Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет13/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   22
Бесінші тарау 
СОЗ  СЫ РЫ

Тағы  да  айтамыз:  эдебиет  —
— соз  ѳнері.  Ендеше,  “ тіл  —
— 
әдебиеттің  бас  мүшесі”

Горьки й),“ соз  —  шыгарманын 
негізгі  материалы”   (Ф един)  екенін дэлелдеп  жатудың тіпті 
де  кджеті  жок.
ы з  ѳткен  тараула  сюжет  пен  композиция ж ѳ н ін   әңгіме 
қылды к.  Сюжет  —  орасан  монді  нэрсе,бірақ  сюжетсіз 
шыгармалар  болатынын  білдік.  Ол 

  ол  ма,тіп ті  компо­
зициясы ойдағылай ширап жетпеген тым-тэуір шыгармалар 
да  бола  береяі.  Ал  тілі  нашар  шыгарма  ешкдшан  жақсы 
шығарма  болган  емес  ж эне  бола  алмайды.  Демек,  сѳз 
ѳнерііще тілдің аткдрар кызметі бәрінен ерекше,  бөлек һәм 
биік.
Сәбит  М ұқа н ов ты ң   ж ұртқа  мәлім  бір  олеңі  былай 
басталады:
Сөз 

  халыктың  кымбаітан  қымбат ксні,
Ж үрсктін  шахтасынан  халық оны.
Мьпідаган  жыллар  кдзып, 
ксіі тасына 
Тсреянсн  орсң  басып  жетті  колы.
Жеткен  соц  қолы  создің  кен  тасына,
Кен  күйіііде  клзына  Гюлмасына 
Түсініп,  қорқытупі  әкеп  төкті,
Мидың  мык  градустық домнасына...
Бұл  жерде  ақьін  тілдің  кдтынас  құралы  ретіндегі  ролін 
гана  емес  (оны  әдебиетшінің  “ комегінсіз” ,лингвистердің 
өздері-ақ  түсінліре  алады),  сөз  бен  ойдын  бірлігін  айта 
кдлғандай әдемі бейнелеген. Демек,  “ милың мың градустық 
домнасынла”   қүрыштай  корытылып  ш ы кііагаи  сѳз,  яки 
суреткердің  ой  қазанында  қайнап  ш ы клаған  сөз  шын 
мәніндегі  “ шығармаға  негізгі  материал”  бола  алмайды.

Ѳ йткені  кѳркем  сѳз 

  ко р ікті  ойдың  кѳ рінісі:  күнды  соз 
күиарлы 
ойдан  га н а  
туа()ы ’  “ ойы  нәрсіздің  тіл і  де  әрсіз”  
(Л.Толстой).
Бір  ѳ кініш ті  нэрсе,  осы  шындыкты  эдеби  шыгармага 
сын  айтушьшарлың  бәрі  бірдей  ескере  бермейді;  ѳздері 
талдап, эстетикапықбаға бермек болган шығармаларға кейде 
иіамадан тыс сауатты талаптар кояды,  “ мынау шығарманың 
конфликтісі осал” ,"анау шығарманың композициясы олақ” 
деген  секілді  жалпылама  түйін-тұж ы ры м дар  жасайды. 
Дурысынла эдеби шыгармага эділ сын айтар адам әлгілердің 
бәрінен  бурын  шығарманың тіліне,  автордың  сѳз  ѳрнегіне 
карауы  шарт.  Кейде

тіпті,  тіл  дегеннен  түлдыры  ж о к  кдра 
дүрсін  бірдеңелер  мақталып,  бәсекеге  түсіп,  бәйгі  алып 
жатады.  Әдебистті  арзан  кә сіп ке   айналдырмау  амалын 
алдымен  эдебиет сарапшылары  ойлауы  шарт.  ЬкЖер  жырт, 
етік  т ік ,тагы  бірдеңе  жасап  тамақ  а с ы р а ,—
— деп  еді  Лев 
Толстой,  —  бірақ  жазуш ылықты  кә сіп ке   айналдырушы 
болма!”   М үны ескеретінлер некен-саяқ.  Сонымен,  Михаил 
Шолохов  айткдндай,  кітап  дүкендерін  кейде  "лайсаң  сел” 
басып  кететінін  де  жасыруға  болмайлы.  О сының  бәрі  ―  
жазуиіының  шеберлігі  деген  мәселенің  мәселесі  кейде  күн 
тәртібінен  кага  беріс  қалып  қо я ты н ы н ы ң   салдары.  Ал 
шеберлік  мәселесі  бәрінен  бүрын  тілден  басталатыны 
даусыз.  Д ем ек,  коркем   т и   ж а й ы  

  одебиет  туралы  
гыяымныц ең  о зе кті мәселвяерінің бірі.
Соз  халық клзынасы.
1942 жылдың акланында Анна Ахматова өзінің “ Қайсар- 
л ы қ” деген тамаша олеңін жазды.  Оісып  қаралык. (аударган 
Қ. Мырзалиев):
Парасат-ой  не  болары»  сезгси-ді,
Гlaйламызга басамыз біз бсзбсшй.
Юібаіъіңнаи  кдр  жауатын  күн  туаы

Кясарысып  кдтып  кдлар  ксз  келді.
Қаусап  клла,  кяусап  пана,  клусап  бақ,
Клра  ормансы і,  шаңырақсыз  кдлсак.тп,
Орыс  созі,  сені  сактап  кдлармыз’
Кялмаспыз біз бас  саугалап,  жан  сақтап,
Мѳлдір  тілді  коя  алмаспыз 
кл іі
  қы лы п.
Үрпак. оны  айтып  жүрер он  кьиіып,
Мәцгілік!
Омір  мен  өлім  арпалыска  түсіп  жаткдн  сүрапьиі  согыс 
жагдайында  адам  баласы,  өлетте,тір ш іл ік  кдмын  ойлар 
болар еді,ажатлан сескенер болар еді. Ж о қ,
Аітна Андреевна
191

олай  етпеген:  "бас  сауғалау,  жан  сақтау жайын  емес  "орыс 
созін сактап калу”  кдмын,  "үр п а қ мәңгілік эн  ісьиіып  айтып 
жүретін  молдір  тіллі  кдпияла  кдн  ісылып”  алмау  амалын 
ойлаган.  Бүл

әрине,  галамат  кайсарлык. жоне  мүнда  адам 
айткысыз терең  магына  жатыр.
"Егер, 

  деп  жазды  Расул  Ғамзатов,  —  ана  тілім  сртең 
өлетін  болса.  мен  бүгін  өлуге даярмын!”  Бұл,  бір жағынан, 
Ахматованың әлгі  үгымына  ұласып  жатса, екінш і  жагынан, 
туга»  тілді  пір  түткдн  ланышиан  Тургеневтің  атакты  ақ 
өлеңіне  барып  тогысатыны  даусыз.
Сонымен,  Г)із  бүл  жолы  эдебиет  теориясына  арналган 
кітаптарла  кеп  айтьиіатын  т іід ің   қогамдык,  мәні  туралы

 
тііі 

  кдтынас  қүралы  немесе  тіл  —  ойлау  қүралы  екендігі 
жайлы  пікірлерді  тагы да  кайталап  жатуды  жонсіз  кореміз. 
Жалгыз-ақ,  мынау  aқ и кдтты  ескеру  артык  болмайды.  XI 
сыныи окушылары орта мектепті бітірерде шыгарма жазады. 
Эрине,  олардын  эрклйсысы 

  эр  мамандыккд  бет  алган 
адам,  келешекте  кдлам  ш зм етінле  кдлатыны  бірсн-саран 
не  мүлде  ж о қ   болуы  ыктимал.  Бірақ,осыган  кдрамастан, 
олар  нашар  шыгарма  жазса,  мүгалім  нашар  бага  кояды. 
Жогары  оку  орындарына  түсерде  де  оларды  дэл  осындай 
сын  күтіп  түрады.  Ал  енді  ѳзі  жазушы  атанып,ѳзі  жаман 
жазатыіідарга не бага  коюга болар еді?..  Осы арага келгенде 
Р .Ғам затов  та  қи н а л га н -д ы :  “ Б іреулер,—
— д е п ті  ол 
“ Дагыстаным” деген кітабында, 

 басы байыпты ойға толып 
түрған соң сѳйлемейді, тілі ідьішыган соц сѳйлейлі.  Біреулер 
кѳкірегі кол-косір сезімге толып түрған соң өлең жазбайды... 
апырмай, солардың не үшін өлен жазбақекенін айту кльш ,

.
Одебиет  —  ардыц  ici.  Задында,  жазушы  атанган  адам 
жаман  жазуга  арлануы  керек.  Шолохов  ѳте дурыс  айткдн: 
шын  жазушы  жүз  соз  жазса,  бірде-бір  сѳз  жаман  не  орта 
болмай,  “ ...тоқсан  бссі  ете  жаксы,  кдлган  бесі  жаксы  бол- 
ганла гана !*асырымызбен бір дэрежеде түратын биік шыгар­
ма тугаза алалы” .  Кѳркем әлебиеттіңтілін байыптауга,  міне, 
дэл  осы  түргыдам  келу  керек.
Гіл,  соз  жайын  тексеретіи  гылым  үш  түрлі:  m it  биім і. 
спш.шспшкй  жэне  коркем соз теориясы.  Бүл  үш  саланы  бір- 
бірінен ажырата білу, әркдйсысының озіне тән сыр-сипатын 
айқын тани  білу шарт.  Олай  етпейінше,  біздің ең білгір де­
ген  галымдарымыздың ѳздері  ылги  білгірлік жасай  бермеуі 
мүмкін.  Мәселен, елуіиші жылдарлың орта түсында Әуезов 
Мүхтар  мен  Бала^ев  Мәулен  ресиубликалық баспасөз бе- 
тінде әжептәуір айтыскл түсіи, эдеби тіл жонінле эркдйсысы 
ѳз  ұгымларын  ұсынып,  дэлелдеп,  коргап  жатты.  Әдетте,
192

айтыс  ш ы нды ккд 
апарар, 
белгілі 
нэтижеге 
ж е ткізер 
болар 
еді  жогарыдагы айтыс огшай  ортак токтамга экелс ал малы.
да,  ѳйткені  мэселеге  екі 
ғалым 
екі  түрғыдан  ―  
өдебиетші Эуезов  көркем  сөз теориясы  түрғысынан,  ли н г- 
вист Балаклев тіл білімі түргысынан келлі. Академик Эуезов 
әдеби  тілдегі  сонылыкты,  ты ң  суреттер  мен  жаңа  айш ы қ- 
тарды үнатса,  профессор Балакдев сөз тіркестерінің кдлып- 
таскзн  нормасын сақтауды,  әркім ор тарапкл  кетпей,  ортак 
жүйеге  түсуді  талап  етті.  Е кі  тұрғыдан  е ке уінікі  де  дүрыс: 
өзгеше өз машығы болмаса,  кдламгерде не касиет бар?  Бірак 
ѳзгеден окшау көрінем деп,
халыктіліне орынсыз эксперимент 
жасау тагы да ағат.  Бұл  екі  жақты тең үстамаскд болмайды.
Тиідің  жеке  адамдарды к   еркінен  тыс  туу,  кдлыптасу, 
даму  заңы  бар.  Бір  кездегі  ым,  одан  кейінгі  үн  адамларлын 
енбек процесінде туған, адамдарлың ойыи орбітер қозғаушы 
күш   болатын.  Б іра қ  тілсіз  дұрыс  қары м-кдтынас  жасау 
м үм кін  емес  те

кдрым-кдтынассыз  жалпы  қоғам  болуы 
м үмкін  емес.  Үнсіз  ы м ,тілсіз  ұн  —  әнш сйін  кдрапайым 
үгымдар  манынла  ғана түсінісу,  ал  өзара ойласу

пікірлесу, 
сырласу тек тіл  арқылы  ғана  м үм кін  еді.  М ін е ,осы  ретиеи 
туған  адам  баласының  тілі  адам  коғамы  дамыган  сайын 
дамып,  байыған  сайын  байып  келе  жатыр.  Тіл  заңы  —
— 
объективті  заң.
Эдеби шыгарма тіл  арқылы  жазылса, тіл созден  қүрала- 
ды.  Ал  әр сөз о  баста образдан туган  (бүл  туралы  біз бұрын 
да  айтып  откенбіз 

  J./C),  келе-келе  кѳп  образдар  умы- 
тылғаи  да,  олардан  туган  создер  ғана  кдлган.  Сондыктан 
образды  т ы   д еген  ұ ғы м д ы   ж а ң ш іы қ   деу  қ и ы н .  Бүл 

  эр 
с ө зд ің   та б и ғи   қ а с и е т і.  Ә ң гім е   осы  қ а с и е т т ің   кү л л і 
“ қү п и я с ы н ”

қүбы лы сы н,  осынау  образдылықтың  іш к і 
сырын,сыртқы  сигіатын  әрі  нәзік,  әрі терең түсініи,  соны 
кдламгерлік  кызметке  шебер  колдана  білуде  жатыр.
Ахмет Байтүрсьшов ѳзініц “ Эдебиет таны гқышында”  соз 
ѳнері адам санасының үш негізіне (ақьиіға, кмялга,  көңиіге) 
тірелетінін  айта  келіп:  “ тілдің  міндеті 

  ақьиідың андауын 
аңдағанынша,  қиялдың  меңзеуін  меңзегенінше,  көңіллің 
түю ін  түйгенінше  айтуға  жарау” *  деп  дәйектесе,  біз  енді 
тілдегі  түрленулерге  дәл  осы  дәйектеме  тұрғысынан  біраз 
көз  токгатып,  олардын  сѳз  ѳнерінлегі  шешуші  сырларын 
байкдп  кдраймыз.
•  А.БйСтіүрсьшон.  Шыгармалары.  Ллматы,  1989,

41-бет.
1 3 — 6 1 9
193


Жазушының тілі шүрайлы,  сөздік коры мол болуы керек. 
Бүл  —  кдлам иесіне койылар  булжымас талап. Тіл  байлыгы 
сез енерінлегі мазмұн байлығына әкеледі.  Ал халыкка кджет 
шығарма  —  мазмүнды  шығарма.
Жазушының тілі  бай  болуға  тиіс дегенде:  ол  өзінің  сөз 
қоры н  молайту  үш ін  ылғи  гана  тыңнан  сөз  жасасын  деп 
ешкім де айтпайды ж эне эркдшан олай ету м үм кін де емес, 
Жазушы өзінің сөз қорын молықгыру ұшін жалпы халыктык 
тіддің телегей*теңіз бай казынасын, мүмкіндігінше» молырақ 
игеруі,  оның  кллы -ки лы   ки ы н   әрі  кы зы қ  к^быльтстарын 
жете түсінуі’  әр сездің м әні мен мағынасындағы ұлангайыр 
өзгертулер  мен  өңденулерді,  ауысулар  мен  алмасуларды, 
күбылулар мен кұлпыруларды дәл аңғара білуі қажет,  Сонда 
ғана  жазушы  иөзінің   сөз  қоры н  мейлінше  байытып,  әркім 
б ір   қ о л д а н ы п   әбден  ы ғы р   қьтлған  арзан  сөздерге 
жоламайтын  болады”   (Беранже).  Сонда  ғана  жазушы  эр 
сѳзді тандап, таяғап тауып, ойды анық, сезімді нөзік жеткізер 
ты ң   жэне  тартымды  суреттер  жасай  алалы.  М ұн ы ң   өзі 
жазуш ы  т іл ін ің   үш  түрлі  үты мдылы ғы на  —  дәлдікке, 
ыкш амдыкко,  сүлулыкко  —  негізделуі  шарт.
Тіл  байлығының  қайнар  көздері  көп.  Солардың  бірі  — 
сөздердің көп магыиалыяыгы  (полисемия). Эр сөз жеке,  атау 
күйінде  тұры п-ақ  бірнеше  мағынага  ие.  Бул  сырды  линг- 
вистер  сөздегі  тура  мағына  жэне  туынды  мағына  ретінде 
түсіндіреді  де,“ тура  магынадагы  сөздер  заттар  мен  қубы- 
лыстарга,  сапа мен белгіге,  іс-әрекетке тікелей  бағытгалып, 
туынды  магыналарға  қарағанда,  айкын,  дара  кө рін е тін ін ” * 
дәлелдейді.  Бүл,  әрине,  назар аударарлық жайт.  Б ірақ бізге 
керегі  —  бірыңгай  л и н гви стік тұрғыдан  дәлелденіп,  коры- 
тыл ған  түйін -түжырымдар  ғана  емес»  әр  сөздегі  әлгі  кд- 
сиеттің  эдеби  шығармаларда  кдлай  көрінуі.  Көркем   сөз 
теориясы, бәрінен бүрын соған назар аударады.  Егер жазушы 
әр  сөздің эр сипаттагы тура  һәм туынды  мағыналарын ж іті 
айыра  танып,  әрқайсысын  тек  өз  орнында  ғана  ұгымлы 
қолдана  алса,  сөзбен  жасалган  суреттеп  ой  мен  ұғым,  сыр 
мен сезім дәлдігіне жетеді де,
осы арқылы шығармаға әсерлі 
эмоциялык  күш   дарытады.  Ал  баяндау  мен  суреттеудегі 
дәлдік  —  жазушы  шеберлігінің  ең  ірі  юлрларының  бірі. 
П олисем изм   қаламгер  ү ш ін   те к  осы  жағдайда  кажет. 
Мысалға  дуные  деген  бір  ғана  сөзді  алайық  та,  осы  сөзде
*  К. Аханов,  Тіл біліміне кіріспе. Алматы,  1965»  154-бет.
I I

V
194

канша  мағына  бар  екенін  жэне  оларды  каламгерлер  қай 
ретте  кдлай  колданғанын  сѳздіктен  кдрап  кѳрелік.  “ Дунце 
(зат  е с ім ) .1 . Ғалам,  бүкіл  өлем,  бүкіл  жер  жүзі.  Дүниеде, 
сірө  сеидей  маған  ж а р   ж о к ,саған  ж а р   мен  менен  а рты к 
та б ш са  до  (Абай).  БүКіл дүние жүзі  еңбекшілерінің алдында 
С оветтер  елінің  беделі  өлшеусіз  а р т т ы   ("'С оциалисты  
Крзакстан ”  газе ті).  2.  Өмір,  тіршілік.  К^ізак,  орта  ж асқа 
кеяген кіс і,  кішкене кө з і ж ы м иьт,  күлімсіреп түр га н   сиякріы 
— Аида,  Иван,  кө тер ,дүние  екі  айналып  ке л м е й д іі— дейді 
(М айлин).  3.  Мал,  мүлік.  Той  болды жиһазы  а р ты қ,  балуан 
caübtct  айдады  кү н д ік  жерге  ж орға  жарыс,  шашуға  тоиға 
әкелген  сан  ж е тпей д і’  дүниені  т ө гіп   ж а ты р   жақын-алыс 
(Малдыбаев). Цүние де өзіг мал да өзіг ғылымга көңіл бөлсеңіз 
(Абай).  4,  Өкінгевде,  бірдемені  арман  еткенде  айтылады. 
Kßnhida  өткен  яүнне-ай,  ақырында  еш  болдыу  ел  үшін  еткен 
еңбегім  (Махамбет)-  5.  Дүние  садды  ~~  өмірден  өтті,  өліп 
кетгі.  Соны айтконш а  Сарыбай талы п калды,  ышкынып бір- 
е кі р е т  демін алды.  Онан  соң ка й та  сѳзге келген  де ж о к ; сол 
жерде  Сарыбай да дүние салды  (“ Қозы К ѳрпеш ” )

6. Дүниеге 
келді 

 жас сэби  туды.  Арадои жарым с а га т т а й  ѳ ткен соң, 
дүниеге келген  баланың даусы шыга  кйлды  (Сыдықбеков).  7. 
Дүниеден етгі 

 өмір сурмеді, влді’ кдза тапты.  Кржьш айты н 
ка й р а тты ,  талм аиты н  к ү іи т і қа н а т т ы ,  ж а ң ал ы қ түрмыс 
ориатқан,  ѳ т т і  Ленин  дүниеден  (Иманбаева)11*.  М іне,  бүл 
мысаплардан  біз  бір  ғана  сөздің  әрбір  қолданылған  сайын 
әр  түрлі  мағынаға  ие  болып,  тіл  мен  ойды  кдтар  байы- 
татынын  көреміз.
Жазушының еңбсгіне байланысты  творнествоның азабы 
деген  үғым  бар.  Сол  азапты ң ең  үлкені 

  суреткердің  сөз 
үстіндегі қызметі.  Ш ынында да;  “ миллион сөз ойлап, соның 
тек бірін ғана тандау  —  қандай  азап?”   (Л.Толстой).  Алайяа 
шын таланггың ракдты да сол — азапта:  миллион сөз ішінен 
бір  сөзді  тандап  тауып,  дэл  орнына  дір  еткізе  түсіру 
一 
азаптан туған  ракдт.  Ж алгыз-ақ жазушы  осыган  жету үш ін 
сөздердің өзге қырларымен кдтар, полисемиялық сырларын 
да терең білуі кажет,  Өйткені бүл, жогарыда айткднымыздай, 
тіл  байлығының  кайнар  көзі.
Тілді  байытар  тәсілдер  үшан-теңіз.  Полисемизмде  бір 
сөздің  бірнеше  магынасы  болатын  болса,  енді  бір  ғана 
мағынадағы  сөздің өзі  өзге  сөздермен тіркесе  келе  бірнеше 
^ ы м га   көш етін  жайы  жэне  бар.  Мысалы,  сынап деген  сөз
К д і а к   т і л і н і ң   т ү с і н д і р м е   с ө з д і г і ,   ж а л п ы   р е д а к ц и я с ы н   б а с к д р г а н  
п р о ф е с с о р   1 . К е ң е с б а е в .   А л м а т ы ,   І 9 5 9 ,

т о м ,   1 7 6 - б е т .
195

жеке тұрғанда  зат болса,  осыны ѳзге создермен тіркестіріп. 
айталык, 
с ы н а п т а й   агады  
десек.  жаңагы  затты к   ұгымы 
қолма-қол  өзгеріп,  енлі  әлдененің  жылдамдығын  немесе 
сынапша ж ш т ы р а и д ы  
десек, тағы бір нәрсенің түсін таныта 
бастайды.  Бүл да сөздің көп  мағыналылыгы,  мүны да шебер 
пайдалана  білу  шарт.
Эр  сөздің 
т у р а  
мағынасымен  кдбат 
бүрми 
магынасы да 
бар.  Кей  сѳздерді  сол  кері  мағынага  к ѳ ш ір іп ,орнымен 
ойната бшу де әсем тәсіл.  Мүндай жагдаііла бүрма мағынада 
айтылган сөзге айрыкдиа астар,ойга юморлық,  кейде, тіпті, 
ирониялы қ сипат беріледі де,суреттеліп отырган  шындық- 
тың  мазмүны  терендей  түседі.
Жаманнан  тугаи  жак^ы   бар, 
Атасын  айтса.  наигысыз. 
Жақсыдаи  туған  жаман  бар. 
Күидердіц  кү н і  болганда. 
Жарамды  бір тсріге  алгысыз.
( Махамбет).
Бұл  өленде  эр  соз 
(ж а м а н   —  ж а м а н ,  ж а қ с ы   —  ж а к с ы  
дегендей) тура мағынасында колданылып отыр. Демек, бұл 
арада  окхиау  астар  да,  оқыс  бүкпе  де  жоқ.  Ал  мына  сөзде 
ше?
“ А й м а н -Ш о л п а н ”   пьесасының  алғашкы  нұскдсында 
автор Аиманның аузына осындай сөз салатын. Әдемі ирония! 
Бүл  арада 
ж а м а н  
деген  сөз  тура  мағынала  емес,  бурма 
магынада  алынып  отыр:  Айманның 
ж а м а н  
дегені  Әлібек, 
ендеше  оны н  үғымында  бүл  соз  жақсының  кез  келгснінен 
артық,  абзал.  Сондай-ак.  “ Абай”  романында  автор  Абай 
туралы  Құнанбай  аузына:  “ Одан  да,  не  күтсендер,осы 
ж а м а н  
қарадан  күтсендерш і
”,一
  деген  сѳз  салады.  Бұл 
арадағы 
ж а м а н  
да астармен,  жаксы атаулынын бэрінен биік 
мағынада  әдейі  айтылып  отыр.
Осы сеюлді  кѳркем эдебиетте эр сөздің тура магынасы- 
мен кдтар, бурма магынасын да егіпен, ұкыппен үтымлы пай­
далану шығарманың іш кі-ты скы  ажарына ажар  қосары дау­
сыз. Тілдің бүл ойнақылығына бізде Ғабит Мүсірепов ерекше 
сергек к^раііты н.  О иың ш ы ғзрм алзры уш ш  ш уак юмор мен 
сырлы  астардың  (подтекстің)  бір ушы  осында жатыр.

[і дс  дс  бар  бір жаман 
Не
лайын  казаю ы н 
Ж үй р ігі  мен  жоркасын.
(М. Эуезов).
1%

Аитқысы  келген  сырын,  таныткысы  келген  шындыгын 
жан  тебірентер  эсерлі  суретке  айналдырып,  кдғаз  бетіне 
кѳнілдегі кдлпынан айнытпай түсіру үш ін ен кажетті бірден- 
бір  сөз  іздеп  табу  —  шебер  суреткердің  кдсиетті  парызы. 
О ның  дәл  осы  жағдайда  сөз  іздер  атырабының  бірі 
一 
синонимия  (грекше  sunonymos 

  заттас)  —  а и тш у ы ,  естілуі 
орі  т ү р л і  боАганмен,  лш гынасы  бір-біріне  ж у ы қ ,  м о н і  ү қс а с  
cœdep.  Мысалы:  шапишң, дереу

жедел, тез,  ж ш д а м ; мезгіл, 
мерзім,  мезет,  у а кы т ,  іиак,  с ә т

кез,  кезең;  айкас,  шаикас

 
үрыс,  кош е,  кокшы^Ъіс, тарты с, твбелес, ташпаяас, кескілес 
т.б .  Осылар  секілді  синоним  сөздердің  іш інен  суреткер  өз 
көкейіндегі  сыр  мен  шындыкты дір еткізіп дәл  жеткізер ең 
кджеттісін  ғана  тандап  алады.
Мен  кескскті  ердің сойымын

 
Ксскшеспей  бір  басылман. 
Л.ілыца  келіп  түрмын дсц, 
Ар-намысым  клшырмаи...
Бойскс,  сүлтан,  аксүйек, 
Кыларың болса,  кылып  кдл. 
Күнлердіц  күні  болганда.
Бас  кссермін.  жасырман!
(М ахам бет).
Осы олендегі синоним сөзлердіи эркдйсысы өз орнында

 
бәрін  де  ақы н  керемет  талгаммен  т а у ы п

қолданган. 
Сондыктан  олардың  ешкдйсысын  ешбір  мәндес  сөзбен 
ауыстыруға болмайды.  Кескілеспеіі басы^шан дегенді,  мыса­
лы,  тобеяеаіем  басылман  десе,  кдндай  кү л к і  болар  еді? 
К ескекті  ер  дегеидегі  ұгым 
дәлдігі 
мен  нүскдльиіығы//  aù- 
баряы  ер,  аіідыпды  ер дегендердң ешкдйсысы  бере  алар  ма? 
Кш ары ң болса,  кш ы п   қая дегендегі  ашу  мен  айбарлы,кек 
иен ызаны тек осы синоним тіркестері арқьиіы ғана 
дәл 
та- 
нытуга болады. Сондай-ақ сой дегенді wyp деуге,  басыімсінды 

  қ<П4ман,  т о к т а м а н ;  бас  кесермінО і 

  о л тір е р м ін , 
күртармын  деуге  тіп ті де  болмайды.
Алтай га  ^сер жүзіндс тау жок. жеткен, 
Ллтайга  бетегедей  алтын  біткен. 
Бейіштей  алтын  Алтай  етегіндс 
Ертедс  а^аш  елі  мсксн  сткеи.
Ол  күіш^р  коз жетпейтіи  ерте  кун  гой, 
Прте  күн 
一  
ертеіідей  ерке  күн  гой. 
Откен  кун 

  үстатііайтын  сүлу сагым, 
Жаліъіз-ок. желдсн  жүйрік  жсте:іі  ой.
Откен  күн  ертеіімен таласкзндай,
Уа, дүние,  а і  күкдсрде  алаш  кдіідай?!
197

Бұл 

  М ағжанны ң  “ Корк^ыт”   поэмасының  беташары. 
Осынлағы  о,і  күн()ер,  откеи  кун,  ерте<һ\  ерте күн,  ерке күн 
деген  сөздердің  борі 

  шетінен  синоним.  А кы и  бүлардың 
тек біреуін таидамаған,бір тобьш  әдейі  қаіітата  коллаііған. 
Бәрінің мәтіні бір гаиа  күн легсн  сөзліц магынасына саяды. 
Бул 

  бір.
Екінш іден,  бүл  арадағы  кұн 

  бүгінгі  күн,  не  ертеңгі 
күн емес,  кешегі  күн; сол  кеиіе яки сртеле откен  күнді автор 
••ёүл  күндер”   емес,  “ ол  күнлер”  деп  алыстатьш  қояды  да, 
біресе  epnw  күн,  біресе  еркс  күн  деп  кұйқьыжыта  құбылту 
аркылы  бас  кейіпкер  Қоркы тты ң  басынан  өткен  бір  күн 
емес, бүкіл дәуірін бейнелеаді. Дәл осы түста келелі де  казак 
деген  сөзлін  орнына  онын  синонимі  аиіш  деген  сөзлі  тағы 
тандап  алып,  олең  шумақтары  мен  бунактарындагы  (әрі 
цезурадағы,  әрі клаузулшхағы) ырғакты да, ү іікасты да жор- 
ғадай 

өгілте тайпалтып,  шыгармада суреттелер заманды да, 
адамды  да  бір  тыныспен  есіле,  кѳсіле  жырлай  жонеледі. 
Уакц>іт  пен  ксғистік  осьыай  іүгасыгі,  мазмүн  мен  п іш ін 
осылай үшіеседі.  М үны ц озі 

 ор создің орнын тауып оііната 
білген  дүлдүл  а кы н н ы ң   құлактаіі  кетнес  бүлбұл  ү н ін ің  
оқырман  жанын  тебіренте  толқьіткзн  бір  сәті  ғана.
Демек, синонимдерде әшііеіпн соз алмасулары гана емес, 
киыннан кяыскдн жыр астарларынла бірқылыру суреткерлік 
шеберлік сырлары да жасырынып жатады.  Шебер жазылған 
сыршыл  жырлар  адамның  жан  лүііиесін  осылай  баурап, 
осылай  түтқындап  әкетер  болар...
Желсл  комек  —  автобус 
Оқысты  о да  түр  кугііі;
Түрсын  о;і  әрбір  іиакта  бос 
К
лійтсмі
 
і
 оны  чыргытьш?
( X . E p h L i u c e )
Же()е.и)і 

  тез,  о кы с п т  —  ка д е іісок,  ш акпш   — у а кы т, 
зы р гы ты пты  

  ж ү іп т к іт іп   дегеидер  тәрізді  синоним  
создермен ауыстыруга болар еді,біракбүлардыц бірі өлеңнің 
ырғағын  бүзса,бірі  үйқасы на  зақым  жасайды,  сөитігі. 
силлабикалы к  ж ү й е н іц   каш аннан  калыптасқан  табиғи 
заңына  шәлкес  келеді.  М іне,  бүган  карап,  синонимия  соз 
өнеріндегі  мазмұнмен  кдтар  піш ін  үш ін де  өте-мөте  кджет 
нәрсе  екенін  түсіну  оңай.
Синонимияда  коп  сыр  бар.  Алдымен,  бұл 

  толассыз 
қозғалыста  түратын,  ягми  эркдшан  толыгып,  дамып,  таза- 
рып,  жаңарып,  ѳзгеріп  отыратыи лүние.  Ал  синонимдердің
»98

пайда  болу  жайы  —  бүтін  бір тарих.  О ньщ бэрін  копару  — 
біздін  бүл  жолғы  міндетіміз  емес.  О йткені  суреткер  эр 
синоним нің  туу  тегіне  кдрамайды,  үғым  дәлдігіне.  айтылу 
ажарына клрайды.  Айталык,  солдат — қазақсөзі емес,  тіпті 
орыс сѳзі де емес,  неміс созі.  Бідің ана тілімізде  солдатты н 
оскер,  жауынгер,  сарбаз т.б.  сыңарлары  бар.  Алайда:
Бармы»  мсн  бүл дүниеде,  жүрмін  тірі,
“ Ж оксын



一  
дсп  жала жабар  кудып  бірі.
Түссем де  сттқа,  суга тозар емен,
Со;ідаттыц етігіндей  жаным  с ір і,—
деген  жолдарды  жазарда  Кдсым  Амажолов

әрине,  солдат 
деген  сөздің туу тарихын  топшылап,  не  ш ы гу тегіне  үңшіп 
кдраған жоқ,  кднша чоткд, суға түссе де, тозбайтын жанның 
сіріл ігін”  таныту үш ін ѳзге емес, тек солдат е тігін ің  төзімді- 
лігін  ғаиа  тандап  тапқан.  Сол  сиякты  әдеби  иіығармадағы 
синонимдер  диалектизм  не  эвфемизм  аркылы  келді  ме 
немесе  адам  үғымы  мен  тү с ін ігін ің   жалпы  осу,  ѳрбуінен 
пайда  болды  ма,  бәрібір,  бүл  тарихты  кдламгерден  ешкім 
де  сүрамайды.  Жалгыз-ақ,  оны н  халык  тіліндегі  синоним 
секілді  саркылмас  мол  қазы наны   терен  б іл іп ,  шебер 
пайдалануы  шарт.  “ Кдзіргі  Тоғжан  ж үзіиде  —  деп  жазады 
М.Эуезов, 

  Абай  киялынан  бір  ш ақ  кетпейтін,  үлбіреп

 
толкып,  лезде  келіп ,comme  кдйтып  тұратын  қызыл  арай 
реңі ж о к У\  К.Аханов дүрыс  аңғарган:  “ 0 сы  сөйлемдегі  ж ү з 
леген  мен рец леген  бір-біріне синоним де,лезде деген  мен 
comme деген сѳздер 

бір-біріне синоним.  Жазушы бір сѳй- 
лемде  бір сѳзді  кдйт^-кдйта  кдйталамай,  оны ң синонимде- 
рін тауып  қолданған.  Осыньщ нәтижесінде  сѳйлем де ко р ­
кем  кү р а л ға н '
Бір  емес,  бірнеще  синонимдердің  бірін-бірі  үстелемей 
қабаттаса,  қатар  келуі  (плеоназм)  арқылы  жасалған  сөз 
тіркесі де  коркем  шығармада орнымен қолданылса,ой мен 
образга  айрыюла  эсер,  күш  дарытады.
Орынды  іске  жүрігі,  ой  тапгіаган.
Ис  болмаса  жүмыс  кыи,  мал  бақпаган,
К;ісиетгі  болмайлы  ондай  жігіт,
Әншейііі  қур бекергс  булгактаган.
(ЛбаЙ).
А кы н  әншеиін,  қур  бекер  деген  үш  синони.мді  әдейі 
еселеп,  өзінін осы тұстағы ойын окырманға бір түрлі қьізы қ 
мінезбен  айткдн.
199

Ескі лүиие  ссігін  тсуіп  ашып,
Кіріи  келді  ол  жүзінен  жагіын  иіашып.
Бікагада түрмады,  торіѵ  үмтыллы.
Вүчып.  жары п.  еңсеріп.  сркін  басып.
(К  Лманжолан).
Соагы  жол  —  түп-түгел  п.іеонспѵ  Бір топ  синоним  бір- 
а қ жолға  сыйыи,  түйлектей  тұтасклнда  өлец озгеше  еклін- 
мен,  лепиен  ойиап  шыга  келген.
Қысклсы. синонимдер біздің созімізді байытады,  айкын- 
дайлы,  түрлендіреді.  Синонимиясыз  әдеби  тиідің  сыртқы 
әрі  немесе  іш кі  пәрі  жайлы  әңгіме  қозгәудың  қажеті  жок.
Сөйлеу  тілімізде  синоним   (заттас)  создермен  катар 
омонизм  (грекше  homos; опупш  — аттас) 

 сш тш уы ,  е сті/іуі 
Оір бо.пйнмен%
 мон-мапииасы ор тарап апдер бар екені мэлім. 
Мысалы;  кдри,  кор,  ер,  ж ар,  ор,  сор,  (щ,  нан,  кан,  т а ң ,  сан, 
M(hlf  сил  т.б.
Бір  созде  бірнеше  магына  болуы,  әрине,  байлық.  Бірақ 
бұл  байлықты  аса  саклъіқпен,  абайлап  пайлаланған  дұрыс. 
О йткені  омоним  сөз  орынды  жерде  түрмаса,сол  арадағы 
ұғымлы  бүллыратьш,  комескі,  түсініксіз,  кейде,  тілті,  екі 
жакты мағыиа беруі мүмкіи. Тегінде. ой мен сөздің дәллігіне 
закым келген жағдашха олактық бой кѳрсетеді. Ал олақ кісіні 
онды  кдламгер деу киы н.  Сондыктан  болса  керек,  Султан- 
махмүттың '*К;іпкдм,  жаным,  кд р и т м ,  бетіңе келмес  кора- 
іы лГ дегені секілді кекссін, сықақтарда,  яки онш ейін көңіл 
ашар рстіндегі озиі, ожуаларда арнайы қолданьиіғаны болма­
са

  шыи  өнер  иелері  омонимдсрді  тым  сарабдал  талғайды.
Аттас создерліцбір алуан үиамды роль аткдрар аренасы — 
олеиді иіығармшіар.  Ксйде ақындар жскелеген омонимдерді 
ор густа арнайы  кдііталан,  олеңиің ырғағын, үйкдсын  қубыл- 
тып,  әсеріи  күшсйтеді.
Тагылаи  гаула»  су  ішкен.
Тарпаіідай,гі чесін  бүгіл 
от жогеи,
Тагы сынлм  жан  елік,
Гаш  ксллік  тар  жергс.
Тлідансац таш   болар  ма?
I Махамбет).
Мүилай лыбыс кдйталауларга бармай-ақ, эр сөзді үғымға 
сай  өз  орнына  шебер  орналастырьш,  тілді  оймен,  сырды 
созіммсн сергек астастырган жағдайда,  әр сөздің омонимдік 
сипаты  козбе-кѳз жоғалады да,  мазмүн түп -түн ы к мөлдіреп 
түрады:
200

Ж аі ле  маган  жақсырақ.
Саоырлыклы  мін  дсме:
Ол  жүлкынып,  бақ сүрап.
Жорта  бсрсіи,  үнлемс!
(К Б сю сож ин).
Осы шумактагы ж а зу  сабыр, мін,  деме

бак,  ж о р т а  деген 
сөздердің  бәрі 

  омоним:  біреуінде  бірнеше  магына  бар. 
Алайда  акын  эр  сѳзді  ѳз  орнына  дэл  койьтп,  ойнатып 
океткенде,  эркдйсы сында  те к  б ір -а қ  (а қы н   дарытқан) 
магына  кдлды.  Онды  емес  пе?  Суреткердің  сөз  қоры н 
омоним  осылай  байытар  болар.
Тіллің кез келген құбылысы эдебиет үшін ізсіз ѳтігі,
боскд 
кетіп кѳрген емес. Айталық,  антоним  (ф екш е  anti — кдрсы; 
опота — атау)  — бір-біріне керегар,  қарама-корсы мапинадағы 
создер.  Мысалы:  а к  

  кара,  аяыс  —  ж а кы н ,  бар 

  ж о к, 
омір  —  олім,  сигыс  —  каргыс,  ерте  —  кеш ,ескі  —  ж аңа, 
ауыр 

  ж е ң іл ,  ж ү р у  

  т у р у ,  к  у л у  

  ж ы лау  т.б.  Бір 
Караганда, 
осылардыц  бэрі 

  таза  ли нгвистік  кана  нэрсе; 
мүндай  антоиимдік  кдрама-кдрсьыыктардың өнерге,  оның 
ішінле сөз өнеріне кдтысы шамалы тәрізді.  Ш ынында, солай 
ма?  Ж о қ,олай  емес.
Коцілім  кдйтты  достан да, лүшпаииан  ла,
Алдамаган  кім   кдлды  тірі  жанда?
Алыс-жаісьш  кдзактың борін  коряім,
Ж.глгьп-жарым  болмаса  анда-санла.
(A6aù).
Б а й қа с а қ,  дос  —
— дүіипан,  аяыс  —
— ж а қ ы н   деген 
антонимдер  әнш ейін  соз  кезегінле  түрған  ж о к,  ақы нны ң 
айтар  ойына  н ы қ  түйін,  түжырым,  дәйек  болыи  тұр.  Рас- 
ау,  дұшпаннан  к ө ң іл і  кайтса,  оған  таңы рқауды ң  ж өні 
болмас,ал  достаи  көңіл  кдііткдн  соң,одан  әрі  не  кдлды? 
Сондай-ақ "алыс-жакын кдзақтың бәрін  көрсе” ,әр жердегі 
'*ж алғы з-ж арьгм ды қайтейік,  өріс  мүлде  біткен  екен  ғой. 
М ін е ,өлең  создеріиің  іш ін д с гі  аздаган  антоним   ақын 
байлауын  осылай  айқындап,  үгымын  осылай  дәлдеп,  өлең 
әсерін  осылай  күш ейтіп,  окырман  мен  автор  ойын  осылай 
ортактастырады.  Ол  —  ол  ма,  мынаны  кдраңыз:
Күлемін лс  жылаймьш

 
Дэл  осыны  түсінбес.
Жылаймын  да  күлемін. 
Адамдар  бар  нс  шара!
Неге  гана  бүлаймын,  — 
Іші  куыс  сырты  мес
Ѳзім  гана білемін. 
Тас  бауырлы  бейшара.
(КЛм анжояов).
201

Не леген  галамат контраст жоне осы  аркылы акын алам 
баласын  кдндай  тү ң ғи ы к  нсихологизмге  сүңгіте  жүзліріп 
әкеткен!  Күле  бере  жылау.  жылай  бере  күлу 

  адамнын 
көңіл  күйіпдегі  ш ексиирлік  к.үштарлық пен  ошиенлЬііктеи 
гана  туатын  мінез;  бүл  —  аламныц  жан дүниесінлегі  нөсер 
мен  дауыл,жаз  бен  кыс.  А кы н   мінсзінде  осындай  күрлелі 
құбылулар  болмаса,  о н ы ң   қаламынан  кызулы  жыр  да 
тумаған  болар  еді.  Бүл  туралы  баскд  бір  ақыи:
Күйінс  СрІІІ  КӨіи;
ШІҢ 
Не  жылап.  не  бір  кулмссец.
Осынау нүрлы  омірлік 
Кллірін  мүлле білмсс  ец!
( U l. М  үхамедж анов)
деп  тіпті  дүрыс  айткдн.  Бүл  арадағы  ой  мен  сөз  орамдары 
да  антоним  арқыііы  ты ң  ажар тапкдн.
Тушн тііім  —  тірлігімиіц айгпіъі,
Тшім  барда айтылар сыр ойлагы 
Оссо тілім,  меи ле  èiprc оссмін,
О
ііісс
 тілім,  мен  дс  бірге  ош смін.
( Ә. ТожіСнісв).
Осынау отты жолдардағы антонимдік параллель (өсу мен 
өшу) тек тиідегі айш ы қ кдна ма? Ж ок,  кокейкесті сыр,  одан 
асса.  о м ір л ік  ақиқат.  Соны  ақын  ор  жолдағы  жарыса 
жараскдн антонимдік клрама-кдрсылықтар аркьиіы оқырман 
санасына  сіңірс  шегелегі  отыр.  Ендеше  антоним  —  омір 
шындыгын  онерде  шынаыьиау  тәсидерінің  бірі.
Кейде  кейбір  шығармалардың  атының  озіндегі  анто- 
нимдік қарама-кдрсылық іиіыстан айгай салады:  “ Зүлымлык 
иен  махаббат” ,41 Согыс  жэне  бейбітш ілік”

**1Сызыл  мен 
кдра” .  “ Омір  мен  олім”  т.б.  Осы  орамдардың  ѳзі  де  текке 
түры п,  босқа  ке тііе й д і:  авторлар  окы рманга  шығарма 
мазмұнынаи хабар беру үш ін дэл осььчай эдейі дауыстайды.
Суреткердің  сѳз  коры ндагы  бір  “ алтын  санды қм 
一 
архаизм  (ф екш е  archaios  —  ежелгі,  коне)  —  бүгіш)е ескіріп, 
әдепітегі  колдаиудан  шығып  бара  ж а т к о н ,  осіресе  ауызекі 
сөіихесулерде  коп  аитыАО  иермеитін  коне  cmôep.  Оларға 
лингвистер  ониіа  үлкен  мән  бермегенімен,  әдебиетшиіер 
енжар кдрай алмайды. О йтксні лингвистер архаизмді әлдебір 
гылыми  максатпен  гана  тексеріп  отсе,  жазушылар  олай 
етпейді,  қолма-кол  керекке  жараталы

пайдаланады.
202

Эдебиет — эр халыктын, коркем тарихы. Эдеби шыгарма­
ларда  бүгінгі  ғана  емес,  байырғы  тарихи  шындықтар  да 
кѳркем жішакталуга тиіс, солай болып та келе жатыр.  Кдзіргі 
кдзак эдебиетінде тарихи тақырыпқд жазылған шығармалар 
эр жанрда да бар жэне бірқыдыру.  М ін е ,сол тарихи шыгар­
малар  туғызу  әрекетінің  үстінде  суреткер  архаизмді  аттан 
та  кете  алмайды,  орағытып  та  ѳте  алмайды.
“ Абай  жолы ны ң”  екін ш і  томын  ашып  кдрайық:
Т а ң   а т д ы н д а   б і р   г а н а   с а г а т   м ы з г ы г а н ы   б о л м а с а ,   А б а й   б ү л   т ү н д і  
у й к ы с ы з   ө т к і з д і .   Б і р а қ   э л і   т а л г а н   ж о к .   Ә л і   д е   к і т а п   б е т і н е   ү ң і л у д е . . .  
П а р с ы
,  
т ү р і к  
к і т а п т а р ы  
б ү н ы  
Ш
и р а з д ы ң
 
г ү л з а р ы п а  
ә к е т е д і .  
С а м а р к л н н ы ң  
м а з а р ,   г и м а р а г п т а р ы н а   к д д а л т а д ы .   М ә р у ,   М е ш һ е д т і ң  
м и у а л ы ,   б ү л б ү л д ы   б а к т а р ы н а .   с а л к ы н ,   с а м а л  
х а у ы з д а р ы н а   ү н д л т е д і .  
Ѵ л ы   а к ы я л а р   м е к е н   е т к е н  
Ғ ы р а т ,  
Г а з н а ,  
Б а ғ д а т г ы ң   с а р а й л а р ы н а ,  
медреселеріне, 
к і т а п х а н а л а р ы н а   т а р т а д ы …
А б а й д ы   б ү г і н   ө з і н е   ү ң і т д і р г е н  

  ж а ң а г ы   е л д е р   м е н  
у т а я т т а р д ы п   д ө л   б ү г і н г і   к ө р і н і с і .
Осы  үзіндідегі  жекелеген гүлзар,  липар,  п ш а р а т,  хауш , 
медресе,  у о я а я т   с и я к т ы   сө зд е р д ің   д ә л б ү г ін   ж и і 
қолданы лмайты ны н  а й ты п ,бүларды  архаизмге  сайып 
жатудың кджеті аз-ақ шығар,бірақ жоғаргы үзіндідегі  күллі 
а ж а р -к о р ік ,  у а қы т  пен  к е ң іс т ік к е   сай  ш ы н д ы қ   пен 
ш ы и а й ы л ы қ  ж еке  сөздердегі  ғана  емес,  ж алпы   сөз 
тіркестеріне  тән  жаңа  реңде  жатқан  ж о қ,  байыргы  бағзы 
заманға  л а йы к  кѳне  келбетте  жатыр!  Ендеше,  тарихи 
шыгарма  авторы  сол  бір  ѳткен  дәуірдің  тарихи  бітім ін, 
болмысын,  ерекшелігін  тартымды  һәм  нанымды  кѳрсету 
үшін,  кдзір  кднша тотыға  тұрса да,  мум кіндігінш е,  тек  сол 
түстағы  тіл  бояуын  кдлпына  келтіруге  міндетті.  Мүнысыз 
бүгінгі  оқырманға  ѳткен  тарихи  дәуір  ты ны сы н  таныту 
мүмкін  емес.
Абай заманындагы ауыл жігіттерінің түйе ж үн шекпенін 
ш еш іп,оның  орнына  қазіргі  кдла  жастарының  жасанды 
жібек плащын  кигізу кдндай ерсі болса, медреседен кдйткдн 
ш е кір тке   “ М о с к в и ч ”   барған  соң,  ле кц и я   бітпесе  де, 
деканнан рүксат алдым дегізу сондай ерсі болар еді.  О йткеііі 
бүдан жүз жьиі  бұрынғы  кдзактардыц омір сүргсн  ортасына 
л а й ы қ  ки ім   к и ю   түрі  де  басқа,  сөйлеу  т іл і  де  бөлек. 
Сондыктан  эпопея  авторы  “ Балам,  бойын  ѳсіп  ер  жетіп 
кдлыпсың-ау!  Молда болдын ба?  Боііындай  боп  білімің ѳсті 
ме?”  деген  Құнанбайға  жауап  ретінде  Абайдың  аузына 
мынадай соз салады:  “  

  Ш үкірм к, эке,  ат барған сон,  Ооріс 
томом   болмаса да,х а зір е т т ің   рүксатын,  фапшқасын  алып 
кайттым” . Әрі орынды, әрі қонымды.  Сонла будан бір гасыр
203

бүрынғы сөйлесулерге сол дәуірге лайык өң,
рең беріп түрған 

  жаңағы  Қүнанбай  мен  Абай  тіліндегі  мод0а%
  ш үкірлік, 
Оәріс,  тәм өм ,  хазрет,  фапшха  дегендер  секілді  қазір  көп 
қолданылмайтын,  атам  заманғы  коне  сөздер.  Жазушыга 
архаизмнің  ен  керегірек  жері,  міне,  осы.
Содан  соң  суреткер  архаизм  сөздерді  нагыз  орны 
таб ы лы п  тү р ға н   ж агдайда  б ү г ін г і  ө м ір   ш ы н д ы ғы н , 
тіршіліктегі тың қүбылыстарды бейнелеу керегіне жарат\ъіна 
да  эбден  болады.
Д у л ы г а   с ы й м а с   б а с ы н а  
А с а у   к ү н ,   к с л л і м   к л с ы ң а  
(Т.Ж ароков).
Бүл  жолдар  а қы н н ы ң   " К үн   тіл  кдтты ”   поэмасынан 
алынды.  Поэмада  (оты зы нш ы   жылларла  жазылганына 
клрамастаи) дөл б үгін іі ш ы нлык — адам баласының ғарышқа 
самгау әрекеті  жырланатыны  мәлім. Демек,  сырттай ойлап 
кдрасак,  космостагы  қүбылысты  суреттеуге  архаизм  ара- 
ластыру  мүлде  м үм кін  емес  сиякты.  Ал  мунда,  керісінше, 
ақын  ()улыга  деген  баяғының  батырлары  киетін  темірден 
жасалган  бас  ки ім д і  бір  түрлі  кдйтадан  жаңгырта  сыр- 
лага ндай  дөңгелентігі  әкеп  күнге  кигізгенде,  жараскан  да 
қалған.  Егер  дулыганың орнына  автор  борік  сыішас  немесе 
шляпа сыймас басыңа десе,  кісі күлгендей оснадарлык. болар 
еді.  Дулыға  кдзір  архаизмдік  сипаттан  арылып,  жацарып 
келеді:  соғы с  тақы ры б ы на  жазылган  шыгармалардың 
біркдтарында, әсіресе полковник  Бауыржан  Момышұлының 
жауы нгерлік  жазбаларында,  дулыға  орысша  каска  деген 
сөздің  баламына  алынып  жүр.  Сондай-ақ  қазіргі  қазақ 
тілінде  қайта  жасарып,  ты ң  магына  тауып  жүрген  коне 
сөздер  коп.  Бұл 

  өте дүрыс  нәрсе.
<.)з торге,  отагасым 

  Ойсылклра,
К ү р л а с ы   о л і м с а к т ы ң   о й ш ы л ,   л а н а !
(К- Шаңгытбаев).
Тамаша  ғой!  Осы  жолдардагы  отагасыны,  яки  бүдан да 
гөрі ескілеу  Оисы ікира мен  а іім с а кты  “ осы  күнлендірудің” 
тіп ті де кджеті жоқ.  Қысклсы,  кенеулі сөздерді көнертпеген 
жөн.
М үм кін   кддарынша,  архаизмлерден  молырак  хабардар 
болу тек кдлам ислсрі гана емес, жалпы әдебиет сүйстін,  вз 
халкы ны ң  арғы-бергі  мәдениетін  қадірлейтін  ж үрттың
204

бәріне керек.  Біз, әрине, кез келген сауатты кісі Орхон жазу- 
ларындагы  жырларды  түп  нүскасынан  о кы п  түсінсін,  я 
болмаса “ Кодекс-күманикус”  пен “ Кұдатғу біліктегі”  ежелгі 
үгымдарды  сжіктей  алатын  болсын  демейміз.  Ең  жеңілі, 
томендегі тәрізді,  кәдімгі акла-төкпе жырау толғауына толы- 
гырақ түшыну үш ін де  кейбір  көне  сөздердің  коргасындай 
ауыр салмағы мен саф таза магынасын саралап түсіну шарт:
Л л п ,   а л п ,   б а с к д н .   а л п   б а с к д н  
Арабы  торым  өзіңсің.
Ж а з ы л ы ,   а л т ы н ,   к о л   к е с к е н  
А ^ і д а с п а н ы м   ө з і ц с і н !
Едишсн  шықкзн  сытааіык.
Б і і   к о р г е н д с   т е б і н і і г е
жстер-жеттіес су еді

Т с л е г е й д с й   с а й к д л т ы п ,
Ж
а р ш р а г а и   б с р е н д і ,
Т с ң і з   е т с е ,   т ә ц і р і   с т г і :
Ж л г а с ы н а   қ ы р ш ы н   б і т к е н   т а л   е д і ,
Ж а п ы р а г ы н   ж а й к д л т ы п ,
Т е р е к   с т с е ,   т ә ң і р і   е т г і :
Т е б і н г і н і н   а с т ы н а н  
А л а   б а л т а   с у ы р ы с ы н .
Т е г і с і н і с і п   к е л г е н д е ,
Тен атанын үлы едің
, 一 
Дәрежсңді артык етсе, тәцірі  етгі!
(Шалгез).
Суреткердің  сөз  қоры н  молайтып,  тілін  байытар  тагы 
бір кайнар бүлақ 

  неологизм  (грекше  neos 

 жаңа,  logos ―  
сѳз) 

  жсипы  когамдык  дамумен  сабакпіас  ты ңнан  туга н  
соны  магыналы  создер.  Бүл 

  толассыз  болып  отыратын 
күбылыс.  Біздің дәуіріміздің гьшым  мен техникадағы ұшан- 
теңіз  жаңалықтары  тілде  бүрын  болмаған  жаңа  атаулар 
әкеледі.  Оларды  эдебиетте  де  солай,  жаңаша  атамаекд 
болмайды.  Мысал  у ш ін   Ғ .М ұ с та ф и н н ің   “ К ара ган д ы ” 
романынан  бірер  үзіңді  келтірейік:
М е й р а м   б о й   ж а з у г а  
в а г о н н а н   т ү с т і .   К ү н   к о ң ы р   а д ы р д а н   а с ы п  
к е т і п т і , с э у л е с і   с о н а у   б и і к т е р д і н   б а с ы н д а   г а н а   к д л г а н .  
С т а н ц и я   т а у  
б ѳ к т с р і н д с  
А л ы с ы р а

  ж а з ы к т а   ү й і р - ү и і р   м а л ,   ж а н а   к о н ы е   к о л х о з  
к о р а л а р ы   к д р а у ы т а д ы .   А н ш ы   м а ,   т ы г ы л г а н  
к у л а к   п а ,   с о н а у   т а у д а   т а с  
а р а с ы н а н   а т д е к і м н і н   б а с ы   к ы л т ы н д а й д ы . . .   А у ы л ,  
с т а н ц и я ,   м а л ,   п о е з д  
а р а і а с к д н   к е н  д а л а ғ а   к ѳ з   ж і б е р і п   т ү р ы п ,   —   к д ^ а к д а л а с ы   к д й н а л   ж а т ы р ,  

  д е д і   М е й р а м .
Тагы  да  осы  романнан:
2 0 5

К о м в а ы и   ж а й ь п і д а г ы   б ү л а р д ы ц   б е л г і л і   т а л а с ы н а   Ж а н ә б і л   м е н  
Щ
е р б а к о в   ү й р е н г е н .   С ө : з г е   а р а і а с п а й
.   а ш ы к .  
ш а х т а н ы н   ә р   к ө р і н і с і н е  
к ү н ы г а   қ і і р а п   к е л е д і .   К ^ р ы қ - о т ы з   в а г о н д ы   б і р - а к т і р к е п ,  
п о е і д   ш С я ш д а  
түр.  екі 
ж с к а в а т о р
 екі түстан  тиеп  жатыр.
М ін е ,осы  үзінділердегі  вагон,  станции,  колхоз,  кулак, 
поезд,  комбайн,  ш ахта,  забои,  ж скаватор  деген  сѳздердін, 
бэрі  —  неологизмдер 

  казак  тйіінле  бурын  болмаған, 
Қазаннан  ке й ін   ғана  еиген  создер.  Бүл  сөздерде,  бір 
жагынан.  техникаға  байланысты  профессионалдык  сипат 
та  бар.  Асылы,  эдебиетте  оны ц  тіл  коркемдігіне  зақым 
келтірер техницизм,  профессионализм деген түрлеріне онша 
өуес  болудың  керегі  ж о қ.  Б іра қ  “ Қарағанды ”   секілді 
жүмысшылар  ѳ м іріне н   жазылган  шыгармаларда  шыли 
қазақы  халде  қалу  тым  қи ы н ;  жоғарыдағыдай  сөздерді 
орнымен қолланып,  ор нәрсені ѳз атымен атау әбден дұрыс.
Жаңа сөздердің әр тілде оңай түракгап, жарасымды орын 
тебетіи  түрлері 

  сол  тілде  бұрыннан  бар  сөздер  негізінде 
жасалган  неологизмдер:  тіл ш і,  ушқыш,  екпін()і,  ондіріс, 
үгітш і, ты ңаитқы ш , хапшш,  үиірме, окулык т.б.  Бүлар кдзіргі 
қазақ  тіліндегі  қаш аннан  келе  жаткдн  сөздермен  ж іксіз 
жалғасып,  жақсы  үйлесім  табады.
Тіл  халықтікі.  Жазушы  тілді  халыктан  үйренеді.  Сөйтс 
тұра  жазушы  халыққа  тіл  үйретуге  де  тиіс.  М .Горький  бір 
кездс жаңа,  социіиіистік мэдениет жасау мілдеттсрін тшщап 
түсіидіре келіи, жазушылар алдьшда тіл ұстаргар тың создер 
тугызу  міндеті  де  түрғанын  атап  айткдн-ды.  Бул  мэселеге 
ксзінде  М.Әуезов  айрықш а  мэн  берген  болатын,  кейін 
І.Жарылгапов  бірқылыру  еңбек  сіцірді.  О ның  мороженое, 
шампанское,  остановка  деген  тәрізді  сѳздерді  балмүзсһіКу 
акксшнар, аяжһша деп аударуы немесе  басшу, оқушы, коруші 
деген  сѳздердіц  озін  басьиым,  окырман,  корермен  деп 
жетілдіруі  —  сәтті  эрекет.
Неологизмдердіц бір алуаны  интернационалдық сөздер 
және термиңдер екені белгілі: рес/юрма, революция, коммуна, 
интернат,  партии,  комсомол,  пионер,  ащ иам ш і,  капитан, 
эскадрон,  маршей  т.б.  Булар  кдзақ  әдебиетінде  сонау  Абай 
тусынан,  әсірссе  С экен  олендерінен  бермен  кдрай  орайлы 
жерінде  қолданы лы іі  келе  жатыр.  И нтернационалды к 
сѳздерді  қолдану  үлгісін  Сейфуллиннің  A jiьбатросынан" 
тіпті  айкын  коруге  болады.
Кейде  кейбір  ты ң   сѳз  кѳрер  козге  шет  сөздермен 
шектесіп  жатуы  да  м үм кін.  Ал  орынсыз  қолданьшган  шет 
сөз 

  неологизм  емес.  варваризм.
206

Жаһиллер  галым  со:йн  тынламапш

Шарі нга  мыктап  беліи  байламаган.
Бүлбулдар фаруаз айтып сайрар  колде,
ІІІыгарар  кдлаларын  бар коці;ше.
Махрум  стс  көрмс раббым  юиіар,
Жлт етіп  өр уакмтта жазам  пізал.
( Н . Н а у ш а б а с в ) .
Осындағы  ж а һ іи   (дінсіз),  іисіріѵ  (д ін ) ,фаруаз  (наз
),
 
махрүм  (қүр),  раббым  косһір  (қүдіреті  күш ті  кұдай) ,газал 
(әлең) деген сөзлердің кдзақшасын алган кандай онды болар 
елі, бірақ бүдан бір ғасыр бүрын өткен Нүржан ақынга мұны 
айту

әрине,  қиын.
Тілді  жөнсіз  шұбарлауга  Ленин  де  кдрсы  болған:  “ Біз 
орыс тілін бүлдіріп жүрміз.  Ш ет сөздерді орынсыз қолданып 
жүрміз.  Оларды теріс қолданып жүрміз.  Мін немесе кемш иік, 
яки ОАКШЫК деуге болатын жерде (к(рект деудің керегі не?..”
“ Қалауын тапса,  кдр  лсанады”   дегендей,  орнымен  қол- 
данған  жағдайда  байтақ  Қазақстанның  кейбір  өлкелерінде 
ғапа  түсінікті  жекелеген  ж е р гія ік т і  сөздер  де  өзіне  лайы қ 
ісызмет  атқаратыны  даусыз.  Оларға  диалектизм  (грекше 
dialekîos  —
— оқшау  тіл)  деп  ат  қойы п,  айдар  тагу  керек  пе, 
ж о к   па,  ол  —  е кін ш і  мэселе,  бірақ

әйтеуір,  эдеби  қа- 
һарманның  сойлсу  ерекшелігін  танытып,  мінезін  даралау 
үш ін ,ол  омір  сүрген  ортадағы  ж ергілікті  создерді  жазушы 
батыл  пайдаланғаиы  ж өіі.  Мүхтар  Әуезов  ө зін ің   "Б ілекке 
білегінде”  Оңтүстік  Кдзақстанның  ж ергілікті  сөздерін  ке- 
іііпкерлер  аузына  әдейі  салган  еді,  содан  азғана  үзінді 
келтірейік:

С е н   т а г ы н ,   т а ғ ы н   б а с т а д ы ң   б а ! ?   К ^ н ш а   ү р м е т   к ы с а м   д а   б о м а н -  
а қ   қ о й л ы ц   ғ о і і   ж ү д ә !   С е н   а л б а с т ы !   С е к е н д е г е н   ш ә й т ә н .   К я р а и г ы   ү й г е  
ж а . ті г ы з   о з і ц д і   к д м а п   қ о я й ы н   б а   ш ы л и .  
К ө з і щ і і   б о з а р т ы п . . .   —   д е п  
Макгтаі біраз кхібагын түйіп. ѳтірік ашулаш'пн боп клрап тұрды. Создері 
э с е р   с т е т і н   е м е с .   Т а м с а н д ы   д а .   а я ғ ы н   е к і - ү ш   б а с ы п :  

  К д р а ң   қ а г ы р ,  
коясың  ба,  жоқ  па?  Түр  гой,  міні.  мыналар  адамиіа  тып-тыныш... 
Әлде  жын  үрды  ма сені,  түге?..

Ү й . . .   т і л е у і ң   к ұ р с ы н ,  
ѳ л д е  
м п г а н . . .  
С е к е н д е г е н  
а л б а с т ы . . .  
Н а я т ы . . .   Н е т к е н   б ү л і к с і ң   с е н . . .   Қ ү д а й   ү р ы п ? !
— Үй...  Сарамас...  Буазына  не  бересің  тентектің!..  Жәйің  осы... 
Осы...  Бүдан  артық кдяккл  апарам  сені?  Оттыгыц  бар.  Бедең  әні!— 
д е п   і ш і н е н :   —   Б а й л а п   к о й с а м   б а   е к е н ,   ж ү д ә ? . .
Бүл  арада жазушы  оз  кдһарманының сойлеу ерекшелігі 
арқылы  мінез  ерекшелігін  ашып,  дәл  осы  сәттегі  ойын, 
сезімін ангәртып, көпке бейтаііыстау ш з ы к  кь ы ы к пен соны
207

сөзяерден  тың айш ық,  өзгеіие орам  жасап  отыр.  Ж ергічікті 
сөздерді  орнымен  пайдалану дегеніміз 

  осы.
ы з   жогарыда  терм ин  сѳздерді  интернационалды к 
сѳздермен  кдтар  койдык.  О нын  себебі  бар:  терминдер  де, 
и н те р н а ц и о н а л д ы к  сѳздер  с и я қты ,  эр  т іл д ің   ұл тты қ 
шекарасын  онай  аттап,  бар  халыкхл  ортак,  түсіи ікті  күііге 
түсе  алады.  Жалгыз-ак.,  термин  сөзлерде  үлтты қ  бояу, 
ерекшелік  болмаған  сои  ба,  кім  білсін,  эмоциялық  жылу

 
көңіл ұйытар эсер бола бермейді.  Мағынасы нақты, түракты 
болғанмен.  терминдер 

  бір  түрлі  кдткьш,  ағаш  не  темір 
секілді  біраз  салқыилау  сөздер.  Сондыктан  кейбір  публи­
цистикалы к  очерктерде  болмаса,  нагыз  көркем  шыгар­
маларда  жазушылар  термин  қолдану  жағына  тым  сараң. 
Оның есесіне әдеби  шыгәрмаларда идиомалар (грекше idioma 
— айырыкдла  айш ы қ)  ж и і  үшырайды.
Идиома  терминге  кдрама-кдрсы:  терминдер  бір  тілден 
бір  плге  оп-оңай  көше  салатын  болса,  идиомаларды  оз 
тілінен  өзге  тілге  аудару  —  қи ы н н ы н   к^іыны:  кейде  тіпті 
мүмкін емес.  Түйенің үлкені копірден т а и к  ж е Ы і деген кдзақ 
тіліндегі  айрықша  айшыкты  өзге  тілге  сөзбе-сөз  аударса

 
күлкі  болар еді ғой.  Сондай-а қ  орыстың  выеденного яйца не 
с т о и т   дегенін  аудару  да  мағынасы здыққа  апарар  еді. 
С онды қтан  бір  тіл д е гі  ид иом аны ң  е к ін ш і  тілден  тек 
идиомалық баламын  іздеп  табудан  озге  аудару  жолы  жок.
Ж ә、біздің  аңгартқымыз  келетіні  бүл  ғана  емес.
ы зд ін  аңгартқьімыз  келетіні  —  шһюмсілар  —  ор  тіл д ің  
айрыкша  аишыгы  гана  емес\  а ііты н  аякасы:  әр  тілдің  бір 
алуан байлыгы

інжу-маржаны,  коркі!  Бүларды тек орнымен, 
шашпай-тѳкгіей,  ұқы пты   пайдалана  білу  керек.  Ойткені 
идиомалар  өмірдің  өзінде  оп-оңай  айтыла  бермейді,  көне 
кісілер  аузынан.  онда  да  шсшендік  сарапқа  түсер  айтыс- 
тартысты,  дау-шарлы  жерде,пиғылдар  ш арпысып,  тіл 
безелер түста  шығады.
Идиомаларды  соз  зергерлері  ретін  тауып  эр  жанрда  да 
қолданып  келеді.  Бұ;і  ретте,  М.Әуезовтің  “ Е нлік-Кеб ек” 
трагедиясындағы билер айтысы 

  әдеби  каһарман тіліндегі 
айырыюиа  айш ы қты ц асклн  үлгісі:
E с п  е м  б е т.  Уай, тобыклының баласы...  шаялыгыңды қылдыц 
ба,  бііегі  жуанлыгыңды  кыллың  ба?  Алалы  жылкы,  актьыы  қойын 
ж о с ы л т ы п  
а л д ы ң .  
А т а  
қ о н ы с ы н а н  
і р г с с і н   а у д а р д ы ң .  
Е і - ж ү р т т ы  
іііүбырттын.  Айрандай  аггтап.  күбідей  пісіп  жүргеніңде  ай  дер  әже, 
кой  дер  кожа  Ьолган  жок.  Агайын.  үзында  өшті,  кыскала  кекті 
емессің...
208

К   ѳ   б   е   й .  Е с п е м б с т ,   с ө з і ң   ш ы н .  
Ү з ы н д а   ѳ ш т і .   к ы с к л д а   к с к т і  
а г а й ы н   с м е с п і н . . .   Д а у д ы н   к а р а с ы н   к ѳ б е й т е м   д е п   к ү л ы н д а г ы   с а к д у ,  
к ү н а н д а г ы   т і с е у д і   о с ы   с о з д і н   ү с т і н е   ә к е л ш   ү й г е н і ң   л а й ы қ с ы з .
Е
с
п
е
м
б
е
т
.
  М е н   т ү і ц ы   с т і м е   а ш ы   т а я қ   т и д і   д е п   о т ы р м ы н .  
Ш о л а к .   б а й т а л д ы ң   қ ү й р ы ғ ы н д а й   т о б ы к т ы ,   ө к т е м л і г і ң   а с т ы   д е й м і н .  
Т а с к д н   с у д а й   к е м е р і н н е і і   а с ы п   о т ы р с ы н   с е н .
К   ѳ   б   е   й .  Е с п е м б е т ,   к е д е н - к е д е н   б о л д ы ,   к е д е р г і   н е д е н   б о . т д ы   д е п  
о т ы р с ы к . . .  
Қ о й   а с ы г ы н   қ о л ы ң а   а л .  
к о л а і і ы ң а   ж а қ с а   —   с а к л  
к о й .  
Ж а қ п а с а   б и л і г і ц д і   ө з і ң   а й т .   С а п т ы   а я к к д   а с   қ ү й ы п ,   с а б ы н а н   к д р а у ы л  
к д р а й т ы н   б о л с а ң ,   м е н   б и л і к   а й т п а й м ы н .
Осыңдағы билерге тән сүмдық шешендік йен сүңгылалық- 
ты ң  бір  шеті  олардың  татаусыз  тѳгілген  сойлсу  тіліидегі 
айырықша айшықгарда жаткднын дәлелдсудііі кджеті кднша?..
Жазушының сөз қоры мен тіл байлыгының кейбір сыры, 
міне

осындай.
I I I
Тіл  байлыгын  игеру,  соз  қорын  молайту  бір  бар да,  сол 
бай тіл  мен  мол сѳзді эдеби  шығармада суреткерлік  шебер- 
лікпен  қолдану  бір  бар.  Сѳзді  коп  білетін  адамның  бәрі 
суреткер  емес.  Суреткер  мен  соз  арасындагы  кдрым-кдты- 
настың сыры  баскд,  сипаты  болек.
Эдеби  т ы   ж а й  т и і  емес,  коркем  т и ,   демек,  сүлу соз.  Ал 
осы тіл көркемдігі,  сѳз сүлулыгы дегеннің өзін кдлай түсіну 
ксрек?
Баягы ауыз әдебиетінің барлық кезеңінде тіл көркемдігі 
көбінесе түрлі-түсті  бояу болған да,  сөз сулулығы  —  мацы- 
раған  макал-мәтелде  жаткдн.  Ділмар  ш еш сндік  пен  үтқыр 
биліктер де тындаушысын төкпе мазмүнга лайықеспе піш іи- 
дегі  әр  түрлі жылтырауықтармен  еліктіріп  әкетігі  отырган. 
Бірақ  жазба  әдебиет  тіліндегі  көркемдік  бүлай  емес  екені 
өткен  ғасырдың  езінде-ақ аны қ еді:
Бүрынгы  ескі билі  турсам  барлап,
М а к д и і д а п   а й т а л ы   с к е н ,   с о з   к р с а р л а и .
Акындарлы  акьиісыз,  надан  келііг,
Кор-жерді 
олец  кипты  жоктан  карман
, 一
деген  Абайдыц  шынайы,  шынш ыл  одебиеттегі  “ іш і 
алтын,  сырты  күм іс  сѳз  ж аксы сы ”  туралы  үгымы  ѳзіне 
дейінгі  түсініктерден  мүлде  бѳлек  тс,  сөз  иелеріне  қояр 
талабы  мүлде  баскд  болатын.
14— 6 1 9
209


 
С ө і айтым  “ әзІре

 Әлі  айдаКарсыз^,―
Мунлэ жок. “алтын  иек. сары ала кыз
”,一
деи келіп, ұлы акын өзінің ендігі эстетикалық программасын 
ап-аш ы қ жэне  үзілді-кесілді  үсынды:
Ескі  бише отырман  бос  макаддап>
Ескі  ақынша  мал  ушін  түрман  зарлап.,

Сөз  түаелді,  тыңдаушы,  сен  де түзел, 
“  
1
Сендерге де келейін енді аяңдап* 
1
И ә

жаңа 
әдебиеттегі  т ія   көркемдігі  мен  сөз  сүлулығы 
жасанды  ж а д т -ж у д т т а ,  күлдібаяам  бояуда  емесў  сөздін 
та б и ғи л ы ғы   мен  карапайымдыгыида,  и а қты л ы гы   мен 
тазаяыгында  ж атад ы .
Ең  алдымен  эр  сөз  тек  өз  орнында  ғана  туруға  тиіс. 
Сонда  бір  сөйлемдегі  бірнеше  сөз  өзара  бір-біріне  сәуле 
түсіреді  де,  әр  сөздің  бұрынғы  маганасына  жаңадан  ты ң 
магына  қосылып,  бәрі  бірігіп  танытар  ш ы нд ы к та  су  жаңа 
сұлу  шыраймен  мөлдірей  қалады.  Ал  мағына  тың,  мазмүн 
мөлдір  болса,  оны ң  оқырманға  етер әсері де  өзгеше:
К ү ^   а с п а н ы  
к ү ң г і р т ,  
б ү л ы ң ғ ы р .   А у а д а   л ы м к д л л  
с ы з   б а р г  Т а ң  
с а л к ы н ы   к а з і р   к ү з д і ң   с у ы қ ж е л і н е   а й н а л г а ң .   М а ң а й д а   к ь і з а р ы п   с о л г а н  
курайлар  к ә п   кө р іне д і.  Б үр ін е н   айрылган  тобы лгы   да  ку кы л   реңді, 
Ѵ м р ы п   с а р г а й г а н   с е л е у   м е н   б о з г ы л   к ө д е ,   ж у с а н   —   б & р І   д е   ж е л   л е б і н е н  
к л л т ы р а й д ы .   Б а с   ш ү л г ы п ,   е л б е ң   к а г а д ы .   К д р а   ж е л   қ у ғ а н   к д ң б а қ   к е ң  
ж а з ы к т а   к ө п   б ү л ы н д а п ,   т ы н ы м с ы з   к е з і п ,   ж о с ы п   ө т е д і  
( М . Ә у е з о в ) .
М ұндай  сүлу  сурет  бүкіл  дүниеж үзілік  эдебиетте  де 
сирек.  Байкдп  кдрасак,  осындагы  мінсіз  сұлулыктың  кұллі 
сыры ор сөздің қаралайымдығында, тазалығында, нақгылы- 
ғыңда, ләллігінде;  басы артык бір сез ж о қ ,орнын таппағая 
сөз тагы  ж о қ,  өр  сөз  ешқандай  жасанды  бояусыз тап-таза, 
түп -ты н ы қ  табиғи  ажарымен  балбүл  жанып,  жасаңғырап 
көрінеді.  Автор да сонш алықтабиғи,  еркін,  колдан көрініс 
жасап қиналып жатқан ж о қ,  к:
өз алдындағы  көрініс дәлме' 
дэл  сездермен  мөлдіретіп  айтып  беріп  кдна  отырғандай: 
Күз  аспаны  к ү ң гір т ,  бүлыңғыр,  ауада  дьшкыл  сыз  бар...  Ал 
өсер дегеніңіз үшан-теңіз: төбемізден булыңғыр аспан төнеді, 
бетімізге  дымқыл  сыз  тиеді,  төңірегіміз  түгел  жел  дебімен 
Калтырайды,  бас  шүлғып,  елбең  когады,  еңді  бірде,  міне

 
біздің  мандай  алдьшыздагы  кең ж а зы кта   қора  жел  қуған 
ко ң б а к  кө п   бүлыңдаг),  тынымсыз  хезіп,  жосып  өтеді.  Не 
деген дәлдік,  табиғилыкі  Біз  бір  ауық кдғаз  бетінде  сөзбен
210

кестеленген сурет емес, түп-тура тірі табигаттын ѳзіне үңіліп 
кдлғандай куйдеміз.  Орнын тапкэн өр сөздің, сайып келсек, 
бар  сөздің контекстегі  кө р кі  эркдшан  осындай  болмак,
“ Е ң л ік-К е б е к”  трагедиясының  басталуы  есіңізде  ме: 
“ Көкей кесті
”,一
 деп толғанады ғой Абыз,  —  “ Көкей ке с т Г  
күй  не дейсің? Уа7  не  к ш   деисің?  Тынбаған  көңіл,  талмаган 
көкей...  (жымиып)

куш ік!..  (Крбызына ж агы н  сүйеп,  ырғала 
толганып).  Паки пәруәрдігер!,,  Бе-еу!.. мОсыны ок?>тғанда жай 
адам артист болып  кете жаздайды… Ж ә,  түгел талдамай-ақ 
қоялық,  осындағы  к ү ш ік   деген  бір  ғана  сөз  немесе  “ уа” 
деген одағай,  яки   “ беу”   деген  безіл  неге  гана  адамның жан 
дұниесін  ж ұл кы п-ж ұл к^іп  қалады?  Неге  адам  бойындағы 
бүкіл  сезімнің  бар  пернесін  бір-ақ  басып,  адамды  ғажап 
күйге, күйді ғажап адамға айналдырып, толғантып әкетеді?..
Бүл  арадағы  “ к ^ п и я ”   да,  жоғарыда  айтақынымыздай, 
суреткердің,  эр сөзді тек өз орнында ғана қолданып, тек ез 
орныкда  ғана  ойната  білгенінде деп  үғу  шарт.
Талас  ж оқ,  сөз  сүлулығы  оны ң  кдрапайымдығы  мен 
табиғил ығынд а ; дей т^рнғанмен, эдеби тілде өдебиетші колы­
мен жасалатын  өр түрлі  ажарлаулар  болатынын тағы  естен 
шығармау  керек.
Әр  сөз  адамның  кө ң іл   күйім ен  ты ғы з  байланысты, 
соңдықган “ эр сөздің айтылуына кзрай мың мағынасы бар” 
(Чехов)*  Бүл  арада  эр  сөзге  ажар  беріп,  о н ы ң   мағынасын 
толыктыратын  ең кдрапайым тәсіл  — интонация  (латынша 
intonare 

  дауыс  ырғағы),  яки  әр  сөздің  айтылу  мөнері. 
М ұны ң  өзі  көркем  шығарманы  оқығанда  ғана  емес,  жазу 
үстіңде де  қ^тты  ескеріледі.  Әсіресе жазушы  кейіпкерлерді 
сөйлеткенде,  оны ң  әр  сөзін  көңіл  күйіне  лайы қ  мәнерде 
айтқызып, оған өзі қалаған сыр гана емес, сымбатта береді.

  Х а - х а - х а !   Қ ү н а р с ы з   ө л к е   д е п   к і м   а й т т ы ?  
( С . Ш а й м е р д е и о е ) .
КейІпкер  осы  сөзді  кдлай  және  қандай  көңіл  күиімен 
айтты?  Авторлық ремаркасыз-ақ түсінуге  болады.
. . . Н е м І с т е р   а т а к а  г а   ш ы к т ы .   Ж а л м ү х а м м е д   Б о з ж а н о в   к с л д і .
— Брудный! — деді ол тура кдлып: — Сен мүнда не қьш жатырсың?
А ?

О л   ү й ы к т а п   ж а т и р ?   Т и м е г і н   о г а н
,一
  д е г е н і м д е ;

С і з д е ,   ж о д п а с   к о м б а т ,   е ш к ^ ң д а й   м е й і р і м   ж о қ   с к е н   ғ о й і  

  д е п ,  
о л   м а г а н   з е к і р д і .   —   Ө л і м д і   к з л а й   ү й қ ы   д е п   т ұ р с ы з ?

  Оны  мен  ѳлтіргем  жок]  Согыс  өлтірді,  Кікапағыш  болсак, 
с о г ы с т ы   к і н ә л а ғ ы н . . .

  К е ш і р і ң
і з ,   а г а т а й ?   А б а й с ы д д а   а й т ы л   қ а щ і ы м . . .  
( Б а у ы р ж а н  
М о м ы ш у л ы ) .

1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал