д р а г а н л а ,
243

драматургия  тілі  жазба  эдебиеттен  гөрі,кәдімгі  ауызекі 
сөйлеу тіліне  жаісын.
Үш жанрда үш түрлі машык бар дегеннің өзін де ләлірек 
пайымлай  түсуіміз  керек.  Бүл  ретте,  алдымен,  поэзия  мен 
прозаны  жанр  деп  атауымыздын  ѳзі  (осылай  айтыла 
беретініне  кдрамастан)  шартты  екенін  мойынлауга  гиіспіз. 
Дүрысына келсек. әдебиеттегі үш жанр 

 
)п(>с, .іирыка, Орача 
(бүларга кейін арнайы тоқталамыз).  Содан сон, эр жанрлың 
эр  алуан  жаирлық  түрлері  бар.  Осылардыц  оркдйсысына 
тон,  айталық. роман мен новелланын,  олец мен поэманың, 
комедия  мен  трагедиянын  эрклйсысьша  тэн  сѳз  монері, 
жазу маиіыш болатыны тагы даусыз.  Мэселен, комелия;шпл 

 үлкі  мен  тра гели яда гы  кайгьшыц  эркайсысы  а км ка і 
ШЫМЛЫК.ТЫН  ѳзінде  эр 
сипатта, 
бір-біріне  керегар 
болса. 
бұларды  эдебиетте  де  ұқсас  мәнердегі,  бір  машыктағы 
сөздермен  жинактау  мүмкін  емес.
А кы р   аяғы нла,  р о м а н ти к  жазушы  мен  реалист 
жазушының  әрқайсысы 

  эр  машыктагы  суреткерлер 
екснін, екеуінің сөз қол;іанысы екі түрлі сипатта болатынын 
тагы  ескерту  клжет.  Олай  болса,кейбір  шығармаларлың 
тілінен  үшырасатын  натурализм  іздерін  сын  көзімен 
кормеудің  және  жоні  жок.
Эдебиетте баяндау бар, суреттеу бар. 
Баяндау шын<)ыкты 
этиейін  хабарлап,  ауьпекі  аиты п  кана  ты нса,  суреттеу 
күб ш ы сты   козге  елеапетеді,  ж а й  соі'иемей()і,созден  орнек 
тогеді.
  Бүл  екеуіне  тэн  машыктар  да  екі  түрлі  болатыны 
тагы талассыз.
Лііііап  салдым  жылкымлы  генсек  жеріч;.
Сенлсй  адам  гаоылмас  ексем  жсріс.
Екінлі  мем  акдшімныц арасында 
Лсык>щнііан  тимейлі  окшем  жергс
( "Жснеше ")•
Мұндағы  ш ы ііды қ  иен  сыр  суреттеліп  отырк^/// 
ж о к, 
ауы зек і  аі/ты .іы п,  (һш нһиып  отыр.  Екінді
 
мен 
а к д іа м н ы ц  
арасы  бүл  ѳлеііде  жай  хабар  гана,  кѳзге  елестейтін  корініс 
емес.
Ал  суреттеуде  мүлде  баскдша:
Лк. соулссі  кок  шатырын  ѳрнсктеп.
Күн  сңкеіілі  Ллтьж  арай  сѳнлі  einen 
Сай-салада  бүгып  жаткдн  к ѳ .ю ккс  
Дон  басына  бара  ждтыр ецбектен.
(К  Ж ү.чаг^іиев)
244

Екінлі  мсн  аіаііамнын арасындагы табиғатты  бүл  арада 
акын  қүр  баянламай,  сөз  өрнегін  төге  кестелеп,  күбылта, 
к үл г і ы р т а   с у р е т т е п   о т ы р .  Б і з д і ң   к үл а г ы м ы з д а   ж а й   ғ а н а   х а б а р  
емес, 
көз 
алдымызда тамаша 
көрініс, 
к ^ із ы қ - қ ы з ы к  ким ы л.
М і н е ,   е к і  т ү р л і   а в т о р л ы к с ө з   к о л д а н ы с т а   е к і   т ү р л і   с и п а т ,  
е к і   т ү р л і   м ө н е р   м е н   м а ш ы қ .
Ш ы н л ы к т ы   к ө р к е м   к е с т е л е п .  к о ң і л д е г і д е й   ж а з у   а м а л -  
лары да 
әр түрлі:  кейде аңыздау түрінде (Пуш кин,  ьТусарп), 
к с ііл е   э г іи с т о л я р л ы к  п і ш і н д е   ( Д о с т о е в с к и й ,   • • Б е й ш а р а л а р
”) ,
 
к е й л е   м е м у а р л ы к   с и п а т т а   О р е н б у р г ,   " А д а м д а р ,  ж ы л л а р , 
аѵіір”

жазылса,  кейде  тіпті тың,бимәлім  мәнермен  (Гам­
затов,  “Дагыстаным

.

жазылады.  Бұларлың да әркайсысына 
тон  эр түрлі  соз  машыгы  бар.
Эр  жазушының  т и і  б а іты ш   мен  соз  машыгыиа  ка т о /і 
сынның  бірі
  — 
одеби  шығармадаіъі  адамдарды  сош іету.
  Эр 
а л а м   ө з і н ш е   с ө і і л е й д і ;   ө м і р д е   б і р - б і р і н е н   а у м а й   с ө и л е й т і н  
е кі  адам  болуы   м ү м к ін   емес,  ө й т к е н і  ө м ір б а я н ы   бірдей  е к і 
алам  болмайды.  Ал  әр  кзһарманның  сөзінле  оның  бүкіл 
ш ікі бітімі 

 міиезі,  ақьиіы, ойы, арманы,  білімі,  мәдениеті, 
м а м а н д ы ғы .  м ү д д е с і   т ү т а с ы п   ж а т а д ы .  Ә р   с ө з д і ң   а й т ы л у  
г үс ы н д а г ы   а д а м н ы ң   к ө ң і л   к ү й і   т а ғ ы   д а   е с е п к е   а л ы н у ғ а   т и іс . 
А л а м н ы ң   а у з ы н а н   ш ы к х л н   ә р б і р   с ө з д і ң   а й т ы л у   м ә н е р і   г а н а  
емес, туу тарихы,  сойлену себебі бар.  Автор мүны да елеусіз 
к д л л ы р а   а л м а й д ы .  М і н е ,   о с ы л а р д ы ң б ә р і   б і р і г і п , с у р е т к е р д і ң  
а л д ы н а   ә р   к д һ а р м а н д ы   ө з і н ш е   с о й л е т у   м і н д е т і н   қ о я д ы .   Б ір  
р о м а н д а   ә р і   ж и н а қ т а л а ,   ә р і   д а р а л а н а   к ө р с е т ш г е н   ж ү з  
к с й і п к е р   б о л а т ы н   б о л с а ,  о л а р д ы ң   ж ү з   т ү р л і   с о й л е у   м ә н е р і  
б о л у ға   т и іс .  К д п а м   ө н е р і н д е   б ұ д а н   а с к д н   қ и ы і і д ы қ   б о л у ы  
м ү м к і н   б е ?   Н а ғ ы з   ш е б е р   с у р е т к е р   д ә л   о с ы   қ и ы н д ы қ т ы  
ж е ң іп , 
әр  кейіпкердің  аузына  тек  клна  “ оның  мінезіне 
л а й ы қ ”   ( П у ш к и н )   с ө з   с а л у ы   ш а р т ,   о л   ү ш і н   с у р е т к е р   ө з і н  
“ өзі суреттеп отырган адамлардың орнына қойы п, олардың 
э р к д й с ы с ы   к д н д а й   т і я м е н   с о й л е й т і н ін   а п - а н ы қ б і л і п   о т ы р у ы  
керек” 
(JI. Толстой).
Осы антылгандардың бәрі  коркем  әдебиеттің тілі  — бір 
н е м е с е   б ір е р   а л а м   ғ а н а   е м е с , к ү л л і   к д у ы м н ы ң ,   д е м е к ,   б ү к і л  
қ о г а м н ы ң   т і л і , я к и   а с а   к ү р д е л і   с и и т е т и к а л ы қ   т іл   е к е н і н  
а ң г а р т с а   к е р е к .
Жазушыныц халыктың тіл  модениетін дамытудагы ролі 
мен  ұлесі  осы  түргыдан  байыпталуга  тиіс.
245

А лты нш ы   т а р а у  
СОЗ  САРАСЫ
Байкдган боларсыз,  тараудын такырыбы Абай өлеңінен 
туды.  Өлең туралы  шынында,  абайдан  асып  кім  айтар:
Олец соідіи патшасы,  соз сарасы,
Юіыннам  киыстырар ер ланасы.
Тілге жеціл.  жүрсккс  жылы тиіп,
Теп-rciic  жүмыр  кслсін  айіииіасы.
Осынлай  ұлы  өнер,  піл  сүйегінен  ойып  жасалган  ғажа- 
йып  мүсін секіпді  “ сик^ырлы” сүлу онер болган  соң шыгар

 
әйтеуір,
адам атаулының туғаннан олгснге дейінгі өмірі тек 
өлең гана  гой!..  Оны да  Абайдың өзі  айтып  кеткен:
Тупиша дүнис ссігін  аш«шы олсн,
Олеңмен  жср койнына  кірср ленсц...
Д ү
н и е г е  
с ә
б и  
н ә
р е с т е  
к е л д і :  
б ү
л д а н ы п ,  
ж
е р   т е п к і л е п  
жьиіап  келді.  Үнінде  ырғак  бар.  " Ырғақ  бар  жерде  өлең 
бар”  (Маяковский). Демек, жас сәби дүниеге жьыап келген 
ж о қ
,   ә
і щ е т і п ,   ө л е ң   а й т ы п   к е л л і .   Е с   ж и ы
п   ү
л г е р м е г е н   с ә б и  
нәрестенің  өзі  өлең  айтқасын  өзгелерге  не  ж о р ы қ,енлі 
е с т и я р л а р   ә н   с а л ы
п ,   ө
м і р   т ү п - т ү г е л   ө л е ң г е   а й
н а л д ы   д а   к е т е  
барды: әлдилеу — ән,әлпештеу 

 ән, ер жеткізу — ән,қыз 
ұзату  —  ән,келін  түсіру 

  ән...  Бірі  —  бесік  жыры  болса

 
б і р і  
ж
а р - ж
а р , б і р і  

 
б е т а ш
а р . . .  

 
б ә р і  
ә н .  
О л  

 
о л  
м а ,  
адамның  өмірі  ғана  емес,  олімнің  өзі  өлең:  жоқтау  —  ән

 
э п и т а ф и я  

  ө л е ң . . .
Неге  бұлай?
Бүлай  болатын  себебі,  Ьлең яки  “ поэзия  —  өмірдің әрі 
мен  нәрі

  кайнап  қорыган  жамбысы.  Поэзия  бакдіада 
қүлпырган  роза  гүлін  сииаттамайды,  оның  дөрекі  заттық
246

жактарын  лактырыи  тастап,  хош  иісін,  әсем  к.ұбылғыш 
бояуын  алалы  да,  осылардан  жаратьиіыстағылан  да  эсем 
оз  розасын  жасайды.  Поэзия  —
— сәбидің  күнәсыз  ажары, 
жаркын  жанары,  күміс  күл кісі,жанды  қуанышы.  Поэзия 

 
корікті қыз жүзінің ұялшақ, албырт кызгылты, теңіздей

 
көгілдір  аспандай  түц ғиы қ  кө зінің   ы нты қты к  сәулесі, 
эй тп е се  
о н ы
н  
к д р а  
к ѳ
з і н д е г і  
ө
т к і р  
о т ,  
м ә
р м ө
р  
и ы
г ы
н а  
төгілген  бұйра  шашының  толісыны,  торғын  кеудесінін 
демігіп  тыныстауы,  күміс  үнінің  гармониясы,  сикырлы 
сөзінің  музыкасы,  тал  бойы,сүңғақ  сымбатының  мінсіз 
мүшелері,  сұлу  қозғалыстарыныц  гажайып  сик.ыры... 
Гіоэзия 

  кдйраты  кдйнардай  балгын  ж ігіттің  отты  көзі, 
орен  ерлігі,тентек  тегеуріні,  аспан  мен  жерді  жалынды 
күшагына  сыйдырмақ болган,  өмірдін  уы  мен  балын  бір- 
ак  рет  саркд  сімірмек  болган  тойымсыз  талабы...  Поэзия 

 ұйыгандай,  күйылғандай орныкхдн,  ѳз еркін эбден биле­
ген,  омір үш ін  ж етіккен,  тәжірибемен  ш ы ны ккд н ,  рухани 
күші  теңескен,  көңіл  кѳзі  коре ген,  ойға  батыл,  майданға 
батыр  ер  қуаты...
Б ү к іл   ә л е м

гү л ,  б о я у л а р , 
д ы
б ы
с т а р

б а р   ж а р а т ы л ы с , 
б а р л ы
к   ѳ м і р  

  п о э з и я   д ү
н и е с і , о с ы
  к ү
б ы л ы с т а р д а г ы   қ ұ п и я  
куат,оларға  тірш іл ік,  ойнақы  өмір  беретін  сырлар 
一  
поэзияның тетігі мен  жаны.  Поэзия — әлемдік омірдің кдн 
тамырыпың соғуы,  сол  омірдің кдны  мен  оты,жарыгы  мен 
к ү н і ” * .  
Ө л е ң  

 
ѳ
м і р ,  
ө
м і р  

 
ө л е ң  
е к е н і н  
б ү д а н  
а р т ы
к  
түсіндіру  мүмкін  емес.
Коркем  әдебиеттің тілі  екі  түрлі  екені  белгілі:  а)  еркін 
қ ү р ы л ы с т а г ы   т і т ,   я к и  
п р о  s a   ( л а т ь ш ш а   р г а з а  

  т і к е л е й
, т у р а  
айтылган  сѳз);  б)  белгілі  бір  тәртіпке  багынған,  тізбекке 
түскен  T ù rr яки 
п о э з и я  
(грекше 
p o ie s is  

— творчество, 
шыгармашылык).  Keîiae бүкіл кѳркем әдебиетті түгел поэзия 
д е п   т е   к д л а м ы з .   Б і р а қ
д ә
л   о с ы
  т ұ с т а   ж
э н е   б ү д а н   б ы л а й   б і а д і ң
 
поэзия дейтініміз 

  ѳлеиді  шыгармалар.
Сонымен,  эдеби  шыгарма  атаулыныц  бэрі  осынау  екі 
жүйеде  —  не  кѳркем  кдра  сѳз  (проза)  түрінде,не  өлең 
(поэзия) түрінде жазылады.  Буған мысал ретінде профессор 
Жұмалиев кәдімгі жазга кештің прозалық шығармада (“ Қыр 
суреттері” )бір  түрде,  поэзиялык»  шыгармада  (“ Күзетте
”)
 
екінші түрде  суреттелетінін**  сәтті  салыстырган:
• 
В.Г BejiuucKuù  Собр.  соч.  в  трех  томах.  М..  ГИХЛ,  1948
,т . 1,стр. 
643-644.
••  КЖүмаіиев.  Одебиет теориясы.  Алматы,  1960,  153-бст.
247

Ж а а д ы н   ж а й л ы   к е ш і .   Б о й д ы   с с р г і т е т і н   к о н ы р   с а л к ы н   л е п   д ы м к ы л  
түныкауада біліне бастаган. Зэрі кдйткдн кызыл күн әлсшеніп, таудан 
асып, үясына юріп барады.  Жүталаң,
үзыниіақ кеп бүлт кызыл сеңдей 
болып,  батар  күнді  ентелеп  кдмап  түр  Қара  көк  түңғиық  аспан 
күнбатыскд тақдгпн  жерінде  қызыл торгындай  толкынданып,  кейбір 
жерінде кызулы өртгің жаіынынлай ж«тйнайды.  Куннің акыргы сөулесі 
түсксн тау бастары  келецке баскдн  қоңыр жердің алтын шатырындай 
н ү р л а н ы п ,   к ы з г ы л т т а н « і д ы  
( М . Ә у е з о в . )
Өленл:  оіығармада  осы  кеш.  мынадай  өзгеше  рең 
табатыны да  рас:
Жай 
кдл гаи  жаілын салкын  коркем  кеші,
К.ү;шырыіі  масатылай таулың тусі:
Жүрт үстін  KjDKwp желмсіі  жслпікдіріп,
Косілгеи  колегейлеп  колецкесі.
Ко/ісцке 

  коціллі  жср.  когал  тосек.
Т а би тт  тамылжытып  к о ііт м   тоссп:
Отырып  осы жерле оңкей  жастар.
Комсомол  хатшысынаи  тыіиінйлы  есеп.
(А  Такмигамветон).
Талас  ж о қ,екі  ұзіііділе  де  жазгы  кештіц  әдемі  суреті 
бар,  бірақ сол  сурет  окырманның  кез  алдына  екі  үзіиділе 
екі түрлі,екі тәсілмен екі сипатта елестеп тұр.  Салыстырып 
кдрасақ, соңгы үзіндіде, яки оленде белгілі бір төртіп

жұйе, 
тізбек,  нақыс  барын  байқаймыз.  Сырт  түр ін ің   өзінле 
айрыкдіа  сипат 

  кестелі  шумак бар;  оқи  жөнелсек,тілді 
үйіріп, сана-сезіѵіді баурап, желдірте жетелеп әкететін ыргак 
бар; тіл  ғана емес,үыге сән,  сүлу мақам беретін ұқсас Gap... 
Бүлардың  әрқайсысыиа  біз  кейін  арнайы  тоқталамыз;  ал 
бұл  арада,  жалғыз-ақ,  осылардың  борі  жиналып  өлеиді 
шыгармадагы  образга  озгеше  шырай,  сыр,  эсер  һәм  күш 
бітіретіиін  айтқымыз  келеді.
Сөйтіп, өлең 

 еркін сопленетім жай сөздер тіркесі емес
ыргағы  мен  үйкдсы  белгілі  кдлыпкд  түскен,  шумагы  мен 
б у н а г ы
н а   д е й
і н   б е л г і л і   т ә
р т і п к е  
б а г ы н г а н  
н а қ
ы с т ы   с ө
з д е р  
тізбегі,  Абайша  айтсақ,  сөз  патшасы,  сөз  сарасы. 
Ө.іеңдегі 
ә р  
с ө з  
а д а м н ы н  
ж а н  
ж ү и е с і м е н ,  
к о ц і л  
к ү й і м е н ,  
с е з і м  
то.ікындарымен 
ѳ з е к т і  
байланыста;
  үйкдс  пен  ырғақ  та, 
і и у м а қ
  п е н   б у н а к   т а  

  б ә
р і   д е   о с ы
д а н   т у ғ а н .   О л е ң
д е г і   ә
р б і р  
тыныс,  үн,  узіліс  адам  жанын  тебірентпей  қоймайдьь 
О л е ң
н і н   ә р  
ыргагы 
м е н  
б у н а г ы
н л а  
к о л - к ө
с і р   с ы
р   ұ я л а п ,  
селм  шалкып  жаталы  Ойткеиі олендегі әрбір "дыбыс  мәні 
сез мәніи врі толықтьфады.  әрі ауыстырадьГ'  (Лермонтов^. 
Нагыз акынның күдірет-күші сондай. 
ол
 өзі жазған өлеңдегі
248

“ бір  гана  образдан,  бір  гана  сѳзбен,  кдласа,  тіпті  бір  гана 
дыбыспен...  өмірді  өзгеше  кұбылыс  кдлпында,  қозғалыс 
үстінде  әркім нің  көз  алдына  әкеле  алады”  (Некрасов). 
Ойткені  нағыз акын  “ сөз бен дыбысты үндестікке өкеледі, 
өйткені  акын  —  үндестік  ұлы.  Жә.  үндестік  деген  не? 
Үндестік 

  бүкіл  дүниежүзіпік  күш тің  келісімі,  әлемдік 
өмірдін  әрі  мен  әсемдігі”  (Блок).  Бүл  ретте,өлең  —  адам 
жанын  уыздай  үйытып  алатын  асыл,  айшықты  сөздсряін 
типтік түрі,  түрлаулы  түзілісі.
Сөз сарасы, яғни өлең туралы арнаулы ғылым бар: орыс 
өлеңі  туралы  ойлар,  айталық,  баяғы  М.Смотрицкий  мен 
В.Тредиаковскийден  біздің  түстағы  В.Жирмунский  мен 
Б . Т о м а ш
е в с к и й
г е   ү
л а с с а , к д з а қ   ө л е ң і   т у р а л ы
  п і к і р л е р   к е ш
е г і  
Ш.Уәлихановтан бүгінгі З.Ахметовке келіп жалгасып жатыр. 
Сондай-ак  өр  әдебиеттің  өлең  зерттеушілері  бар;  бүрын 
болмаса,  бүгін  белсеніп  шығьш  келе  жатыр.  Олен  туралы 
ғылым  осылай  туған,  осылай  кдлыптасып  отыр.  Осыган 
қарамастан,  өзі  де  өлең  жайын  бірсыпыра  зерттеген 
Л .Тимофеев  бір  жолы  “ өлең  туралы  гылым  кдзір  күмәнсіз 
дагдарыс үстһіде,

* деп қалды. Осы түжырымның өзі,
құлаккд 
кдтқыллау естілгенімен, шындыктан да қүр алакдн емес/Олең 
гуралы ілімніц "дәстүрлі түрі аздаган адамдарда ғана арналган 
тым  тар,  гүйық  нэрсе  ретіндс  тозып  біткені,

**  де  рас. 
Айталық, өлеңнің мазмүнынан гөрі піш інін қызыктап, кым- 
к>ігаш схемалар сызу. Үлысы бар,  кішісі бар. жазушысы бар

 
зерттеушісі  бар,  схемага  ұрынбай  өткендер  аз.
Бүл 

  В.Маяковский  салып  кеткен  ирек***.  Муны 
с ал га нда жэне зерттеуші емес,акын ретінде.  Г.Шенгелидің 
"ережелерімен, толымды ұйкдстарымен, ямб-хорейлерімен 
жазылган  нэрсе  дені  дұрыс  ѳлен  болып  шыклайтынын” 
кдтал  сынап  отырып  салган.
•  "Вопросы литературы”  журнал

М.,  1962,  №  6.  стр.  86.
•• 
да соѵда.
" •  
В . М а я к о в с к и й .
  Иібр. произведения.  М.,  ГИХЛ,  1953, т. 2. стр. 473.
249

—U U - U U ^ A
a
H - U U
:XXXX
XXXXX
XXXX
XXXXX
Бүл 

  К,.Жүмалиев  салған  силлабикалык  кдзақ  өле- 
ңіндегі жеті-сегіз буынлы жолдар араласып  келіп отыратын 
жырдың схемасы*****.
Мүндай  схемалар  әдебиеттіц  теориялык  мәселелерін 
қозгайтын Л.Щепилованыц кітабында да, тіпті, өлең туралы 
ілімнің “ ;іәстүрлі түрлері тар, түйық. тозды” деп сын айтып 
отырган  Л.Тимофеевтің өз  кітабынла да  баршылық.
Схемалар бір жағынан,  өлеңтанудың таза  ілім  регіндегі 
“ тар

тұйы қ”  аясында  қажет  те  шығар.  Дегенмен,  осы 
схемалардың кдй-кдйсысы болсын өлеңнің іш кі мазмүнынан 
гөрі сырткы  пішініне  жетелей  береді.  Ал  бірыңғай  пішінді 
қызықтап,  бұл  “ гылымлы”  үйреніп,  тіпті  игеріп  алған  кісі
• 
В . Ж и р м у и с к и и .
  Введение в метрику, теория стиха. Л.

“АСАДЕМІА”, 
1925,  стр.  154.
*• 
В . Т о м а ш е в с к и и .
 Теория литературы. “Поэтика”

Госиздат, Л.,  1925, 
стр.  79.
*** 
А . К в я т к о в с к и и .
  Поэтический словарь.  М.,  “Сов.Энциклопсдия", 
1966. стр.  339.
• 
Г . Л б р а м о н и ч .
  Введение в литературоведение. М., “Просвещение”,
1965, стр.  185.
• • • * *   К Ж ѵм а іи е в.  “ Эдебиет  геориясы” .  Алматы

1960

170-бет.
Бул 

  В.Жирмунский салган алты бунақты лактильдың 
схемасы'
Бұл  —  Б.Томашевский  салған  пентаметрдің схемасы**.
Бұл  —
— А.Квятовский  салған 
тактометрлің 
схемасы***. 
U V J

U
U

U
U
 

U V J — V J
Бұл 

「.Абрамович  салған  гекзаметрдің схемасы****.
X
X
X
X
x
x
x
x.
X
X
X
X

он  жерден  “ жібі  түзу,  үні сүлу өлең жазсын,  бәрібір.  Ол 
一  
поэзия  емес”  (Брюсов).  Себебі,  поэтикалы к  шығарма 
схемамен  жазылмайды.
Абай  аса  біліп  айткдн:
Өлеңі-е  әркімнің-ак. бар таласы,
Соіща да соларды к  бар тапдамасы.
Ііні  алтын,сырты  күміс соз жақсысын 
Клзактын  келістірер  кзй  баласы?
Асылы,  кдзақ  өлеңі  хақында  азды-кѳпті  ой  айтылып, 
иікір  қорытыла  калган  жағдайда Абайдың осы  шумағынан 
туатын түйін эркдшан есте болғаны жѳн; өлеңнің теориясы 
мен  практикасының  арасы  алшақ кетпеуі  шарт.
Сондыктан  біз олеңтануда  колданылып  жүрген  жүрткд 
мәлім дәстүрлі  белгілерді  (

,и )
 тек өлең жүйелерінің таза 
теориялық мәселелерін пайымдау барасында —
— үлгі ретіііде 
ғана  аздап  пайдаланып,  одан  ѳрі  әсіресе  буын  мен  ұйкдс 
тұстарында  бірыңғай  пішіннен  туған  схемаларды,  мүм- 
кіндігінше, орағытып өтуді дұрыс көреміз. Өлең өлшемдерін 
тексеру үстінде әдебиетші ғалымдар амалсыз үрынып қалып 
жүрген  кейбір  пішіншілдіктен  осы  жолмен  ғана  арылуга 
болатын  тәрізді.
II
— Адал  шыным,  — дейді  М аяковский,—
— ямб деген  не, 
хорей деген  не,  —  білген  емеспін,білгім де  келмейді.
Сонда  ол  нені  білген?  “ Өлең  атаулының  негізі  болып 
табылатын,  оның  ѳн  бойында  ылғи  дүрілдеп  түратын 
ырғакпш^
  (курсив біздікі 
З .К )
  ғана  білген.
Ырғақ деген  не? 
Ы ргак
,яки 
ритм
  (грекше 
rhytmos
  ―  
шамалас, мѳлшерлес

сайма-сай) — 
ким ш ды ң,  қүбш ы сты ң, 
ү н н щ   ж ү и е л і ,  
м е р з і м д і Т   м ө л ш е р л і  
к с і й т а л а н у ы .  
Ырғақ 
一 
жасанлы емес,
табиги нэрсе, өнерге ғана емес,
өмірдің өзіне 
де  төн  нәрсе:  мезгілімен  келіп,  мерзімімен  кетіп  түратын 
жаз  бен  қыс,  көктем  мен  күз,  күннің  шығуы  мен  батуы, 
толкынның жағага соғуы  мен  кдйтуы,  — Тютчевше айтсақ, 
м әңплік  тасу,тартылу  —  түп-түгел  ырғакты  құбылыстар. 
А д а м н ы ң
 

1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал