Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет14/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   22

211

Осындагы  екі  адамның  езара  сөйлеу  мәнеріне  карап, 
өр  сөздің  ажарын  көріп,  мағынасын  үғы п

сол  арқылы  өр 
кейіпкердің көңіл кү й ін  біліп, ақыр аяғында әркзйсысының 
мінезін тануға  болады. Жау шабуылдап келеді.  Безек кзғы п 
Бозжанов жүр.  Брудный өліп жатыр.  Оны  Бозжанов ангар- 
май  кдлып,  әуелі  Ау,  турсаышы! дей  жаздаса,  Момышұлы 
міз  бақпастан  Үиык/гшп  ж а ты р ’  тим егін  дейді.  Анау  енлі 
гана үгып,  комбатқа  мейірімсіз деп  күйіп-піссе,  мынау  Мен 
өлтіргем ж о к ,  күдаи болсаң, жауды жазғыр деп тұнжыраған 
үстіне  түнжырай  түседі.  Бір  жерде  бірнеше  сезім,  кдрама- 
кдрсы  бірнеше  күй  алай-түлей  бас  қоскзн:  ыза  мен  кек, 
ашу мен  абыржу,  кайсарлық пен  зіл."  —  бөрі  бар.  Осынша 
магына  мен  м әністің  тең  жарымын  сөзбен  зсдтар  сөйлеу 
мөнері,  дауыс  ырғағы  толыкдырып  тұргандай,
Дауыс  ырғағы  әсіресе  өленді  шыгармаларда  айрыкдіа 
міңдет аткдрадъь  Өленді енжар жазуға болмайтыны секілді 
селқос окуга да  болмайды.
.4.Πi tA
Бакҳдн 
жау
жан-жақ»
Туы 
ала 
кѳк, 
ақ.
Қызыл
ер
күзет,
бак» 

Тисе, 
1  '
жау 
*
акы­
мак..
Кѳадеп
ат,
ДЭЛ, 
.i
^  
HaKj 
Г
«
.
1
Сергек 

’ 


.:
сак-
сақ!
(СХейфуллин). 
”  .  , с.
Бұл  өлеңді  әншейін желдіртіп окып  шығуға болмайды. 
Автордың  әр  сезді  өр  жолға  бөліп-бөліп  жазуының  өзінде 
ерекше  интонациялы қ 
мән  бар;  тіпті 
ж ш і-ж а қ ,  акы м ак
i j j i
212

леген  сөздердің  езін  буындап  беліп  әкетіп,  өр  буынын  әр 
жолға  жазады,бұл  да  тегін  емес:  эр  сөзге  автор  арнаулы 
ыргақ’  леп,  тыныс,марштағы  әскери  қолоннаны ң  жер 
солкылдаткдн  нығыз  аяқ дыбысын  беріп,  сол  арқылы  әр 
сөзге қоргасындай ауыр салмақ бітіріп, әр сөадің маганасын 
тереңдетіп  отыр.
іЬЛІ':
-
.п іи
Ура! 
i
Колхоз,  совхоз
өндіріспф, үй ымдар 
тура 
;
беті н
— Кума-кума!―
деп жзн «Атайды.
Сѳздері: 

 

жарыс’ 
. 1
.
ку> 
'  'L
жет» 
1
оз,
б^йге ал!
Тума
К е ң е с   ү л ы  
боп
артын  апсаң
ж ары ста  —
дуда1
НГ. ;
Ч
и т
r'Jh-
.T

 

 
{СМүкаиоө).
Мүнда ақын елең ұйкдстарының {ура7 тура,  қум а-кум а, 
тум а, дуда)
 өзін эр жерге шаша сіңіріп жіберіп,  әр жолдағы 
сөз  мағынасы  мен  өр  ш ум ақтағы   мазмүнды  дауыс 
ырғағының билігінде кдлдырады.  Сонда осы өлеңаі өзгеше 
интонациямен  нөшіне  келтіре  оқысақ,  біздің  ойымызда 
ртым,  көңіяімізде  сыр,  көкірегімізде  сезім  гана  емес,  көз 
алдымызда к^ізы қ сурет пайда болады. Сөздер дауыс ырғағы 
аркылы,  міке,  осылай  ажарланады.
Эдеби  тілге  дауыс  ырғағы  емес-ау,  тіпті  дыбыс  қайта- 
лаулар аркылы да әжептәуір ажар бітіруге болады.  Бұя тесіл 
екі  түрлі: 
а л л и т е р а ц и я  
(латынша 
a d
- l i t t e r a  
—  дыбыстас)

 
бірыңгай  дауыссыз 
д ы б ы с т а р д ы  
қайталау 
жѳне 
ассонанс 
(французша 
assonanse 

 үндес)  — 
бірыңғай дауысты дыбыс­
тарды  қайтапау.  Бүлар  поэзияда  да,прозада  да  кездесіп 
отырады.  Әркдйсысының  үлгісі  ретіңде 
жеке-жеке 
мысал 
келтіріп жатпай-ақ,  К^сым Аманжоловтың:
Ираншахка мүнык иіакда, Низам»1. 
Біздің  шақга  гүл  iq fiiia m

Низами!
213

деген  екі  жол  өлеңін  окысақ,  осында  ылги  ш  әрпін  қай- 
талайтын  аллитерация  да,  a  эрпін  кдйталайтын  ассонанс 
та  бар.  Олеңге  аллитерация  мен  ассонанс  дарыткдн  ажар 
мен  эсер  сондай,  тіп ті  осы  жолдарды  кдзакша  түсінбейтін 
аудитория  да  бір  сәт  кызыға  таңыркап,  тыцдап  қалуы 
мүмкін.
Жалғыз-ақ бұл тәсіллсрге тым ден қоиып,  кобірек дыбыс 
қуалап  кетуден  сак  болу  керек.  Ондай  әрекет  әдебиеттегі 
әшейін  п іш ін д і  гана  жылтыратып,  мазмүнды  сүйылтып 
жіберуі  ықтимал.
Сөздің рецін, эдеби тілмеи ажарлау жайын әңгіме еткен 
жағдайда  айкынлау  мен  теңеуге  арнайы  токтау  клжет.
Асылы, білімлілер әр норсені терең ошіап, толғап барып, 
асықпай  әділ  шешуге  бейім  болса,бьпімсіздер  не  нәрсені 
болса да  оп-оңай,шолтаң  еткізіп,  шорт  кесуге  қүмар  гой. 
Жасыратыны  ж ок,  кейбір дүбәрә  әдебиетшілер  әдеби  тілді 
ажарлауга  атымен  қарсы ;  олардың  ш олак  ке сігін ш е . 
айқынОау, теңеу дегешіер немесе  ку ^ь и ту  мен айшыктаудым 
түрлері  түгел  ескірген;  оларлы  колдану  —  анахронизм 
一 
ауыз  әдебиетіне  қайта  оралу.
Ж оқ,  олай  емес.  Бүл  тәсілдердін  қай-кдйсысыи  болса 
да  орнымен,  шебер  колдану  оте-моте  кджет.
Айталык,  (шкыш)ау%
  ягни  т и т е т   —  іа т т ы ц ,  кү^ы.іыс- 
т ы ң   айрыкша  сипатын,  сапасын  аныкпшшпын  с у р е тті  соз. 
Эпитетсіз тіпті  айтарьищы  аныктау.  суреттеп  отырған  нор- 
сенді нақтылау киын.  Эрине, бұрын-соңды сан мортебе кол­
данылып,  ыгыр болган эиитеттсрді  кдйгалай бсрудіц керегі 
жок,  Мысалы, эпитет жонінде сѳз бола кдлса,эркдшан ұлгі 
ретінде Абайдың:
Сүр бүлт түсі  суык. кдиташіы  асгіан,
Кү*і больт,  ды м ш л   түман  жерді  басклн,—
деген  жолдарын  немесе  Аскар Токліағамбетовтің:
Жүп-жүмыр жумысшыныи  бьісгі  бар.
Тап-тпза  таптык ойы.  тиіеіі  бар.
Кд>!іі-кы чыл  Ленин  туы  бір  колында,
Бір  колда  балга,  орак. күрсгі  бар
, 一
деген  шумагын желлірге  жонелеміз.  Талас ж оқ,  кезінде бүл 
эпитеттердіц  (сүрг  т ү с і  суык,  Оымкьи  немесе  ж уп-ж үм ы р, 
man-та за ,  кы п -кызы
j
)  олеңге  тым  ажар,  тым-тәуір  осте 
дарытқаны  рас-ты.  Алайла  осыларды  дэл  қазір  қайта 
тізбектеп  жатсақ,  біздіц  сспімізге  ажар да.  эсер де  бітпеген
214

болар  еді.  Ойткені  бұлар  көп  айтылды,  кө п  колданьищы. 
Бұдан шығатын  қорытынды — эпитеттен  біржола бас тарту 
емес,оны тыңнан табу, жаңадан жасау, бүрынғыларды кдй- 
талай бермей, өзіншс нұскдлы түрлерін туғызу. Сонда сурет­
кер  тіліне  жана  рек,  жас  ажар  бітеді.  Сонда  бұл  —  ауыз 
әдебиетіне  кдйтып  оралу  емес,  жаксы  дәстүрді  жаңашыл- 
дыклен жалғастыру,  жаңғырту;  бүл  арқьиіы  суреткер айтар 
сөзін  гана  емес

ѳзін,  ө зін ің   творчестволык  бетін  бірге 
айқындамак..
Крлыма  от сиялы  кдлам «иідым,
Жалтаютн  айналама  клрамадым...
[X.Epfajiuee).
Осындағы  о т   сия  қандай  тың,  қандай  әсерлі?  Жаңа 
эпитет  табу  керек дегенде  біз  акындарды  осынлай  іздену- 
лерге  мегзеп  отырамыз.
Мыналар 

  өнш ейін  “ бос  макдлдайтын  бұрынгы  ескі 
акындар”   емес,  эркдшан  “ жаңалыкхд  жаны  қүш тар” ,дэл 
бүгінгі  күндерімізді  құлпырта  жырлаған  немесе  жырлап 
журген жаңа, жас жүйріктер: эпитет жайлы жоғарыда айткан 
пікірім ізді  дэлелдеу  үш ін  өзгелер  емес,  осыларды  оісып 
кдрайық:
Коктемніц балгын  кезі  сді;
Өнші  қүс  кокте  агьыган.
Жемнің де жасыл өзегі
Когічдір мүнар жамылгаи.
(
С^Киенбасв).
Мың сәулс  бар:  кел,  кел дсп,  шакыратын.
Бір сәулс  бар  кдсымда отыратын.
Мыц  кітап  бар ешкдшан  оқылмайтын
Бір кітап  бар  күн  сайын  окылаплн.
(
Т. Ма<і()агалыев).
Бсйбіт куннін өзі  күрсс  мылтықсыз’
Онда да жүрт жаталы  атып  мү.ітіксіз.
(KMbtp3Œiuee).
Т е н т е к   у и   к е т і г і   е д і   д а у ы д і а п   б і р , —
Анкмыи  ор жсрде  бір ауы » кдпты.
(Ж . Н  әж ім еденов ).
Мен  бүгін  сонау когілдір  көлге саіъіныи  үшыи  барамын,
Бірге-клк кднат клсымнан  кдлмай.  сагынып  коргсн  кдрагмм.
215

Жалгасып  ссіі  ай г бүл  а см к оннің,  жабььіып  кетсем егер мен 
Ғүлама  жыллар судырлатклнла  ііарагьш.
( Т.Аибергенов).
Алдымен,  осынау жаңашыл,  жақсы  ақындардың бірде- 
бір айтар ойын  айқынлаудан, ягни  эпитеттен ат-тонын ала 
кдшпаған  (кдшеа  да  қүтыла  алмас  еді),  керісінше,  әдемі 
эпитеттің  әр  түрін  әдейі  іздеп  тауып,  орнымен  ойната 
колданган.  Содан  соц,бүлар  қолланган  эпитеттер  өлеңге 
көне  емес.  жаңа,  көмескі  емес,  айкын  магана  бітірген, 
создегі cyperri лоллеп. ойлың ыклалын күшейткен.  Мысалы, 
козбе-коз о қ  шығарып,  кьиіыш сермемесе де амалын тауып, 
кдрсьшасын мүлтіксіз козлеп құлатып жататын бейбіт күннің 
жатып  атарлары  мен  бүкпа  “ ёатырларын”  айта  кдлғандай 
үтыкты,  лэл  бейнелеген  Мырзалиев  пен  ақы нны ң  аскак 
жырын  гажайыи  гүлама  жьиідарлыц  шежірелі  беттерінде 
сѳйлеп  түрган  сырга  балап,  осынау  сыр  жылдар  парағы 
аударьиігаііда  жабьиіыи  кетуі  мүмкіи  екенін  тыңнан  тауып 
айту  арқьиіы  өлім нің  өзін  сылқым  образға  аймалдырған 
Айбергеиов  олсцдсріндегі  су  жаңа  нұскд-чылыкты  зпитет 
көлегейлегі,  корсетпей  гүрган  ж о қ ,клйта  айкьшдап,аша 
түсіп  түр.  Ол  —  ол  ма,байыптаңқырап  кдрасақ,  тіпт  әр 
эпитет ѳзі түрпш жерде  не сұлу сипат не соны сыр дарыткдн: 
Сгігилыц  ко кт е м і  бсиғын,  кусы  онші,  озегі  ж а с ш   болса, 
Толегеннің  колі  когіжНр,  оні  аскак,  ж ш дары   ғүлама  да, 
Кдлыр  айтып  отырган  майлан  м ш ты кс ь п ,  аты с м үл тіксіз\ 
Жұмекен лауьиідағам  күй  үнін 

  тентек  үн деп,  оны  ұйып 
тындаған  залды  жапиай  аңкиы п  аш ы қ  калган  ауыздар 
арқылы  оқырманның  коз  алдына  елестетсе,  мың  және  бір 
деген  карапайым  саиларға  соншалык терең мағына бітіріп, 
бр  шумаккд  бір  қүш а қ мазмүн  бергетиТұманбайдың эпитет 
қолдапу  машығы  тіпті  қызы қ.
Олеіуіі  шыгармаларда  осындай  роль  ойнайтын  эпитет 
баяғыдан белгілі кѳркем кдра сөз туындыларын айтпағанда, 
казіргі  жаңа,  жас  прозаның  өзінде  қа н ш а лы қ  көбейіп, 
кдлайша  жаңғырып,  жасарып  кеткен  десеңізші!
Ж а с ш   ж а п ы р а к т ы  
к о л ы і і
  а г а ш т ы ң   а р а с ы н а н   т ү с к е н   к ү н   к ө ш е  
жиегіне  кесте тогіп түргандай.  • 
( М .  С ү г і д е т о в ) .
Қ о ң ы р   к ү з   б о л а т ы н  
А қ   ж а у ы н   с с б е л с п   т ү р .   Ж
о л   л а й с п ң .   А л т а й  
о ң
і р і н щ   е ң   б і р   ж ү д е ң   ш а г ы ,  к ө ң і і с і з   ш а г ы  
( К
  Ы с к а к о в ) .
Ала  жаздай  нәр  тамбаган  ала  дөңде  ауыл  отыр.  Алды-артында 
иек  артпа  кы рка-кы ран  ж о к.  түп-түлдыр  жазық.  Тек  теріскей 
кокж иектен  инедсй  шаншылып  сагым  зорайткан  кдрауыл  төбе 
бүлаңытады  (Ә. Кекіібаев).
216

Эпитет үш  үзіндіге де  айрыкша  өң  беріп,  өмір  суретте- 
рін дәл орнектеуге  қызмет етіп тұр.  Мұндай ө ң ,рең болма­
ган  жерде  суреткердің  тілі  де  корер  көзге  солғын  тартклн 
болар  еді.
Әдеби  тілге  үстеме  мағьша  беріп,  оны ң  кө ркіне   ко рік 
косатын,  сол  аркылы  әдеби  шыгарманың  мазмұнын  құ- 
нарландырып,  п іш ін ін   ажарландыратын  көркемдеу  қү - 
ралдарының  бірі 

  те ң е у  (орысша  сравнение).  МунОа 
суреткер за т т ы ң ,  күбылыстың ерекіие беягііерін көрсетпеи- 
а к,  оны  баска  затпен,  күбшыспен  салыстыра  cypemmeùdi. 
Сонда  бұлар  туралы  окырман  түсін ігі  айкындалу  үстіне 
тереңдейді де, ѳнер туындысының эстетикалык. әсері күшейе 
түседі.
К^йыіідар күмістіц сом баклііыіідай,
Жиі тсрск  осксрдіц кзтарындлй.
Вүтактар жапырагы сылдырагап 
Озбектіц батсайы  інапаньпшай.
(С.Муканов).
Шүгыла  шалган  кешкі бүлтгай,
Толкдлі  шаіііта оттар ойиаіі,
Орт топанын  кешіп,  Нүхтай 
Жалгыз озі іүрды  боіьіап:
Туряы  үксаи,  түрды  ксйле 
От үстаган  Гіромстейге.
( КЛ м анжо.ю в)
Шаншылып Ллатаудың үршыгындай,
Шабыттың шыркяп  биік ыршуындай.
Шолып  түр  шартарапты Абай  шыцы,
Шытырман  жаклар-жаклар  жыр иіыньшлай.
(
Ж. \fojidariLiuee).
Шілдедс  клмлай  момакдн,
Толкының майда  мақпалдай.
Бірнеше жүмсак. алакдіі 
Котеріп  бара  жаткдндай...
(F. ІОіиырбеков).
Қай  теңеуді  алмайық,  суреттеліп  отырған  нәрсені  не 
құбылысты  тура  біздің  кѳз  алдымызга  ѳкеліп,  олар  туралы 
дәл,накты  уғым  кдлыптастыршіы.  Бүл  ретте  теңеу  белгісіз 
затты  белгілі  заткл  айналдырып,  шыгармадагы  авторлык 
идеяга  колма-кол  кѳркем дік  шешім  тауып  түрғандай.
Эдебиет  зерттеушілері  айкы нлау  мен  ауыстырулын 
үлғайған,  күрделі  түрі  болатынын,  мэселен.  С әбиттің

меңіреу,  мылкау,  кимыясыз,  мүлгіген,  м ә ң гі  (һианыц  деп 
келетін өлеңіндегі кдтар түрган бес  эпитет 

  күрделі эпитет 
болса,  Абайдың Дем  сиысы 

  ускір ік  аяз  бен  кар дегендегі 
қатар  тұрған  үш  метафора  (ауыстыру  жайына  біз  кейін 
тоқталамыз 

  З .К
、一
  күрлелі  метафора екенін дәлелдейді. 
Бұл дұрыс.  Бірақ олардың  бірде-бірі  теңсудік де  үлғайған, 
яки  күрделі  түрі  болатынын  айткан  жоқ.  Бұл  дүрыс  емес.
Жогарыда  торт  акыннан  мысалға  алынған  төрт  шумақ 
өлеңдегі теңеулерге кзйта оралсақ, бүлардың іш іт)е каішң()ы 
б а қа н м е н,  то л к,ы н 0 ы   м акпа л м е н  с а л ы с ты р ға н   жай 
теңеулермен  қатар,  бүтін  бір  құбьиіысты  бірнеше  сөзбен 
бір  бөлек  ұғымға  кө ш ір іп   тұрған  күрлелі  теңеулер  де  бар 
е ке н ін   көрем із:  Қасым  Абдолла  а кы н н ы ң   орт  іш інде 
лаулаган  ғаламат  ке скін ін   козге  елестету  үиіін  бір  гана  зат 
емес,бүтін  бір  үғымды  түтасымен  теңеуге  айналдырып. 
Түрды  уксап,  түр()ы   ол  кеіи)е о т   үста га н   Прометеиге десе, 
Ғафу да  суда  жүзгсн  адамныц  майда толқьш  құіиағындағы 
кллгіын,  кдлпын  емес-ау  түйсігін  бір  созге  сыйгыза  алмай, 
теңеуін бірнеше сөзбен үлгайта бере  бірнеше ж үм си к аяаксш 
котеріп бара жш пкондай деп, тамаша образ жасагі токтайды. 
Бұлардың кдй-қайсысы да —  meneyôin улгаиган, күр()е іі түрі.
А йқы ндау  сияқты ,  тенеудің  де  қүны   сонылығында, 
ойламаган жерден озгеше ѳрнектер жасап

қүлпырып, ойнап 
түруында,  орнымен  қоллаиылуында  жатады.  Ксзіиле  осы 
талап  тургысынан  жасаііган-ды,  Тайыр  ақынньщ:
Жслсктсй  жслпіп желінді

Жслқомдаіі  жыртгым  жсріцді,
Түбіггей  түтіи  бүлтыіщы,
Таспадай  тілдім  т ік ы н д ы ,
Б а тнб а й   сиді  нсц  кзллы
? 一
деген 
отты
  жолдары и дағы  келісті  теңеулер  әлі  күиге дсйін 
кдсиетін  жояр  түрі  жок.
IV
Эдеби  тілді  ажарлау  аз,  күбылту  керек.  Әдсби  тілдің 
әсемдігі  гана  емес,әсерлігі  үшін  ле  орасан  кджет  тәсіл  — 
қ ү б ш т у ,  яки  троп  (грекше  iropos  —  иін,  иірім) 

  cosôepôi 
т у р а   м а гы н а с ы н ()а   емес,  б ур м а   м а гы н а с ы н д а   ко л д а н у , 
шындыкты  бейнелеп,  кейде  minmi  nepôejien  та н ы ту ,  ойды 
озгертіп, кейде т іп т і оңін а—
ырып айту.  Бул  ретте эдеби
218

тілді  ажарлау оны  күбылтудың алгашкы  кезеңі  _   ең  кдра- 
пайым  түрі  деуге  болар  еді.
Задында,  суреткер  қолы ндаш   сөз  суретші  қолыидағы 
бояу секілді,  и ін ін  тауып  мың қүбылтуга болады.  Құбылған 
сөз  әсерлілік  үстіне  адам  баласының  танымын  байытпақ; 
бір  сөз  бір-ақ  нәрсені  танытса.  оны  түрлендіре  қүбьиіту 
аркылы тір ш іл іктің  сан алуан сырын тануға болады. Демек, 
троптың ең  басты  мәні  таным  тарапында  жатыр.
Омірде  мақсатсыз  ешбір  өрекет  ж о қ.  М үн ы   білген 
жагдайда  ажарлау  секілді  құбылту  да  сурсткердің  идеялық 
максатына,  эстетикалы қ   мұратына  ісызмет  ететін  тәсіл 
е ке н ін   тә п тіш те п   ж а ту  арты қ.  М ү н ы   айты п  оты рған 
себебіміз,кейбір  эдебиет теориясын  толғайтын  кітаптарда 
эпитет пен теңеу,  метафора мен метонимия эр жазушының 
тапты қ көзкарасына лайық, таптык идеясына сэйкес пайда- 
ланылатыны  үзақ-ұзақ әңгіме  етіледі.  Біздщше,  бүл 

  ерсі 
нэрсе.  Кез  келген  создің  шалғайын  серпіи  кдрап,  астында 
кдндай тапты к идея  жаткднын  іздей  беру ретсіз.  Бүл,  керек 
десеніз, тілдің жүрткд мәлім таптан тыс табиғатына кдрама- 
кдрсы  өрекет.
Құбылтудың  (тропты ң)  түрлері  көп.  Әдеби  тілдегі  ең 
басты  қүбылтулардың  бірі 

  ауыстыру,  я ки   метафорй 
(грекше metaphora 

 
кѳш іру) 
— 
соз
м о н ін  
оцдендіре озгертіп 
шЬпу,  суреттеліп  оты рган  з а т т ы   не  қубылысты  ақындай, 
ажарлан()ыра  т ү с у   үшін  оларды  тд еріне  үксас  өзге  з а т к о  
не  күбылыски  балау;  с ө и тіп ,суреттеліп  оты рган  з а т т ы ц  
не  кү б ш ы с ты ң   магынасын  үстеу  мазмүнын  тереңс)етіпг 
әсерін  күш еиту.
Гималай 

  ко ктіц  кін д ігі

Г и м а л а й   —   ж с р д і ц   т ү і і л і г і .
(І.Ж ансугіров).
K jjp  тосіндс  молдір айдын  —  пк. сынап

Жиегіндс жасьиі  кірпік  — жас  күрак,
(Ә. Сорсенбаев).
Әйнсгі 

  күн,  шатыры 

  аспан,
К е ң   д а л а . . .   Т о с і  

  т о л қ ы п ж   е г і н .
Келдсрі  көкке,  күмістср  шашклн.
К д  і а к г г а и  

  р е с п у б л и к а м   м с н і ц !
(Д.Әбііев).
Бірінш і  мысалдағы  метафора  Гималайды  біресе  ке ж тің  
кіндігіне,  біресе  ж ердің  түндігіне  балап,  әнш ейін  бір  жер
219

атын колма-кол заттандырып, тауға кѳл-косір магына берсе, 
е кін ш і  мысалдагы  ауыстырулар  (а к   сынап,  ж й с ш   кір п ік) 
қырдагы айдын  кѳл  мен бала қүрақкд 
айрыкша 
сұлу сымбат 
б іт ір ге н .  Ү ш ін ш і  мысалдағы  метафоралар  а п -а ш ы қ  
әсірелеумен  ұіитастырылып,  жер  мен  кө ктен .  күн   мен 
көлден түгаскзн  асыңқы  бейне жасаган да,  акы нны ң туған 
республика  деген  махаббатына  мақтаныш  сезіміне  өзгеше 
ажар  берген.
Жогарыда біз бір сөздің ретінде ауыстырудың ұлгайған, 
күрделі  түрі  болатынын  атап  ѳткенбіз.  Күрделі  метафора 
жасаудағы  мақсат  та  —
— сѳзді  құбылту  аркылы  ұғымды 
терендету:  ой  образын  үстемелей,  ѳсіре  келе  оның  әсерін 
күшейту.
Мен  —  гауяа  ойнаган  кдрт 
Марал
Табаным  гаскд  тиср деп,
Саю:
ы ны п  шыккдн  киядан...
...Мен  бір  шарпі  үстаган
K;tpa  балта  едім: 
.
Шабуьиі  таппай  кетілдімч 
К а й р а с а н  
тагы 
ж е т і л л і м   ..
(
М а х а м б е т ) .
А қы н   өзін  маралга  баласа,  маралдың  күллі  касиетін, 
б а .іта га   баласа,  балтаның  барлы қ  ерекш елігін  еселей 
төкпектетіп  айту арқылы  ѳлецге де  айрыкдиа е к п ін ,кдйсар 
күш  дарытып,  окырманды  оггы  сөз,  ор  мінезбен  билеп, 
баурап  әкетеді.
Орысым 
—   т а г д ы р л а с ы м ,
Окуда  әлімтссім.
Омірде жан  сырласым,
Өнсрлс  әріптесім.
{М.Әлшбаев).
К^зақ ақыны орыстың өзімен тағдырлас екенін атаумен 
тынбай  әрі  нагыз  сырлас\  әрі  а/ііптес,  әрі  әріптес  екенін 
үстемелеп  айтып,  үлкен  достықтың  сыр-сипатын  кеңірек, 
үзагы рақ  толғайды.Бүл  арада  бір  ш ум ақ  өлең  түгелдей 
ауыстыруға 

  күрделі  метафораға  айналып  кеткен.
1964  жылдың  жазынла  Алматыныц  шыгысындагы  тау 
үстінде  көз  жасындай  мѳлліреп  жататын  атакты  сүлу  Есік 
көлі  қас  пен  көздің  арасында  ж о қ   болды.  Осы  оқигага 
Қуанды қ мынадай  әдемі  өлең  жазды:
220

Күйдіргсн  хан  мсн  кдзынды. 
Күилсген  таіай  нагшалар 
Ѵрлатгым  гауһар тәжімді!
Кдй  жактаи  табам,  бопиагар? 
Жогалды  алтын  балдагым, 
Салып  ем  кѳзін  лагьишан, 
Кдпа  боп  жаііды  кярмалым! 
Кдкты   скен  кдндай  кдіъінган? 
К үл-талкдн  болды  шар айнам 
Інжудсн еді жиегі,
Сүкганган  еді-ау талай  жан!
О чепм  ит  бон  күйеді, 
Ліфыллым  алтьпі  а.ікдмнан 
Ж ақүпісн  үзіп,  ойлирпш. 
“ Есік”  леи  жазган  бар
гацбам,— 
Кордіндер кзйсы ой-кырлан^ 
Псрі  боп  үиггы  гашыгым

 
Дерпне дот  кып  гөзбелім: 
Есігім  —  ссіл  асылым, 
Түскеішей  агып  коздерім!..
( К  Ш а ң гы тб а е в )
 _
Осы  өлеңді  окы ған  адамның  ж а н-ж үр егін  тебіренте 
кзлатын  күш  пен  өсер  ақын  сәтті  іздеп  тагікдн  сұлу  ме- 
тафораларда  жатыр.  Әр  шумақ  Е сіктің  өзі  емес,  ор  түрлі 
балауын  баптайды  да  жоқтайды:  патшалар  кие  алмаған 
гауһар  т ә ж   бен  лаш л 
к о з   а я т ы н  
балдақтан,  жиегі  інж у 
шар  аина  мен  жақүттан  үзіп  ойдырган  аяты н  алқш)ан 
айырылу,  шынында  да,  адамның  іш і  күйгендей  оқиға. 
Осының бәрін ақын сіздің ойыңызға ұлғайған метафоралар 
арқылы  ұялата  келіп,  ең  соңыида  “ Есігім  —  есіл  асьиіым, 
йүъш  коздерім,$, 

 деп аһ үрғандг сіз да амалсыз
күрсінесіз.
Енді  мына  шумақты  окыңыз:
Түлкі  кыз  кд>ізыл  алтай,  кср  марал  кьп,
Ак. крин,  бозша  байтал,  ақша  нар  қыз.
Қымьпдай  балга  ашыткли  тәтгі  кьпга,
Ж ігітгер,  б оріціз де  сүктанарсыі.
( І.Ж а н сүгір о в).
Саңлақ ақы нны ң  шабыты  тау  өзеніндей  тасыган  тұста 
ауыстырулардағы  алш актық  түгіл  кдрама-кдрсылықтар  да 
сымга тарткдн күмістей сылдырап,  керемет келісім табатын 
секілді:  сүлу  к«ыз  ситишы тү л кіге  не  кер м арш га балана ма

 
а к  коянга  не  ақш а  нарга  балана  ма,  әсіресе

т іп т і,бозша 
oaùmajira  балана  ма,  бәрібір,  оіздің  көз  алдымызда  жан 
тебірентер сүлу суреттер 
ғана 
түтаса жаиылып,  Қы з Ж ібектің 
аңызға  айналған  кө ш ін д е й   тізбектеліп  өте  берді.  Біз 
кдраймыз да сүйсінеміз,  сүйсінеміз де  кдрайм ы з,—
— көз ала 
алмаймыз.  Бұл да  — өлеңдегі үлгайган  метафораның әсері

 
қүбылтудың  күші.
Ауыстыру  жеке  сөздерде  немесе  сөйлем  ішінде  гана 
ұлгаюмен тынбай,кейде бүкіл  шыгарманын өн  бойындагы 
бейнелеу  тәсіліне  кѳш уі  де  мүмкін.  Мэселен,  Горькиіід ің
221

атақгы "Дауылпаз туралы жыры нда"  кәдімгі жай гана жара­
тылыс  құбылыстарына  тура  тірі  кісінін.  мінезі,  кыл ыгы, 
әрекеті беріле — жансыз табиғат жаіыандырьиіа суреттеледі: 
қанатымен  толкынды  жанап,  енді  бірде  октай  зымырап 
бүлткд енігі, с а ііқ-са ң қ еткен Дауылпаздың клмылы ештсңе 
емес-ау, тіпті  “ қүс даусынан бұлттар шаттык үнін е с тітн ін ... 
бүлттар  төмен  сусып,  тецізге  қонактайтынын,  ән  салаты- 
н ы н ”   қайтерсің?  Жә,  мынау  ше:  “ Әуе  дауылы  толқынлар 
тобын  балуан  күшағына  ісысып  алып,  айбарлы  ашумен 
жартасқа  лақтырады ,  тау  тұлғалы  асқан  толқындарлы 
шаңдай  ш аш ы п,  тозаңдай  тоздырады” .  Қ ы сқа сы ,  бүл 
шыгармада  жансыз  табигат  кұбьыысы  кәдімгі  тірі  кіс ін ін  
ісылығымен  ауыстырыла  суреттелген.  Құбылтулың  (троп- 
тың)  мұндай  түрі  — 
к е іііл гЩ Ң
грекше 
prosopopeia
,орысша 
олицетворение).
Абайдың Лермонтовтан аударган “ Теректің сыйы”  деген 
олеңіндегі  бейнелеу  тәсілі  —  түп-түгел  кейіптеу:  асау 
теректің долОануы, буыркапуы,  бұйра толкдэінның aùôcihapôaù 
бук телу 

  Кавказдан  азан-қазан,  у-ш у  аркырап  шыға  бере 
ксты ц каирапшн бойына жасырып,  б е ті куле момынси кдлуы 
— бэрі де ѳзен емес,
адам  мінезіне үқсайды.  Еді бірде Терек 
Каспийге  келіп:
— Аптыгып  асау  іи ііі  кс;щі,  ақсакдл!
Тау,  таскл.  адам иггкя  сальш  жанж<иі.
Дсм  «иіайыіі леи  кс:шім,  аш  қойньиіды,
С ә л с м - с а у к ; і т   і ж е л д і м ,   к ( > ш   к о р і п   а л , —
Деп  айна-кдтесіз адамша саудырап  сойлеп түрса.  кдртан 
Каспий,  кдлгыгән  кдлпы,  анау әкслген  “ бүғы  мен  маралға

 
адамнан  тартып  алган  кө п  малға

ер-тоқы мы ,  атымен, 
қаруымен түтқындап  әкелген ер шеркеске,

... 

 біріне риза 
болмай  ма,  кім   білсін,  көзін де  ашпайлы,  тіл  ле  қатпайды. 
Амалы  құрыған  Терек  акырында:

  Л іы рк

ншыц,  білемін,  ак.сакл.1  шал,
Тентсгіцніц соііне  күлагыіиіы  сал.
Кліак-орыс  клтьшы  бір сүлулы 
Ә к е л і и   с м ,   к л й т е й і н ,   о н ы - д а г ы   а л ! —
деп  бағанадан  бері  клмаи  түрған  аяулы  асылын  үсынганла 
ғана:
Кәрі  Каспий  клра  кок  көзін  ашты.
Жылы  жүібсн  Терекке  аманласты..
222

Каспийдің. Абайиіа айтқанда.  **жыбыр кдғып,  қозғалып, 
сьиіқ-сььчк күлген”  шайтан  шалдыи одан арғы кьш ығы  мен 
кіімылы да 

 аумаган адамның мінезі мен әрекеті 

  керемет 
кейіптеу.
Кейіитеу 

  кдзіргі эдеби туынлыларымызды да құбылта

 
күлпырта  қолданьыып  келе  жатк^н  әдемі  тосіл:
Баисыгып  гу:щі деміне, 
Суйлі  жаз обдеіі  бсрЬе: 
Әкетпек еді  үзатып, 
Өэінін жылы жеріне...
Жаішы кдтак — сол кдзақ 
Кете  берді тспсіуісп.
Са;/  іапакты жсл  мазак. 
Ете бсрсем  скеи деп;
Қ ы т н ш а к  кд»іс  кслді де,
Сілтсиі  суық кзнжарын.
Жас  жігіт кыршын  олді дсэ 
Кяшырып  кеггі жан  жарын.
(Ә. Тәжібаев).
Жүлкылайды  стсктен 
Қүлағына сарнайды:
Кейдс аддынан жстсктсп,
Кейде  артынан  юиімайды.
(X. Ергалиев).
Алдыңғы  екі  шумақта  Әбділда  әдеттегі  қыс  пен  жазға 
әдеттен  тыс  мінез  бен  әрекет  беріп,  жансызға  жан  сала 
суреттеу  аркылы  ойды  б и ік  философияга  кѳтеріп  океткен 
болса,кейінгі  шумактарда Хамит Бетпактың беймаза желін 
құдды тірі  кісідей  кұбылтын,  оған  қ ы з ы қ-кы з ы қ қылыктар 
жасату  арқылы  озі  суреттеп  отырган 
ш ы іід ы қ к д
  тагы  бір 
тың  шырай  береді,шынайы  сыр дарытады.
Кейіптеу  —  ертегілер  мен  аңыз  әңгімелерде  ж и і  қолда- 
нылатын тәсіл. Ал  мысал  өлевдердегі  құбылу,  көбіне,  перне- 
леу, яки ^Асгарйя (грекшс allegoria — пернелеп айту) түрінде 
келеді.  Мұнда жай үгым кдлпында түрган дерексіз нәрселер 
кәдімгідей  козге  көрінер  деректі  норсеге  ауыстырылады. 
А йталы қ,  кул ы к,  зо р .ш к,  к а с т ы  к   се кіл д і  жалпылама 
үгамларды  дэл  осы  кдлпында  түсінуге  болпінмен,козбен 
кору  қиын.  Осыларды  Сәбит  Дѳнентаев  озімің  “ Ауырған 
арыстан”  деген  аллегориялы  өлсңінде  колға  үстаткдндай 
накгы,  деректі  нәрселерге  көшіреді:  аң  патшасы  Арыстан 
ауыра  калған  екен,  аң  атаулы  түгел  жиы лы п  кеңіл  сүрагі 
барғанда,ішінде  Т үл кі  ку  ж о қ   боп  шыгады  да,  оны  кдра 
көңіл  Кдскд>ір  зорлыкдіыл Арыстанға  кастандықпен  хабар­
лап  Қ05ШЫ.  К ейін  Т үл кі  келгенде,  әрине,  Арыстан  ашула- 
нады.  Бұл  сырды  түсіне  кдлған  қу  Түлкі  аяқ астынан  айла 
тауып, Арыстан секілді өзінің де  “ ауырып”   кллганын,  одан 
әйтеуір Қаскырлың артқы аяғының сің ірін  қи ы п  жеп,  әрең 
•‘жазылғанын”  айтады,  Арыстан ашуды  койы и,  өктемдігіне 
кѳшеді де,
дереу Кдскырды шакыртып алып, сіңірін қияды...
2 2 3

Бул  өленде  ку л ы қ 

  Түлкі,  зорлық  —  Арыстан,  кдстық  — 
КІіскдаір  бейнелеріне  көш іріліп,  пернеленіп  көрсетілген.

  Ей,  к.ораі.  шақырасым ерте-кеш  ж о к.—
Дегенде  қрраз айтты:
—Сендс дс ес жо

“ Кукара-ку”  6шмай>ак мен  іиакырган.
Таң атырын.  опсыз жүрт  күи  батырган.
(А. Токмсігамбетов).
Аскдрдың кораз арқылы пернелеп айтып отырған ұгымы 
— пәтуасыздық

парықсыздық.
Дүниежүзіпік өдебиет тарихына кдрап отырсақ, пернелеу 
аркылы  дерексіздік деректілікке  көш іріліп  кана  қоймаған, 
қы зы қ-қы зы қ аллегориялық образдар жасалғанын  көреміз. 
М ысалы,  Данте  ж азған  ә й гіл і  ^Қ ұ д ір е тті  комедияда^ 
арыстан, тағы мысық,  ка н ш ы қ қаскыр тәрізді авдар аркылы 
адамға  тә н   әр  түр л і  қүш та р лы қта р   п е рнеленіп  кана 
қоймайды, бірсыпыра бейнеленеді, кәдімгі  кѳркем образдар 
жасалады.  Қ а за қ  ауыз  әдебиетіндегі  ѳ т ір ік   өлендерде 
бейнеленетін тұлгалар тугелімен  —  аллегориялық образдар. 
Кейде  т іп т і  Ф о н в и з и н н ің   Простаковы  мен  Правдині, 
Грибоедовтың  С калозубы   мен  М о л ч ал и н і,  Гогольдің 
Л
я іік и
Н 'Т
я іік и н і
  мен  С обакевичі  се кілд і  М а й л и н н ің  
Мырқымбайы мен Мүсірсповтің Крңкдйының,  Мүкдновтың 
Итбайы  мен  М үстаф иннің  С ойдақтісінің  аттарының  әзі 
олардың  мінез-құлқындағы  аллегориялық сипатты  нусқап 
керсетіп  түрғандай.
Гроптың  (қубылтудың)  бір түрі 

  астарлау,  яки  символ 
(грекш е  symbolon 
一 、.
ф а ^ггы   ^ J u j)   —  бір  нәрсені  не 
қүбылысты тура сурсттемей, бүларға ұқсас баскд бір нәрсеге, 
не  қүбылыскд  құпия  теліп,  жасыра  жарыстырып,  бүкпелей 
бейнелеу,  ойды  да  а ш ы к  айтпай,  тартымды л^спалмен 
гүсіндіру.  М үны ң  ѳзі  ой  мен  образга  эркашан  астыртын

 
бүлдыр  мағына береді деу де  кдте (символды  символизмнен 
айыра білу керек); ең бастысы 

 символ соз ѳнерінде кѳркем 
кестеленіп  оты рған  ш ы н д ы ққа   әсем  ажар,  байсалды 
философиялық  астар  береді,  шыгармага  бір  түрлі  сыршьиі 
сипат бітіреді. Астарлы шыгарманьщ идеясы жалаң, жалаңаиі 
көрінбейді, автордың ой толганыстары аркьиіы көңіл үйытып, 
к ө к ір е к к е   терең  үялайды.  П у ш к и н н ің   “ А н ча ры ”   мен 
Л ермонтовты ң  "Ж елкені**,  Т ю тчевтік  “ Ф о н т а н ы ”  мен 
Блоктың “ Әдемі  әйел  жайлы жыры” 

 әлгі айткзнымыздай 
сүлу сыр  мен сезімге толы  астарлы  өлеңдер.
224

Отырмын тсніз бойында 
Достарым  кағідай  коп  сді...
Ойнайлы  дауыл  ойымла. 
Кобісі  соның ж о қ снді
Согады таіқы м   ш ы ц

жардм, 
К ө п ір и н   тсціз тоцірепм,
Шертелі  көңілім  мүилы  әнді. 
Күрсінбейлі  жсл  тсгін!
(Ә   Тажібаев)
Әдемі  өлең!  Аз  г\гмырында  әркдшан  ақьиіды  болу  үшін 
әркім -ақ  айрыкдиа  ескеруге  тиіс  бір  шынлықты  ақын  көз 
алдында  дөңбекшіп  жаткдн  теңіздей  ағыл-тегіл  филосо­
фиялык сырға  шомылдырып,  шүлен  шабытпен  жырлаган. 
Бұл өлең 

 символмен бірге психологиялык параллелизмнің 
де  (бүған  кейін  токталамыз)  үлгісі.
Клбагыи  гуйіп  күз тас түр 
Төңірсгіне  парық сап: 
Шыңында  ціулап  күстар  жүр, 
Линала үшыи  шарыктап, 
Кеудссі  жалын  кдра  булт 
Келеді  тоиіп  аспамнан.
Ллып  күз тас  сү!

сүрғылг
Жамылып  шаііан  -   бш  түман 
Ш ы к моішіактап  —  иіыишыи  тер 
Соргалар жасы  жүзінде...
Сол  күзды  кор де 

  мсні  кор,
Ой га  бір  іиомган  ксзімде.
( КЛ м анж о^он).
Адамнын  кѳз  алдьш  табигаттага  бір' алуан  таңғжайып 
тамаша суреттерге толтырып,жаиын тебіренте толгәнлырып 
әкеледі де,  осыдан  әркім  өзінше түиін  түйді-ау дегеи түста 
акын  өзінің  ту ң ғи ы қ  терен  ой  үстіндегі  кдлпын  дәл  әлгі 
к ө к  терге түскен  құз таспен салыстыра жарыстырып  жібер- 
генде,  бұл  астардан  аңгарылган  сыр  меи  ш ы нд ы қ көкейгс 
уыздай  үйып,  қонады  ла  кзлады. 
.一
Троптың бір т ұ р і . сишастыру,  яки  метонимия^ірекш е 
metenymia 

  кайтадан  атаў) 

  озара  шектес  т т п ш р   мен 
себептес  күбш ы старды ц  озара  байланысты  },гш н)ар  мен 
ш артты   создердің  бірінің  орнына 
б і р і н  
ко.кһшу. 
М ұ н ы ң  
да 
ѳдеби тілде аткдрар кызметі әжептәуір:  кеіще ой  ыкдіамлыгы 
үш ін,кейде  образ  нүскдльиіығы  үшін  кджет.  Чехов  былай 
депті:  “ Сұраншы  әйелдің  ж о қ-ж ітігіи   ацгартѵ  үш ін  коп  сөз 
жүмсап,  оның бейшара  мүшкіл  кдлпын  кдзбалаудың  кджеті 
ж о қ,
иығындағы ѳрім-ѳрім жирен жамылғысын оншейін атап 
өтсең жетіп жатыр” . Осынау жирен жамылғы секілді әр нәр- 
сенің бар болмысын бір-ақтанытар шағын деталь — метонимия.
Согсті»  Гомер, Фсчжритгі,
О кьиіы  бірак. Алам  С м иггі...
Ө іі  сүлу,  езі  акын.
Пікірлсрі  Каіггкд  жақддц.
( Пушкин).
1 5 — 6 1 9
225

Бул арада эдеби,  не философиялык шыгармалар жайлы 
кѳп  пікір,  үзак әңгіме  орнына  авторлар  гана  атальш  отыр. 
Онегин  Гомер мен Феокритті сѳксе, 

 олардьщ ѳздері смес, 
шыгармаларын  ұнатпағаиы;  Алам  Смитті  окыса,  —  онын. 
езін  емес,  шыгармасын  окығаны.  Сонлай-ак  Ленскийдіц 
пікірлері  К а н т ко ж  акын болса,  — атакты фи:юсофтыц ѳзіпе 
ем ес,

үниетанымына  жакын  болганы.  Бірақ мүның  бәрін 
П у ш ки н   ашы  іш ектей  шүбатып  жатпайды,  алмастыру 
тәсілімен  атап-атап  кдна  өте  шыгалы.
Үйі  мсп  боп  ко іі  соіілы 
С'үйіншіге
(Абаи).
Болыстын семьясын, туган-іуыскдііыи түгел тізіп жаткдн 
Абай  ж о қ ,бәрін  үйі  деген  бір  гана  сөзбен  алмастырады. 
Әрине, мәз болған үй емес, үй ішіндегі адамдар екені өзінен- 
өзі  гүсінікті.
Кдсистгі  кдбіргс  клсірстті  Герат  жас  токті.
(Aùôetc).
Автордын айтьш  отырғаны —  Навоидың кдзасына Герат 
түргындарының түгел  кдйгыруы.
Мамасы,  босат,сркімсн  оссін  тал  шыбыкі 
Ауа  меп  күпгс.  ай  мсиен  нүргл  малшыныи.
Бүлкд>іпыи  жатыр,үмгыльш  жатыр.  клрашы,
Кішкеитай  жүрск  корсетігі  ж;\тыр  кдрсылық!
(М. Микитаев).
А қы нны ң  пии шыбыгы да,  кішкенпии) ж у р е г іж  — озініц 
сәби  бөбегі:  үгым  метономия тәсілімен  иі^ртты т*үрде әдейі 
ѳзгертілген.  Кіш кене  ж  у рек,  бір  жағы нан,  мегзеу,  яки 
jU H eiciioM i
  (грекше 
Synekdoche
  —  аракдтысын  ашу)  тәсіліне 
де  кѳш іп  түр.  Мегзеу 

  ал\іастырудьщ  бір  гүрі 

  бутін н ің  
орнына  б о л ш е кті  немесе  керісінш е,  ж аяпы ны ң  орнына 
жсыкыны  немесе  керісінше  ко.кіану.
Дүгай  солем  жазамын  Күнісбайга,
Бермек  болган  айп>ірдын 
кяшіа?
Кодді  к о |к с ң   —  бересің,  тайсаң  —  танып.
Ллламшы  атанганиын  иесі  паида?
(Абай).
226

Екі  коз  дс 

  ор  нәрсенің  өзі,жай  б ү тін н ің   орнына 
бөлшек  алынып  отыр.  Бул  т ә с іі  арқьиіы  кейде  көдімгілей 
жанды  сурет  жасап,  түрліше  кпмыллы  кѳрсетуге  болалы:
Аудитория  есігінен  буаз  портф еіь  бүл  етті  дс. 
і з і к ш е  
а к   ж іб ск 
шо/ібардыц бір баійгы   мен  а к  кенеп ботинка  кірді.  Бүлардан сәл кейін 
к ө р і н г е н   с а р г ы ш  
с а л о м   і и л я п а н ы ң   а с т ы н д а г ы   т ө р т б а қ   а д а м   ү н с і з  
жымиып

күліп 
к е л е   ж а т т ы  
( " Ү ш к ы н ' ) .
Бүл  арадағы  мегзеу сѳздерге  кдрап  әдеби  қаһарманның 
сырт  піш ін,  ке с кін -ке й п ін   гана  емес,  жүріс-түрысындағы 
ерекілеліктерді  коса  аңғарып,  оньгң  м інез-күлкы н  топшы- 
ла>та да  болалы.

 
Э й ,  
с а к с ы !
 Бүл 
а р а д а н   П л ю ш к и н г е   к д л а й   б а р у г а   б о л а д ы ?
Синекдоха  аркылы  адамнын орнына онын, сакдлы  гана 
алынған.
Кдраңыз,
кдптап жүрген синекдоха жэне  әркдйсысы-ақ 
оз орнында ойнап кеткен.  Ж етпіс,  сексеи,  ж  уз...  Бетпакдала 
басынан кднша жыл өткеііін ақын. әрине, санаған ж оқж әне 
санай алмайды.  Сѳйтсс де мына мегзеулер біз үш ін —
— нақты 
үғым,затты  дерск.  К о ктем   бе,  күз  бе,  —  бәрібір… Демек, 
бүл  екі  мегзеуге  қарағанда,Бетпақ  шәл  —  жылдың  төрт 
мезгілінде  де  жэне  бір  жыл  емес,  мың  жылдың  торт  мың 
мезгілінде де  міз  бакпайтын  ку  мелиен,  құла  түз.  Аідын  бір 
гана  сексеуы аркылы біздің көз алдымызға  Бетпақдаланың 
барлық  жүтаң  табиғатын  елестетсе,бір  ғана  т е н те к  жел 
аркылы  күллі  кытымыр,  кдтал  мінсзін  танытады.  Мегзеу 
тәсілімен  аз  сойлеп,  кѳп  аңғарту деген  осы  болады.
Тѳрт ормс  юімшы сарт етті, 
Тоиыллап  тиген түяктан
Аргымак аткьіп  жүлқынлы. 
То мны  жердін орілді.
Жанары  кыздыц  жалт етті. 
ДүтИім 
ел  түрьш  6ү 
жактаи
Жарыса жел мсн  үмтыллы. 
Күледі  гулеп  коңіллі.
( Гэголь).
Яки 
ж е т п і с ,
  яки 
ж  у з .  
Яки ѳтті 
с е к с е н
  жыл  — 
Бэрібір сол  Бстпақ туз, 
Борібір сол 
c e t u e y L i .
Мейлі 
к о к т е м ,
  мейлі 
к ү з ,  
Оны  кдйтсін  Бстпак. шѳл? 
Бэрібір сол сургылт туз,
Борібір сил тентек  жел.
( X .  Е р г а л и е в )
( К  Шйщъ/тбаев).
227

Ылғи  ғана эр  нәрсенің шеті,  бүтіннің бөлегі,  көп үгым- 
ның  аз  түйіні:  қамшы  сарт  е т т і,кыз  жанары  ж а л т   е т т і, 
арғымак жүлкынып,  ү м тш ы п   кдж)ы,  т ү я к   (әрине,түяктар 
топылдай  жөнеллі,то за ң   (әрине,кѳпше  мағынада)  өріле 
берді,  көңілді  ел  (әрине

кѳ п -кѳ п   адам)  жамырай  күліп, 
гулеп  жатты...  Иә,  акын  әр  нәрсенің  шетін  ғана,бүгіннің 
бѳлегін  гана  саран  көрсеткен  секітлі  еді.  бірақ  біздің  көз 
алдымыз кы м -киғаш   кы зы к кимьиіға, түтаскан  күбьиіыскд. 
сан  алуан  суретке  толды  да  кетті.  Бү  не  гажап?..  Ойлану 
керек.
Тропты ң бір түрі 

  кекесін,  яки  иронии  (грекше  eironeiu 

 келемеждеу); тагы бір түрі 

 м ы сқш ,  яки  саркагм (ірекше 
sarkasmos —  маскдралау).  Бұларды  кү л кін ің  сыры,  сын  мен 
cbiKjaKjbiH сипаты туралы  біз юморлык,  сатиралық образдар 
жайын байыптау түсынла біраз айткднбыз.  Бул арала кекесін 
мен  м ы скы л ды н  сѳз  ажары  мен  мағынасы н  озгерту, 
түрлендіру  ісызметіне  гана  назар  аударып  ѳткен  жен.
— Іѵійтсін.  коли  тнмепті,
Олсиші,  шіші  есіл  ср!
Ала жя щай  ән  саісац,
Сскілдс де.  билсй  бср!
(Крш ов 

  A6aù).
Сырттай  Караганда,  кұмырскд  ш егірткені// 
clw
  жаздай 
он  саяып,  к  огам) ы  куып  го л а и тта п   ке тке н ін   киты қсы з 
кдбылдап

түсініи,  ш еңш і,  әнші есіл epôi кәдіміідей мүсіркеп 
түрған секілді. Ал енді осы  “ мүсіркеудің” астарына үңілсек, 
мырс-мырс күлкі,  келеке түрғанын көреміз.  Иронияда, міне

 
осындай  бүркеншек  сын,  сырты  тәп-тәтті  болғанмен,  іш і 
ап-ащы  ажуа  жатады;  ирония  әдеби  тілдің түрі  мен  сырын 
осылай  құбылтады.
“ Эй!”  деуиіі ец кеіие  бүйырып, 
Лз күнге  босігі,  ісінген
Әйдіктеу  кд>ізмет алганда

 
Bip күнде даусын  түсіргси.
“ Әу!” дсйсін бүгін  иіліп. 
Лауазым  байгүс  күшііиіси!..
Орныңнан  тайып  кдлганда 
А 

 
-
.
(A. I окмйГймбетов)
Бүл 

  ешкдндай  бүркенш іксіз  тура  айтылган  шымыр 
ширак,  улы  һәм  уытты  мыскыл,  маскдра  мазак.
Жүмысы туссе  жалтаңдаи. 
Көлгірсумен  күн»  озга».
Жагынып  келер жаныка. 
Кү-іісыны  арын  билеген.
Жүмысы  бітсе таітаңдап. 
Жасанды,  жаны  клгаідан,
Жодаман  кетср  маныца. 
Сакяасын  к\дай  сабаідлн.
(A. Токмагамветіш )
228

Кд>іскасы, сарказм шыгарма тіліне кьілыш жүзіндей өткір 
сүс,  тиген  жерін  тіліп  түсер тегеурінді  күш   бітіреді.
Троитың  бір  түрі 

  үлгаиту,  яки  гипербола  (грекше 
hyperbole 

 үлкейтілген, қомакты); тағы бір түрі 

 кіш іреиту, 
яки  .ш то та   (греюие  litotes —  кдраиайым,  кораш).  Бұлар да 
суреткердің тілі мен стиліне бірсыгіыра бояу қосады,
сөздегі 
суретті түрлендіреді- өзгеше өрнектер төгеді,  сөйтіп,  көркем 
иіыгарманың  оқырманға  әсерін  арттыра түседі.
Жогаргы  ерні  кө к тіреп,
Т о м сн п   ерні  жер  тірси...
( “Крбшшіды  ватыр^).
Жер  мен  к ө к т ін   арасы  түп-түге л  ауызға  айналып 
кегкеііаей...  Немесе  осы  жырдағы:
Жауатын  күндей  күркіреп,
ЖпңбырдаЙ  тсрі  сіркірсп,
Күбы-іып  ойнаті  жер басты,
Жалгаоі  үшкзи  к.оцыр  к;п  
Тозаңынан  аласты.
Дттыц жолы  клзьиіды.
Үмтылганда кысьиімп,
Ьсс  жүз  күлаш  жаэылды,—
деген  ұлгайтулар  да  аттың  шабысын  ақылга  сыймайтын 
әлдебір кяял-піжайыи құбьыыскд айналдырып, оқырманлы 
окыс  елең  еткізеді.
Ал  литота,  гиперболаға  к е р іс ін ш е ,  шамадан  ты с 
үлға йты л га н  қү б ы л ы с ты   енді  құлд ы рата  к іш ір е й т іп  
көрсетеді:
От орныіідай түяктан 
Оймактайы  кдлыпты.
Етектейін  еріннен 
Екі  елісі  кдлыпты.
К и г а н   к д м ы с   қ ү л а к т а н  
Бір түтамы  кдлыпты,
Жалбыраган  ж.хіынан 
Жалгыз қдрыс  кдлыпты.
Бір куиіақгай  күирыктан 
Бір уыстай  кдлыпты.
( “ £р  Тарш н 


Бүл  мысалдарга  Караганда,  үлгайту  мен  кіш ір е й ту  
тәсиідері  ауыз  адебиетінде,  әсірее  батырлар  жырында  көп 
қолданылган.  Онлагы  мақсат 

  тыңдаушы  жүрткд  тосын
229

әсерлер  туғызу,  оларлы  кы зы кты ру.  сойтіп,  суреттеліи 
отырган  образды  шындыкты  коцілге  үялату.
Ү лгайту  мен  к іш ір с й т у д ің   небір  к ы з ы қ   үлгіл ерін 
қазакты ң  ауыз  әдебиетімлсгі  о тір ік  оле^дерден  коруге 
болалы.
Түгсстш  саіггы  аяклсн  Сырлык суын.
Оіі  иарга  артып  жүрмін  ш іл ы ң   буын.
Еншііч;  атам  Осріси  мыц  коиниың
Согымга  сойі>ш  .іллым  оар.іык  іуын.
СырОың  суын  тугесу,  оір  кызО^П  буын  он  н а р т   артып 
ж үр у,  еншіге  бір  емес\  мыц  коян  (и у  —  адам  нанғысыз 
гипербола  болса,  мына  шумақтағы литота  оқы ган  кісілерді 
қыран-топан  күлкіге  кд ры қ қылғандай:
К;ійныма  кдірга  мімін  үрьж  бардым,
Күйсудсн  о іЫ   кл гар бүрыи  барды м.
Айгырын  ш епрткеіііц үстап  мішп,
/Ѵшында  клйьш  атамныц  қырыіідалым.
Ал  мына  шумақта  гипербола  мен  литота  бірге.  аралас 
жүр:
Дснанга  алты  жсрдсіі  прсу  кі>йлым.
Той  кылі»ш.  мыц  масаны  сонда  сойлым.
Жүрегін  бірсуінің  торг  болііі  жсп.
Нансаіи^і 
j
  омірімлс  бір-пқ тойлым.
Бүл  мысалдарга  Караганда,  ұлғяйту  мсн  к іш ірейту 
тәсіллері  кдзак фольклорыпыц нүсьциары  әрі қы зы к саласы 

  өтірік  өлецніц  тілін  күбылтьш  кана  коймай,  оныц  тура 
жанрлык табигатыиа  айнальш  кеткеп.
Үлғайту  мен  кіш ірейту  тосплсрі  жазба  эдебиетте  ле
. 一 
поэзияла,  көсем  созлерде  (публи ц истикала),  комедиялық 
һәм  трагедиялық  шығармаларда  қолданылалы.  Бүл  ретте, 
Т.Жароковтың  'К ү н  

іл  кл ггысындағы":
К;
фЫЦЛЫ  ЮІГЫП  су  кыллым,
Суыііды  сілкіп  6у кыллым,
Түніциоіі  тпц аткі»илым.
Жсрімс  жү.чяыз  жяккьгщым...
деген тұсты  кезінле профессор Жүмалиевтіц гипербола деуі 
ѳте  орынлы.  Сонымен  клтлр  улгайту  мен  кіш ірейту  бізлін 
кдзіргі әдебиетімізде кѳбінс  (кіре.іеу, яки гротеѵк (французша
230

grotesque —  окд>іс,  окшау,  оспадар)  түрінде  коріиетінін  атап 
откен жөн. Әсірелеу ле эдебиет пен ѳиердегі кѳрксмлік тосіл; 
мұнла  алам  немесе  алам  ѳмір  кешкен  ортаньщ  шындыгы 
кейде  кісі  күлгендей.  кейде  жан  шошыгандай  окшау  халде 
олейі  осіріле,  нс  ошіріле  с у ретте л ел і.  Эдеби  тілді  күбылту 
ғана  емес,ор  түрлі  элеби  образдар  жасау  үстіпде  әсірелеу 
гәсілін  угыкты  пайдаланган  жазушылар  көп:  Францияла 
Рабле.  Аиглияда  Свифт,  Германияда  Гофман,  Италияда 
П иранделло  —
— әсірелеу  т ә с іл ін ,  т іп т і,  эдеби  стиль 
дәрежесіне  дейін  котерген  суреткерлер.  Откен  гасырдагы 
дүниежүзілік классикада Гоголь мен  Гюго немесе Салтыков- 
Щедрин  тілі  мен  стиліндегі  әсірелеудің  орны  ѳз  алдына 
бѳлек.  Осы  кү н гі  орыс  әдебиетіндсгі  әсірелеудің  кейбір 
үлгілерін  В.М аяковскийлің әлемге әйгілі  “ 150 000 000” ,сол 
сиякты  Андрей  В ознесенскийдің  “ Оза”   поэмаларынан 
кѳруге болады. Ал  кдзіргі кдзак әдебиетіне көз салсақ,Ғабит 
Мүсіреиов шығармаларынлагы  юмор  мсн  сатираның окта- 
текте  шыи  мәніндегі  гротеск сипатына  кѳ ш іп   отыратын ын 
байклр  едік.  Бір  ғана  мысал:
Ж ү м а н   —   Л і т а й - К л р и ы қ к л   м ә л і м   т а л а л   а д а м .   Б і р а қ д е н е с і   т ө р т б а қ .  
с о м   ж а р а л г а н .   К о . т д е и е и і   к ү р е к т е й   м ү к ы л   т ы р н а к т ы   с а у с а қ т а р ы  
一 
к е л  с а й т ы  н   с а б ы н д а й   ж ү п - ж у а н .  
Қ ы ; і т а н а қ   ш ы г ы п  
к о р м е г е н  
к л с к д  
и е г і н е и   т а г а л ы   а т   т а й ы п   ж ы г ы л г а н д а й .   С а л б ы р а й   б а с т а г а н   ү р т ы н а  
д е й і н   т а б и п і   т о р т і г г г і   б ү з б а й - а к  к е л г е н   б у р ы л   с а к л л   к а с к д   и с к т е н   т а й ы п  
к с г к с ш і е й ,   а і к ы м г а   б а р ы п   ү й л ы г ы п   к а і ы п т ы   д а .   с а к д л д а н   г ө р і   ү й ы с ы и  
К і и і г а н   к о к   и і у л а н   ж ү н г е   к ө б і р е к   у к с а п   т ү р а д ы  
Ж ү з і н і ң   б а с қ п   м о р і  
г ү г е . і   о ш у г е   ж а к ы н д а п ,   е с к і   т е ң г е л і к т е й   к ѳ м е с к і   т а р т к д н .   Б а р   м і н е з і  

к о з д е р і н   ж а р т ы с ы н а н   а с ы р а   ж а у ы п   а л ы п ,   е н д і   е т е г і н   к о т е р м е с т е і і  
о і р ж о л а   т ү і і і л г е н   к л б а к т а   г а н а   к д л г а н   с и я к т ы  
( “ О ш т ш   о л к с ' ) .
Бір ескеретін  нәрсе — үлгайту мен кіш іре йту,я болмаса 
осірелеу тәсічдерін қолданғанда аса сақтық,  шеберлік керек; 
бүларды  олақ  қолдану  не  болмаса  бүлармен  оры нсыз 
әуестену  жайдақтықкд,  жасандьыықкд  апаралы.
Кд>іскасы,  коркем   сѳзді  ажарлап  қана  коймай,  оны 
мазмүп жагынан да,  п іш ін жагынан да қүбьиіта  к.үлпыртып, 
эркдшан  “ тілге  ж еңіл,жүрекке  жылы  тигізудің,,тәсіллері 
көгітен-көгі;  жоғарыда  солардың  кейбіреулерін  гана  атап 
оттік. Айта берсек, тіп ті табу (полинезейше —  tapu —
— бәрін 
белгімси білдіру),  перифраз (грекше periphraso — кдйта айтып 
оеруһ  )в(І>емизм  (грекше  еирһетео 

  сыпайьиіап  сѳйлеу) 

〒ғы  баска  осылар  тәрізді  ауыстыру  амалдарының  да 
біркылыру тіл қубьиі гар мумкіішіктері бар жэне бүл Т£>сшлер. 
реті  келгенде,  кейбір  эдеби  шыгармаларда  колданылған.
231

к о л д а н ы
л ы
п  
т а  
ж ү р .  
М
э с е л е н ,  
б а я ғ
ы д а   д ә с т ү р л і  
и б а м
е н  
К
а м ы
с б а й
,  
Ө
з е н б а й
,  
К о й
ш
ы
б а й
,  
Қ
а с қ
ы р б а й
,  
Б ә
к і б а й
.  
Қ
і і й
р а к б а й
  д е і ч і и   к д й  н а г а л а р ы
н ы
ң
  а т ы н   а т а у г а   и  м е н  г е н   ж а с  
к е л і н ш
е к т і н   к а м ы
с т а н   а р г ы
  ѳ
з е н н е н   с у   а л ы п   к д й т қ а н   б е т т е  
к д с к ^ ы р   т а р т қ
а и  
к о й
д ы  
б о к і м
е н  
б а у ы
з д а п  
к е л г е н і н  
а ш
ы
п  
айта шімай, амалсыз табу тосілі мен  клмысты — сылдырама, 
о з е ц д і  
—  
с а р қ
ы
р а м
а ,
к о й
д ы  

 
м
а н ы
р а м
а ,  
қ а с қ ы р д ы  

 
ү.іыма,  б әкіні 

  жаныма.  кайра кты  быеме  деп  өзгертіп. 
с н е с і н с :  
"  С
 ы л  д  ы  р а  м а  н  ы  и  
а р г ы
 
ж а г ы
н л а ,  
с а р к ы
р а м
а н ы
ц  
б с р г і  
ж а ғ
ы м л а  
м
а н ы
р а м
а н ы
 
ү
л ы м а  
ж
е н  
ж
а т ы
р  
е к е н ,  
ж а н ы
м а н ы
  б ь ч е м е г е   б і л е і і - б и і е п   ж
і б е р і п ,   б а у ы
з д а и   к е л д і м
”,
 

  д е г е н і н   е к і н і ң
  б і р і   а у ы
з ш
а   а а ы
з г а   а й
н а л д ы
р ы
п   ә
к е т к е н і  
м ә л і м .   A j i   ж
а з б а   ә
д е б и с т к е   к е л с е к .   ә л г і л е   г а н а   о з і м
і з   м ы
с а л  
к е л т і р г е н   “ О я н г а н   ѳ
л к е д е ”   м ы н а д а й
  д и а л о г   б а р :
М а н а д а н   е ш к і . м д і   к е з д е с т і р с   а л м а й   т у р г а н   э н е л .   а с ы г ы с   б о л с а   д а  
аз  кід іріп  кдрай  алган,  Байшепрге  алыстан  айгамлаи

  Ү л к с н  
K i c i   ж ү з д е н   ж и ы р м а с ы  
к е м   а у л ы н ы ң   ж і г і т т е р і   к д й д а  
ж а т а д ы   е к е н ?   Б і л с е ң і з ,   ж о н   с і л т с п   ж і б е р і ц і з ш і ,   —   д е д і .
Ә й е л д і ц   с ү р а п   т у р ғ а и ы   С е к с е н   а у л ы н ы ц   ж і г і п е р і   е к е н і н   а л г а р м а й  
к д л г а и   Б а й ш е г і р :

Ш ы р п г ы м .   о н л а й   о с п а г ы н п   ш о р к л к е д і м . . .   П а й ғ а м б а р д ы ң   а у л ы  
б о л с а   л п   а т ы н   а т а и і ы !   —   д е д і .
г ? й е л   б і р е ѵ   е с л и   к л л м а с   п а   е к е н   д е г е н д е й .   а й н а і а   б і р   к д р а п   а л д ы   д а :  

  Т ә ң і р і   д е г е н ,   ж ү з г е   ж и ы р м а с ы   ж е т п е с е   с с к с е н   б о л м а й т ы н   б а  
е :іі ' 
С е к с е н   а у л ы н ы ң   ж і п т т е р і н   с ү р а й м ы н ,   —   д е я і ,   с н д і   т у р а с ы н а н  
ТГфТЫП
К
; і р а п   о т ы
р с а к , о с ы
  ү
з і н д і д е г і   т а б у л а р   а в т о р   т і п і н е   д е ,  
к е й
і п к е р л е р   с ө
з і н е   д е  
ә ж е п т ә у і р  
ю
м
о р   д а р ы
т ы
п ,  
о й н а қ ы  
о ң  
б і т і р і п .  
к о д і м г і л е й
 
қ ү б ы л т ы п  
о к е т к е н і н  
б а й қ а й м ы з .  
Ығысын  тауыгі,  ыңғайымен  колланган  жағдайда  перифраз 
б е н   э в ф е м и з м
  л е   о с ы
и д а й
  ә п - ә с е м   р о л ь   а т қ
а р а р ы
  д а у с ы
з .
V
Әдеби  тілді  ажарлаумсн,  қүбылтумен  қатар,  керек 
жағдайда  айшыктай  бшген  жөн.  Әдеби  тіллің әсемдігі  гана 
емес, әсерлілігі үш ін де әжептәуір кджет тәсьі 

  аіш ш ктоу, 
я ки   фигури  (латы нш а  /і^и га  

  келбет,  б е й н е ) —
— соз 
тір ке стер ін (Һ
іғ
О
ьыы
 с и н та кси стік  кхиы птйн  горі ѳзгешелеу 
ораммен,  айрыкша  ашиыкпен  куру.  Мундагы  мақсат  біреу- 
а к 

  создерге  ерекшс  леп,  е кп ін .  тыныс  беру,  сѳйтіп, 
олардык оісырманга  әсерін  күшейту.
2 3 2

Аишыктаудың  (фигураның)  түрлері  к о п ,біз  солардың 
бірнешсуін  гана  мысал  ретінде  ұсынамыз.
Айталык,  арнау 

 адамның,  яки акыннып озіне не шгеге, 
кеш)е  т іп т і  ж а м т   ж ү р т к о   арнаыы  т і і   кашуы,  копіиім кке 
ксшырыла  сЫиеуі,  омрмен  іішпеи  кецесуі.  Арнауды  Ахмет 
Баіітүрсынов әуелден үіи түрге болгем:  жар.ш й арнау,  сүрай 
арнау және  зар.пш  арноу.  Кейін  бүл  үлгіге  айналды.
Кячьщ (Хіім, 
К/ійраи  жургым,
Үстарасыз аузыңа түсті  мүртыц.
Жаксы  менен  жамаііды  айырмалың,
Вірі  клн,  бірі  май  боп  енлі  екі  үртыц...
Үклайсың оз созіцнен  баскд созді,
Аузымен  орақ орган  өцкей  кыртыц.
О имдікі дей  алмай оз  малыцды

К у» д і:
і  күлкіц  бүзьишы,  түидс  үйкд>ін...
Бас-басына  би  болган  оцкей  кикым,
Мінеки,  бү*зган  жоқ на елдіи сикын.
(Абай).
Бүл  — жарлай  арнаудың үлгісі:  ақын  жеке  адамга емес, 
жаппы жұрткд кдйырыла сөйлеп, жеке адаммен оңаша емес, 
жалпы  жұртпен  жария  кеңескси.
Он  бойымды  күш  КЫСЫІІ, 
К;інмм неге  кяйнайлы? 
Апіы  тъіім ашыііыи, 
Неменеге сайрайлы?
Жас  іркіліи  мо;ггілдеіі,
Ко іі.м  неіч;  жайніпіды?
А к кдга]ды  каралагі

 
Кдлам  неге  ойнайлы? 
Акын  нсгс  кяйшрып. 
Терси ойга  бойлайлы?
(Ә. Есмачбетов).

Шырагым-ау, 
ш а и і ы ц   п с г с   а г а р д ы ?
Әлле  біреу кемітті  ме  багаңды?
Ссніи кдра түлымыңна»  сииагаи,
Саргайлыц ба ойлап  мснлсй  атцды?

 
Тентегім-ау,  мүртың  негс 
к ^ ы р а у л ы  
Корлііі бе  олде  коп  бейнетгі,  сынаулы?.
( К  Бекхожин).
Бүлар  —  сұрай  арнаудың  үлгілері:  ақын  немесе  ақын 
жырға  қосып  отырған  адам  өз ойын  өзгеге  арнап  сан-сапа 
сауал  арқьиіы  айтып  жеткізеді де,  озі  сол  сауалдарға  жауап 
күгеді.  Бұл  —  бір.  Енді  мына  шумақтарлы  окыныз:
()рай  да  борай  кдр  жауса, 
Кднтай  соқкзн  борашш
К^лыңгп  боран  борар  ма? 
Коптами  киген  тонар  ма?
233

Туырлыгы  ж о қ тү;і  үйге 
Ту  баиласац  гүрар  ма^
Гу түйіне  ту.іиар  жыгылса, 
Шапііаган  номорг  окар  ма?
(М ахамост)
Немесе  мынау  өлеиді  окд>іп  көріціз:
Ю»пгалдактай  кд>пык. о.мір 
Күні  келсе  солмай  ма? 
Еркін  жүргсн  сркс  коіііл 
К^ійгы-іарга  толмай  ма?
Тасклн  кл“ гып

ra m … солып, 
Саргайтпаіі  ма  соидайда? 
Длтьш  жастық ж:ілгам  боль


Лһ  үрар  күн  болмай  ма?
(Б. Күлеев).
Бұлар  да 

  сұрай  арнаудың  үлгілері:  бірақ  мүнлагы 
өзгешелік 

  арнауда  койылған  сүрақтарга  автор  жауап 
күтпейді,  өйткені  олар  ешкдндай  жауапсыз-ақ  түсінікті, 
арнаудың өн  бойында  озінсн-озі  анықтальш  жатыр.  Сүрай 
арнаудың  мүнлай  түрлсрім  шеиіенОік,  яки  риторика.іы к 
(грекшс  гһеіог —  ділмар)  айшык. деп  атайды.
Oyv.'ii  бас  КОСКЛЖ.ІМ  Жаг.ибай.іы 
Ж\ллад\:ы» 
(Ѵлгл
Оламіі  Голсіѵмніц  рас  б<ѵіса,
Күлайым  Кы » Жібскті  негс  алмайлы?!
( ''Кы  і  Жібек  ").
Л  заны   ш с  р т е  р   іііг іѵ іі

Л уіы м а  соз  түсисді.
Жүртым-ау.  кімнсіі айры;

лы
に 
Лжал сүм  неткен  күиггі сді.
(Д.Әпі.іен).
А лғаш қы сы   —  Ж іб е к т ің   зары,  соңғы сы   —  Д ихан 
акы нны ң  үлы  ғалым  Сәтгіаев  Қдныш  кайтыс  болганда  аһ 
үрып,  аза  түтып  айткан  бір  ауыз  өлеңі;  екеуі  де 

  зарлай 
арнаудың  үлгілері.
Фигураны ң  (айшыктаудың)  бір  т у р і  —  қаитсиау  —  соз 
осерін куш еитс отырып, окырман нищ)ын айрыкша ау<)аргысы 
келген норсені не күб ш ы сты  біриешс м ортс к(!й т(и ш і,  аытар 
оіі()ы,  үкпіырар  сыр()ы  ү т м г а  м ү ки я т  сіціре тусу.
М уны ң да  бірнеше  түрі  бар.
Жалганда  габынатыи  тоиірім  —  габым.
Табы  ЖОК.ТЫЦ  тоңірі  жок.  күні  жарым 
Табым  дессм.  бү.іактай  тпулпи  ‘ікх;….
Он  бойымлы  шымырлпгі.  Оилси  іі 
пгыіі
.
Юіяпі  ор.іем.  кі»ірашіай  мнаг ж

иіын.
Табым  лсссм.  м> кшм  аруагым
234

Түнсһ  клра  түцгиы қ суды  ксшсем.
Тап  колыма  медеу 
іъіп
  үстар талым.
К
о
 
ісіз
  корлей  басыма  күнлср туса.
Табым  қолда  жарык кып  үстар  шамы м.
Мсніи табым  —  еңбекиіі,  снбск срі,
Опсьп менле  корген  күн 

  бүлдыр сагым.
(С.М уканов).
Бул 

 ж а й  ксіита,іау()ыц үлгісі.  Мүнла акы нны ң ерекше 
мэн  бере толгап,толғана жырлап  отырганы  —  ѳзш щ  табы; 
окырман назарын да осыган мыктап  аударып, оньщ ойында 
тап  туралы  бүтін  бір ұғым  қалыптастырғысы  келеді  де,  тап 
деген  сөзге  ерекше  акцент  жасап,  бірнеше  жерде  арнайы 
кдйталап  отыр.
Ау, 
к м з іы ш
  қүс,  кы зш ш   күс!
Ел  корыгаи  меи  слім.
Мсн  ле  айрылдым  елімнсн.
Ко;і  корыган  сен  сдің,
Сен  де  айрылльщ  коліңмсн.
(Махамбет).
Сарыаркдның бір тауы  бар, 
Бір  гауіи  бар сымбаіты.
Сол  піуллн  сс»  сыр тауьш  ал

 
Сыр  тауып  ал.  кммбігггым.
К^ьчың іергср.  күзды  îuarrap, 
К,үілы  іиаттар  кдлып  ну. 
Сарқьфпйды  муз  бүлактар, 
Мү*з  бүлаклар  у да  шу.
( С. Сейфуллин}.
Бұлар 

  еспе  кашпаяаудыц 
сыр  шынында да бір түрлі есіле 
де,  алдыңгы  ұ ғы м н ы ң   аяғы 
кдйталана көш іп, өлеңге әсем әуез,әдемі эсер дарытқандай 
болады.
үягііері.  Мүндайда  ой  мен 
түйлектеп,  еселеніп  келеді 
со цғы   ұ ғы м н ы ң   басьша
Ү й к ы л а н   с о и   —
Жаііыракдіын 
Жацбыр  шайыіі  жаңарпш. 
Үйқыдан  соң 
一 
Қүспын
Үзак. үшып, 
коліне 
кеи  дем  алган. 
Үйісылан  соң  —
К ок  айдынмын 
Мо.ідіреген  ішйкдлыіі.
Ну  і>рманмыіі 
Жс;ібіреп;іі  жайкдлып. 
Үйк^ылан Ісоң 
一 
Лауыл  откен.
235

Жауын  откен 
Меіше  кдла  кдлпы  бар.
Үйкьціан  соң  —
Жаңа ашылган  күн  ке іііілсй.
Жаңа ашылган  гүл жүиішсй.
Ой  аспан ым жаркмрар!
(С. Мэу. wHoe)
Бүл 

  әОепкі  Кйиташ у()ың,  яки  ана(/х)ршіыц  (грекше 
апарһога 

  биікке  шыгару)  үлгісі.  Мұнда  олеңнің  эр  жолы 
немесе  әрбір  ой  агымы  бір  сөзден  басталыгі  отырады.
Күншищср о;іеді 
Сүлу-іар аіісді
К о цііін   от  к;<рып 
Күшакга  і^ншыіъіп.
Батырлар оледі: 
Аргымак оледі
Ворыиіыи  атклфыи. 
Артында  шац 
к л л ы іі
:
Бүчыкг.ір өлелі 
Акындар өлелі:
Пышакш  к.үлшыныіі: 
Бәріне тац  клльш!
( Ғ і Мырзалиев}
Бүл 

  ке зе кті  кайпиһіаудың,  яки  эпифораның  (грекше 
ерірһога  —  соңынап  алып  жүру)  үлгісі.  Мүнда  өлеңнің  әр 
ж олы ны ң   соцы идағы   немесе  әрбір  ой  ағы м ы ны ң  аяк 
жағындағы  бір  сөз  бірнеше  мәрте  кдйталанып  отырады.
Фигураньщ бір түрі 

 laenôecmipy, яки антитеза (грекше 
antiihesis —  кдрама-карсьиіық) 

 бір-біріне керегар күбылыс- 
тарды, мән-маіынасы ор тарап үіым()ар()ы,  т ү р -т ү с і ор болек 
нәрселерді өзара бетпе-бет кою аркш ы  бүлардйн муж)е басксі 
бір  күбылыстың,  угымныц,  нәрсенің  суретін,  сыр-сипатын, 
кескін-кейпін  а ны қтау,  аш'ару

елестету.
Мысал  үш ін   “ Ер  Т а р ғы н ”  жы ры ндагы   А к ж ү н іс т ің  
Қіірткожакқа:
Kjapa  жергс  клр жауар 
Юірлы  кор дс,  егім  кор.
Кяр үс гіне  м н   тамар 
Клняы  кор де,  бстім  кор. 一
деп  тақпақтап  аитқан  ж ұртқа  мәлім  жауабын  немесе 
А бай ды ц  " Қ а н   со нарда  б ү р к іт ш і  шығады  а ң ға ”  деп 
басталатын әйгілі  олеңінлегі түлкі мен б үр кіггің  арпалысын 
суреттеп:
Б ір с у і— көк.  біреуі  —  жер  тигысы,
Лдам  үшін  батысып  кызып  кднгп.
Клр 

  аппаі^  буркіт —  кзра,  түлкі 

  кьпыл,
Уксаиды  кдса  сүлу  шомылганга
, 一
2 3 6

деп  жазган жаксы  жолдарын эдебиет зерттеушілерінің бәрі 
шендестірудің үлгісі  ретінде  үсынып  жүр.  0те  дүрыс!
Шендестіру  біздің  бүгінгі  акындардың  өлеңдерінде  де 
ж и і  үіиырайды  және  жаңа,жаксы  шыраймен  көрінеді.  Бір 
гана  мысал:
Бояулар:  »сдра,  қызьиі.  кокыр,  сары... 
К.ОЛЫНЛЭ суретшінін соныц бәрі.
Тек сары мен  бояса,  нстср сді?
Онда тегіс  қүлазып  кетер сді.
Тек кдрамен  бояса,  кайтср еді?
Күндізі де түн  бе деп айтар еді...
Ал  бәрімен,  әр гуспен  бояса  шс? 
Бәлкім,  ару күлімлер  клра  шашты. 
Бшікім,  гү;шер  жайкяіар алаулаган, 
Бәлкім,  таулар мүнаргар манаурагән... 
Бір-бірімен  түгасып  бояу біткен 
Сәуле  болып  қүйылар сонау көктен. 
Ссзімім  кенет менің күбір  стгі: 
Біріккен  бояу  кднлай  қүдірстті?..
( Е. Ибраһим).
Ф игураны ң   бір  түрі  —  дамы т у ,  градация  (латынша 
gradatio 

 бірден-бірге күшейе беру) —  (һк)ыщы созден соңгы 
a riô it (И()ыңғы ойдан сонгы ойды,  алдыщы қуб ш ы ста н  соціы 
күбылыспш асыра

а с ка кта тс і түсу.  М үны ң  да жұрткд мәлім 
мынадай  үлгілері  бар.
ледь
1Иыр«ігым.  Бурыл  шу! 
Күбылып  Бурыл  гулсді. 
Табаны  жеріч: тимеді.
Тау мснен тасты  өрледі. 
Торт аяклы ссрмеді. 
Күлактың түбі терлеяі.
Тер 
шыкклн 
соц орледі. 
Д л ы р д ы   к о з і   к ө р м е д і ,  
Колдснсн жатклн  кок  гасты 
Тіктеп  тиген  түягы 
Саз балиіықтай  илсді... 
Лрандай  ау іын  тііады.
Ляғьж  топ-топ  басады, 
Бір төбеніц  гозацы»
Bip тобсге  қосады. 
Ксшке таман  Тайбурыл 
Жын  кдқкдига  үсаяы. 
К.үлан  мснен  күлжаныц 
Марал  менен  бүгынын 
Үзатпай  алдын тосады 
Кѳл  жаіичай  отырган 
Кекқүтан  мен  кзрабай 
Котерілін  үиіклніш 
Белінен  кля  баашы.
( “Крбшанды  батыр
Клку салып  кузга  ушкзн, 
Қүздан  суык мүзіа үшкдн. 
М ү ч д а н   б и і к   б ү л т к л   ү ш к а н  
Б ү л т т а и   б и і к   к ө к к е   ү ш к д н  
К ;ф у л ы  
кыран 
к і м   е л і ?
(Т.Жароков).
237

Осьиіарлын  кдй-кдйсысы  да  окырманды  бір  түрлі  елік- 
тіріи, түадектеле, еселене келетін екнінімен ерііп әкетіп бара 
жатады.  Градацияның мүншшіық кызыкәсерлі өлеидегі секы- 
ді  гірозшіық  шығармаларга  да  озгешс  рең  береді.  М.Әуезов 
өз эпогіеясында дамытудың дәл осы кзсиетін біліп қолланған:
А к д і о к ь ш а   т у г а н   а і е ң ,   ө ; і е ң   м е н   ә н ,   с а н   с а л о л ы   ж ы р л а р   к ө ш і р і л і п  
ж а т т а і ы п ,   ә у е н д е п  т а і қ ы п .   т а р а п   ж а п ы .   А л у а н   с ы р л ы   ж а ң а   с ө з   А р к д н ы ң  
к о н ы р   ж е л і н д е й   ж а й   ж ы л ж ы п , б і р а қ   к е ң   ж а й ы л ы п   т а р а д ы .   Б ү л   а т ы р а п .  
б ү л   c a x n p a   б ү р ы н   е с т і м е г е н   с а р ы н   е с т і .   Ғ а с ы р л а р   б о й ы   ж ү м б а к т а й   ү н с і з  
с ү р а қ і і е н   м е л ш и і п ,   м ү л г і п   т ү р г а н   д а л а г а   ж е л   к л н а т ы м е н   ж ы р д а й   ж а у а п  
есті:  И гі  же.тдей...  Ж ьы  жетерін  бшдіретін  кѳктем  желіндей  е с т і.. 
А ю и о к ы д а  т у г а н   а і е ң   м е н   ә и   ж а т т а л ы п .   к ѳ ш і р ь і і п ,   ә у е ц д е п   т с п к ы и   Е р а -  
лыга жетгі. Акіиокыда туган ш ен. аіең  мен ән жэтталып. әуенге косылып. 
к е к   п т ы р а п к л   т а р а п   ж а т т ы .   Д і і л а н ы ң   қ о ң ы р   ж е л і н д е й ,   ж а і і   с о қ к л н   с а м а -  
л ы н д а й   л ү п і п - т о л к ы п .   т о б ы к т ы   ж а і и і а у л а р ы н   т ү г е л   ш а р п ы п   ө т п .   С ы р т -  
т а г ы   К е р е й г е .   о і і д а г ы   У а к к д ,   А р к д д а г ы   К д р а к е с е к к е ,   К у а ш і ы ю ч Л  д а   к е т г і .  
Аягөз, 
Т а р б а г ә т а й ,   А л т а й .   Н а й м а н д а р ы н а  д а   ж е т і і і   ж а т г ы  
ж о . і ы   •> .
Қ а з а к   п о э зи я с ы  нда  ко лд а и у  сип а тта ры  на  қарап 
градацияны,  шартты  гүрде,  профессор  Ысмайыловтьщ 
ѴЛгісімен  екіге  болуге  болар  еді.  Бірі  —( тү ш )е кте ту \
Ал  мына  шумақта  осының  екеуі  де 

  түйлектеу  де, 
баяулату да  бар:
Алам  о:і 
к;пігырымна ),  куанымікп 
Ж иіркснімпа i,  сүйімпа j,  упнымпаз. 
Д а р и я л а й   ш а л к д я м п а ) ,   ш а т т а н ы м п а з .  
К с р к с г і м п а   j ,   т а с ы м и а з .   с у а а ы м ш * ! .
( С . М ү к о п и в ).
Әм  жабык.тым.  ом  ж;иіыктым, 
Сүйеу бо.иір  к;ій  ж іііт. 
Коңіллен  кеткен  соц тыным? 
Ом  сүйіилім,  ОМ  гүіііллім, 
Үнемі  нсткон  үміт

Үнемі  нсткон  үміт

Откен  еші бар  жаксы  жы.іым?
(Л е р м о н т о в   —   A C m ù ) .
Сок.,  ж т т !  Coid  С ок ж іііт!  Күйіцді  тарт! 
Лішылдат!  Жан дыр!  Күшхір!  Күмарт!  Күмарт1 
Беііллст!  Сарнат!  Зарлат!.  Ү щіктірші!
Керск  жіж!  Лпкіыр орі!  Кд>іск;ірт!  Кысклрі!
(І.Ж ансүгірйв).
238

Жалаң  түр  қуаламай,эр  иін і  мен  иіріміне  парасатты 
сыр үялата,  күр боскд алабүртпай. терек һәм  кен тыныспен 
тебірене білсе, дамыту — аса әсерлі.  адам жанын  баурағыш 
нәрсе!  Ойткені  оны ң  ор  бүрылысында  адамның әрі  аяулы, 
орі  аскдксезімі  жатады.  Мэселен,  мына  соңғы  шумактағы 
әр сөз 

 жай сөз емес, ж ігіт күйін тынлаған  кыздың керемет 
кұштарлықкд  толы  кө кір е гін ің   оты  мен  өрті,  дауылы  мен 
жауыны...  Осыган  кдрап,күйге еліткен хаишаның безгектей 
безілдеп,  жанын  қоярға  жер  таппаған  кд>ім-кдігаш  қайсар 
калпьш да, ок.тиген  киіктей омакаса құлап түскен аянышты 
халін де  эбден  ссзіп,  т іп т і,кѳріп  отырамыз.
Фигураның бір түрі 

  сш  орнын  ауыстыру%
  яки  инверсия 
(латынша 

  inversio  —  орын  озгерту,  тоңкеру) 

  прозалық, 
әсіресе  п о э зи я л ы к  шыгармаларда  соз()ер()ііі  ә д е т т е гі 
граммипшксиык т ү з ііу  тәртібінен ты с

орыш)арын ауыстырып, 
озгеше  т ір ке с т е р   КҮРУ-  Т іл   мен  стильдегі  ү й р е н ш ікт і 
машъгқгаи бѳлек бір алуан мәнер ізден байкау үіиін бүл тәсілді 
ле  окта-текте  орнымен  крлланулың огаш ты га  жоқ.
Қазақ жазуиіыларының  ішінде  инверсиягә  кѳбірек  бой 
үратын  Ғабилсп  М ѵоасіш н  _еді.  О ның  романдарынаи  ж иі 
ушырайтын ауысиалы тіркестергс окырман  козі о баста біраз 
тосыркай карағанмен.  кейіи үйреніп кетті.  Мысап келтірейік:
С а г і а р л ы ң   А м а н ы . . .   щ а ң к а і !   б о : щ ы и   б а с ы н а н   а с а   с е к і р е р д е і і ,   е р і н е н  
к о т с р ь і е ,   ү м т ы л а   б е р е д і  
а . і г а .. .   Ж а н ы ң н а н   б е з г е н і ң   к е л е   б е р
, 一 
л е г е н д о й ,   с т п е т і н е н   т ү с і п ,   к ѳ з і н е н   о т   ш а ш а   к ү р Ь д е п   ж а т ы р  
к о к ж а і . . .  
К.ПЙТЫП  түра  ал ган  жоқ.  тал ш оқ п ар  жүйемелдете  тиді 
шскеге 
( ''Яаушдап  ксйі/і 

.
Осы  уш  с о й л е м н ің   ле  аякталуы  әдеттен  ты с,  үш 
сойлемнін де соцгы создері оз орынларынан ауысып түскен, 
жазылғам  емес,  сойленген

оқы.чған  емес,  естілген  создер 
секілді  оқілс  эсер  тугызады.  Инверсияның  құбылту  күш і 
де,  мүмкін,  осында  шығар.
Сен  күрмстгс  оны!
Т ү с і и я і н   6 с ,   к л р а і ъ і м ?
О л   а к д п а г а   с а т к з н  
ж о к ,
Т і   ч с л с н   к с с і и   а я і ъ і п .
Прікксннен ле  үстап  жүргеіі  жок,
К
олтыктпіъі
 үзын таяіын.
(Ә. Сорсенбаев).
Осы  елеңді  әдеттегі  зацды тіркестер тәртібімен  құрсақ, 
былай  болар  еді:  Ол  аяпин  тһе<)ен  кесіп,  икш ш а  са ткои
2 3 9

ж о к

  кіы ты кгпсіпя  узын  таягы и еріккеннен ()е устап журген 
ж о к ,  ту с ін д іи   бе,  корогым?  Сен  оны  күрм етпіе!  Ал  акын 
осы тіркесті  инверсия  айшығына салып,  әдейі  “ бүзған” ла, 
жай  сѳз  емес,  өлеңге  айналдырып,бұрынгы  үгым  үстіне 
енлі  әсерлі  жылу,  қы зу  қоскдн. 

Ф игураны н  бір  түрі 

  сөз  тастап  кету,  яки  ^ыипсыс^ 
(фекше  ellepsis 

 түсіріп тастау^ аттап айту) 

  соіііем іш інде 
немесе  а іе ң   шумагыноа  шпші  ашшіаса  Оа  т ү с ін ік т і  кеыбір 
cœôepdi  әОейі жазбсііл  т а с т а п   ке ту.
А к   кобігіц...  ак ж үиң  
Сол майданлар... кліты айкдс
Айнам  еді  бір  клрар. 
Есія;іе  мс,  ер Лйдар?
Откһген  түнім...  күндііім... 
Ошкен  күрбіж...  акхдіі  жас...
1'ербетер  мені,  ой  салар. 
Отгі  жылдар...  кеп  аилар...
(Ж. Спин).
Осындагы эр ойдың арасында жеке сѳз емсс,  бүтін сурет 
не  үлкен  ш ы нды к  кдлып  койып  отыр.  Айталык,ак  кѳбік 
айна болу утиін таи-таза,  мѳп-моддір болса керек.  Оны акын 
айтпайды.  Айдарда  ѳткен түн  мен  күн  ақынды  тербету үшін 
олар 

  жай  түн  мен  күн  емес,  ірі-ірі  оклгага.  шындықкл. 
сырга  толы  гүя  мен  күи.  Оларды  да  автор  айтпайды.  Кдй 
майдан?  Кандай  күрбан?  Жас  төккен  кімдер?  Қаи  түстагы 
жъиідар  мен  ашіар?..  Бүларлы  да  автор  тәптіштегі  жаткдн 
жок. Ойткені бұлардыц біркдіхіры акынның шындыкты сурет­
теу тенденциясынан айқын корініп түрса,  бір алуаны жалпы 
логикалан түсіиікті, ал кдйсыбірін, тіпті,айтудың кджеті жок.
Эллипсис  кейде  эвфемизмнің  орнына  да  қолдаиьиіа 
береді:  кейбір  былапыт  сөздерді  бүкпелей  жүмсартып 
жатпай-ақ,  тастап  кетсе  де  түсінуге  болады:

  Шап, әкеннің... 

 дедім мен оган акырып 
( “ М т д і р  м а х а б б а т
 

.
Мұндай  эллипсистің  түрлері  көп-ақ,  оларды  мысалға 
көптеп  келтіріп  жатудың  кджеті  жок.
Э л л и п с и с   ке й д е   а д а м н ы н   іш к і  ха л ін , 
к л ы н
-
кл іы н
 
к ө ң і л  
күй ін ,  ш ы м -ш ы ты ры қ  окшау  сезіѵідері  мен  үгымдарын, 
шытырман  пси хо ло гиялы к  иірімдерін  аңгарту  үш ін  де 
жұмсалады.  Ала-құла  ой,  қиы р-иш ы р  қиял,  әрі-сәрі  түс

 
кейбір  юіяли  к іс ін ің   оқыс  күй ін іш -сүи ініш і...  Осыларлың 
бәрін  эллипсис  арқьиіы  үктыруға  болады.  Мысалга  акьиіы 
ауысқан  Кдракөздің  мына  создерін  алыгі  кзралык:
Жыгылып  барам  Үйыктайын  ба7  Олссм  бе?  Қүлап  кетем,  тау 
б а с ы н а н   у ш ы п   к е л е м . . .   ж е р д е   т о г а й . . .   к ө п   т о г а й ? .  
Ш а қ ы р а д ы . . .   И ә ,  
иә,  барам.  .  Келе  жатырмын.  тогай.  Ә...  ісвйла  кетті? 
( М . Ә у е ю в . )
2 4 0

Осыны, әсіресе сахнадан (Зәмзогүл-Кдракѳздііi аузынан) 
тыадағандағы  адамнын  үрейін  үшыратын  сұм д ы қ  эсер 
кейіпкер  сөзіне  эллипсис  аркылы  дарып түр.
Ф и іура н ы ң   тагы  бір  түрі 

  егіздеу,  яки   пара^ыелизм 
(грекше parallelos 

 кдтар жүру

кдтынасу) 

 е кі yôau нәрсені, 
күбш ы сты ,  ү тм д ы , сезімОі ка тар  коіш п, ж ү п т о п  суреттеу. 
Мұ>іың түрлері  көп.  Біз  кейбіреулерін  ғауіа  атап  өтеміз.
Кок ала бүлт согіліп 
Күн жауалы  кей  иіакта 
Оне  Гюйың егіліп.
Жас агалы аулакта.
Жауі*ан  күнмен  жі»цгырыи,
Жер көгеріп,  күіи  алар.
ЛқклШ жаскз  клкгырып.
Бас ауырып, іиі Жіінар.
(Абай).
Бүл  —  аламның  кө ң іл -күй ін   табигат  құбылыстарымен 
салыстыра  егіздеудің.  яки  психологиялык  параллелизмнің 
классикалық  үлгісі:  ақыи  жаздагы  жацбыр  мен  адамның 
кез  жасын  қатар  суреттей  кел in ,  е кі  тұрлі  ш ы нды кты  
танытады  да,  шынайы  философиялық түиін  шыгарады.
Саргая  күтіи  коктемді 
Сап-сары боп  су акты... 
Шынтакха  алып  сексеиді 
Жагпда  жалгыз  ішіл  жатты 
Су саргайлы  ылайлы.
Шал  кяргайды  қүлайды.
Коктем  ке;ші,  сарысу 
Бола  юишы  моп  мѳллір. 
Жылга бойы у  ла ш>. 
Жамырады  жас  ѳмір... 
CbLiK-cbLiK етіп  су  кү;ш і,―  
Lllæi  бір ауыр күрсіплі.
(КА.чанжо.'Юв).
Бүл  да  психологиялык  параллелизм  аркылы  жасалган 
ѳсерлі  сурет,  сурет  қозғаган  сезім,  сезімнен  туган  сыр: 
шынында да табиғаттың биыл  “ кеткен”  кѳктемі келер жылы 
жаңғырып  кдйта  орал ады,  ал  адамнын  откен  жас  шағы 
ғумырда  клйтып  келер  ме?  Шал  соны  ойлап  күрсінеді...
Екі 
жляу  келеді:
Віреуіидс  күрек  бар, лүиілцеген  жүрек бар,
Ьірсуінде  күрск жок,  жүрек  бар да,  жүрск  жоіс 
Бірі  ш арш ап  келеді,  күиі  бойы  жер  кл 
іы н
:
Вірі  шаршап  келеді,  жолдасіяна ор  кдзып.
Бірі  үй  сап,  сол үйліц жылынуын тілсйді: 
шрі  —  орга досынын 
жыгы луы и 
тілсйяі.
Ew  жаяу  келеді.  ортасында 

  бір  күрек:
Сол  күрсктіи 
іістынл
  кдшаи  гүсср сүм
(Е.Ибриһим).
16— 6 1 9
241

Бүл — акикдт өмірдегі жақсылық пен жамандыкты, солар 
кдлыптастырған екі түрлі бітімді, осыларлан туатын адамдық 
пен  зүлымдық туралы  екі түрлі  ұгымды  жарыстьіра  егіздеу. 
Бүл  параллелизм  де  парасаттыѴайттпупгітарады.л
Сагыняыи  6а.  Клракүм.
Сарыаркіиіан 
жакбыр баіьиі  келсйін 
Саіъімдыи Г)а,  Кл»рақүм.
Жпңа  туган  он-жыр  6о:іып  кслейін
(М.Әлімбаев).
Манпѵрайлы  балбыран  гаң  гажайыіі.
Торғын тосім  тосады  таңга  жлйып.
(К^Ш аңгытбасв).
Ю^ңыр  болды  ие  ксрск. 

  болайын  деп  боллы  ма?
Бір үн  бонды  керемет, 

  болайын дсп  боллы  ма?
(Ж. Н ожімс()снов).
Булар — эр алуан синтаксистік параллелизмнің үлгіпері. 
Егіздеудің  мүғшай  түрлері  де  акы нны ң  тілі  мен  стиліне 
айтарлыктай  ажар береді,  өрнек тогеді,  нәтижесінде өлеңге 
кәдімгідей  кенеулі  күй.  сүйкімді  әуез  бітіреді.
V I
Эдеби шыгарма жазуга рецепт берьпмейтіні секілді, әдеби 
шыгарманын тілінде де штамп жок.  Жер бетінде кднша жа­
зушы  болса,  сонша  машық,  әркайсысының  e jiiie   тэн  жазу 
мәнсрі, сѳз ѳрнегі болуга тиіс; болмаса, соган талпыну керек. 
Ойтксні озімің творчестволык.бетін белгілей алмаган, өзінің 
суреткерлік қолтаңбасын айқыидай алмаган кдламгерді нүс- 
кдлы жазушы деу клы н. Демек,  көркем одебисттің тілі тура­
лы  осы  араға  дейін  айтқан  пікірлеріміздің бәрі  —  кдламгер 
үшін  піш ілген  кдлып  емес,  эр кдлыпта  гуған  одеби  шыгар- 
маларды  гылыми  түрғьщан  накты  талдау,тексеру  нәтиже- 
сінде корытьиіған теориялы кі^йін-тұжырымдар.  Бүл — бір.
Екіншіден, осы теориялықтуйііщердің эркдйсысы әдеби 
тілдегі әрбір тәсілге  — 
и ж а р л а у г а ,  
к ү О ш т у т  не айшыкпшуга 
— байланысты  жеке-жеке  корытыла  түрса  да

іс-жұзінле 
эркдйсысы  эр жерде жеке-жеке  кяпып  коймайтыны  мәлім. 
Л ны гы рак  айткднда.  эр  шыгарма  тек  бір  ғана  тәсілмен 
жазылмайлы

керісінше, бір шыгармада эр алуан тәсіл  клтар 
жүреді.
242

К ^ п -м р а ,  мөп-мөллір,  т ү н -т ү ііы к  козіцд і-ай !
Клрыіідас.  бойыца  жараскиш.
Карасы  иіындыктын озіидсй,
Лласы  —  бүлты  жоқ. ак. асиан.
(Ж.КыОыров).


1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал