Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет12/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   22
косып,  бір  арнамен  орб ітіп  түр га н   бірегей,  ө зе кті  мәсеяені 
негізгі  идея  деиміз.  Бұл  жайтты  байыптап  кдрасақ,  шыгар­
манын  негізгі  идеясына  айналған  өзекті  мәселе  ондағы  өз 
бетімен  жеке-жеке  өрбіген  өзге  мәселелерді  ж о қкз  шыгар- 
м айтынын,кдйта өзі солардан тұтасыи  құралатынын,  кері- 
сінше, жеке мөселелер өзекті мәселені әлсіретпейтінін, кдйта 
толыктыратынын  аңгару  қиы н  емес.  Әрбір көркем  шыгар­
манын, жалпы  “ енер  туындысында  азаматтық правосы  бар 
өзекті мәселесі”  (Короленко) 

 негізгі илеясы, міне, осылай 
кдлыптасады.
Таланттың  күш і,  талантты  шығарманың  оқырманды 
баурап әкететін тартымдылығы негізгі идеяда жатады. Шебер 
жазушылар өз қолдарымен жазган көркем шыгармаларынла 
“ өздері  бір  жаккд  бет алады да,  сізді де  со ж а қкз  шақырып 
әкетіи  бара  жатады  жэне  сол  Гамлетгің  әкесі  тәрізді  елес 
беріп,жан  тебіренте  е ліктіріп,ертіп  әкетіп  бара  жатады” 
(Чехов).  Бұл 

  көркем  шығармадағы  негізгі  идея  аркылы 
оқырманга ықпал еткен жазушының тенденциясы. Ал  әрбір 
әсем  шыгармадагы  әсерлі  идея.  Энгельс айткдндай

нұскд- 
лы п  кө рсе тіл м ей д і,  ж а зуш ы н ы ң   ш ы нд ы кты   суреттеу 
тенденциясы  арқылы  көркем дік  шешімін таппақ.
Табигатган  бабам ьп ала  бсрген  секі:іді:
Даркднлыкты  кдзаккд лала  бсрген  секілді.
К е іі тынысты тынымсыз жс;іден  алган  секілді

Моллірлікті  когідаір  кѳлдсн  алган  сскілаі.
М ы ң қ стіісйтін  мінезді  жоннан  алган  секітді.
Мыц  бүралан тагдырды  жоллан  алган  секілді.
Түнерулі  түнжыраіі  түннен  алган  сскітді,
Мейірбанды  күлкіні  күннен  алган  секілді...
(ІСМырзишев).
Осы  олеңде  халы қты ң  тамаша  кдсиетін,  табиғаттың 
ѳзіндей  табиги  мінезін  танытатын  ірі  идеяны  автор  жалаң 
уағызбен емес,  өзінің шындықты суреттеу тенденциясымен 
ұқтырып  отыр.  Жақсы  шыгарманын  идеясы  такырыптан 
тек  қана  осылай  тумак.
Т е н д е н ц и я  

  орасан  м э н д і  нэрсе.  Тенденция 
一 
шындыкты  суреттеудегі  кдяамгерге  т о н   күш тарлы к,  оныц 
когамдык кѳзкарасыныц тугыры, où тегіндегі мыгым принцип.
162

Бүлар ж о қ жерде пафос ж оқ, ал пафоссыз шығарма — отсыз

 
жалынсыз  нәрсе.  Өмірдегі  опасы здық  жайлы  жазғанда 
Гоголь оны эркдшан ѳзіне  “ нагыз жан түршігер зәбір берген 
клс дүшпан кейпінде суреттеуге бар күш ін салган” . Суреткер 
табиғатындағы  бүл  секілді  мызғымас,  мыкты тенденцияны 
Бальзак  бас  үра  қадірлеп,  “ жазуш ы ны   жазуш ы  ететін 
кастерлі  нәрсе 

  п р и н ц и п ке   ж ан-тәнім ен  éepüiy”   деп 
білген. Aji Белинский болса “ поэтикалық идея — силлогизм 
де,  догмат та,  ереже де  емес,жанды  кұштарлық,  жалынды 
пафос”  екенін  ашып  айткдн.
ы р   ғана  мысал:
Лунагым да  келсді, 
Ойнагым ла  келеді. 
Ыстық кѳріп  клраймын, 
Мүндагы  орбір тѳбені. 
Озге  жердін суынан 
Суы да  озге  секілді.
К^йта-кдй га жуынам 
Бүлагынаіі  бетімді. 
Шакыргандай  оіімлі 
Жппырліъі,  агаіиы.
Ала  алмай мын  коэімді, 
Деи  түргандаіі  клрашы.
(F. Орманов).
Бүл  —  “ Азат  ж ер”   деген  өлең.  Т акы ры п 

  жаудан 
босатылган  жер,  идея 

  Отанга  деген  махаббат.  Осы 
тақырып  кдлай  игерілген,  яки  идея  кдлайша  коркем дік 
шешім тапқан?  Мұнда да акын  б и ік идеяны  б иікке  шыгып 
ап

үрандап,  жалаулатып  айтып  жаткдн  ж о к

ѳзінін,  жеке 
басындағы  көңіл  к ү й ін ің   н ә з ік  иірім дерін  сөзбен  сүлу 
ѳрнектеу  тенденциясы  арқылы  жеткізіп  отыр.  Жауынгер 
солдат  ѳзі  жаудан  тазартқан  ѳз  елінің  азат  жерімен  жүріп 
келеді.  Кеш егі  ажалмен  айқас  үстіндегі  кдңтардай  кал- 
шылдаған  қаталдықтан  із  де  қалмаған  сүсты  солдаттың 
түнерген  қабағы  жайнап  шыға  келген.  Өзі  қүдды  сәби 
секілді,  сезімі  сондай  елгезек,  жеп-жеңіл:  туған  елдің  кд- 
сиетті топырагана асыр салған жас баладай домаланып жата 
ке ткісі,кө к  төбенің  к ө к   шалғын  баурайында  аунагысы да, 
ойнагысы да келеді.  Эр төбеге  бір жаудырап  үшқьінлап  коз 
тігеді.  А яғы ны ң  астында  кѳз  жасындай  мөлдіреп  ағып 
жпткдн  кәусәр  бүлаққа  бетін  кдйта-клйта  жуады.  Жуады 
да.  төбесінде  жамырай  сыбырласқан  жасыл  жапырақтарға 
жадырай  қарайды,  солардың  сылдыр-сыбдырына  акын  да 
озіиің күпия  сырын  қосы п,  ѳзара  бас  шүлғысады...  К^ндай 
әдемі!  Осы әдемілікті үкклн окырман олеңнің әсем идеясын 
Да  үнсіз  түйсінеді,  терең  түсінеді.  Өзіміз  ж и і  кынжылатын 
коптеген ѳдеби  шыгармалардагы илеялық бүллырлык және 
илсялық  жалаңдық  деп  аталатын  екі  кем ш ілік 

  әлгідей 
суреткерлік  шеберліктің  жетпеуінен  туатын  кемшиііктер.
163

Расында, жазушы шын мэніндегі шебер 

 коркем сѳздіа 
ұстасы  болса  болганы.  оны н  кдламы  сѳзбен  сурет  салып, 
шындыкты  шынайылай  орнек  тѳккен  жерден  ѳршіл  идея 
ѳзінен-ѳзі туады, жалаң уагызсыз,  жалаңаш дәлелсіз-ақ туа­
ды.  А.П.Чехов  өзінің  жазушылык  міндеті  ой  ѳзегін  ѳзгеге 
уагызбен түсіндіру емес, тек талантты бола білу екенін айта 
кеп,  Суворинге жазган бір хатында былай дейді:  “ Сіз маған 
ат үрлаушыларды суреттеп отырып, ат үрлау — кыл мыс деп, 
ашып  айт дейсіз.  Е,  бүл  менсіз де белгілі емес  ne!  Оны тер- 
геушілер теріп айтсын.  М енің міндетім — шындыктың суре- 
тін  сол  калпында дірілдетіп  әкеп,  бүлжытпай түсіру ғана” *.
Көктемде  мүлгіген  ба

  айсьп түіідс,
Сайрар  шыгыс  бүлбүлы  қоиып  гүлге.
Сезбейді,  сыр үкдіайлы  сүйкімді  гүл.
Жар  мүңына  ырпиіып.  м үл тд і  қүр.
Бүл  —  А .П у ш к и н н ің   “ Бүлбүл  мен  гүл”   деген  өлеңі

 
аударган  М.Әлімбаев.  Өлеңде такырып  пен идея соншалык 
шебер түгаскдн:  гул кзндай сүлу, оірақүстіне қоны п,  кѳктем 
жырын тамылжыткдн бүлбұл үнінен түк түсінбей,күр мүлги 
бергесін оның сүлулығынан  не  пайда? А кы н адам атаулыга 
сыртқы  түр-түсіңнен  горі’  іш іңді  түзе деген  идеясын  сурет 
арқылы аңгартып,суреттеу ыңғайы  (тенденциясы) арқьшы 
үкгы ры п  турған  ж о қ  па?
Иә,  гәп эдеби  шыгарманы әдемі жаза білуде,  оның аргы 
жағындагы  идеялық аркдуын  оқырманныц ѳзі тауып  алады. 
Эйтпесе,  эр  жазушы  ѳзі  жазган  шыгармасындагы  идеямы 
оны  оқыған  эр  адамга  жеке-жеке  түсіндіріп  жүре  алмайлы. 
Гете,керек десеңіз,  “ Фаустың”  идеясын  сұрагандарга,  тіпті 
жауап бермей қойган:  “ Мына кдрандаршы, бәрі ентелеп  кеп, 
жабыла сұрайды, 

  "Фауста''  кдндай  идея жинақгамақ бол­
дын  деседі.  Соны  мен  бір  ап-аны қ  біліп,  ап-аш ық  айтып 
беретін кісідей  көреді  ғой деймін...  Сѳйтіп, егер мен озімнің 
“ сЬаустыма”  мазмүн  еткен  осынша  бай

түрлі-түсті  және 
соншалық жан-жақгы өмірдің ѳн бойынан шығарма идеясы- 
ны ң ж ініш ке жібін өткізіп алуга әрекет етсем

әсем-ақ болар 
еді-ау!..”   Ал  “ Тассоны ң”  идеясын  айтып  беруді  сұраған 
Эккерманға  Гете тіпті:

  Йемене,  идея? 

  деп  таң  кдлыпты:  —  Оны  кдйдан 
білейін.  М енің көз алдымда Тассоның өмірі ғана жайылып 
жатты,  кѳрдім  де  жаздым.  Болды!
•  Русские  писатели  о литературном  труде. Л.,  1939

стр.  423.
164

Енді  мына  жайткд  назар  аудару  кджет:  жазушының  ой 
o je ri эркашан кдз-кдлпында коркем идеяга айнала қоймай- 
лы.  Осыдан  келеді  де  эр  шыгармадагы  авторлы қ  жѳне 
объектавтік  идеялар туралы  үғым  туады.' Авторлык  идея 
一 
суреткердін о  бастагы  où  озегі; объ ективтік  идея  —  н а кты  
шыгармадан  ту а ты н   м а кс а т т ы   и э т и  же.  Бул  екеуі  ылги 
бірдей  бола  бермейді.  Дэлірек  айткднда,  автор  өзінің   ойга 
алганын  жазу  үстінде  дэл  өз  ойындағыдай  жинактай  беруі 
киын.  Кейде тіпті авторлық идея га объективтік идея керегар 
кеп,  кдрама-кдрсы  шыгуы да  мүмкін.  Мэселен,  Гоголь  бір 
жолы  “ Олі жандардың”  алгашқы нүскдсының бірер тарауын 
Пуш кинге  оқы п  берген  екен,  оның  алған  әсері  автордың 
ом  өзегіне  карама-кдрсы  шығыпты:  Гоголь  көңілдендіріп, 
күлдірмек болып оқыса,  П уш кин  тыңдаған сайын  түнеріп

 
сүрланып, акыр аяғында тіпті мүнданып:  “ Құдай-ай, кдйран 
Россия  қандай  кдм  көңіл  еді!” 

 депті.  Демек,  бізге  керегі 

  автордың  идеялык  мақсаты  ғана  емес,  шығарманың 
илеялық нәтижесі.
Ә.Нұрпейісов  40-жылдардың  орта  шенінде  өзі  ішінде 
болып, бүге-шігесін әбден аны қ білетін  Курляндия оклгасы- 
нан  шагын  очерк жазбақ болады.  Оньщ жазуш ылық жолы 
осыдан басталган.  Сөйтіп, осынау авторлық идеясын жүзеге 
асыру үстіиде оның творчестволық ой  өзегі өзгереді де оты­
рады: очерк көлемді әнгімеге, әңгіме повеске, повесть кдлың 
романға айналып, онысы әуелі " Курляндия ** боп ж арық көрді 
де,  кейін “ Күткен кү н ” боп бастан-аяқ кдйта жазылды.  Қ ы с- 
кдсы,авторлық идеяның объективтік идеяга айналу барысы 
— өз  алдына тірі  тарих,  бүтін  бір творчестъолық процесс.
Л.Толстойдың “ Согыс пен бёйбітшілігіндегі”  ой өзегінің 
орбу процесі,авторлық идеяның объектавтік идеяга айналу 
тарихы тіпті кызы

 Басында автор бірер дворян семьясының 
аз  уакыт  ішіндегі  хал-күйін,  шаруа-жайын,  түрмы с-тірш і- 
лігін  суреттеп,  ҚйііЬідлсихрлргиялы қ ситуацияларды  ғана 
жинактап  тынбақ  екен.  Іс  жүзінде  олай  болмайды,  автор 
аттаған сайын ш ы нды к сырына тереңдеп,  оқига аумагы ке- 
цейіп

бірер семья емес, күллі халы қ жайлы, жеке алам емес, 
жалпы заман жайлы мэселелерге кө ш іп ,бүкіл орыс өмірінің 
кезең-кезендерін  кезіп  кете  барады.  Осы  жайтты  Толстой­
дын  ѳзі  тамаша  айткдн:  “ М ен  1856  жылы  белгілі  багытта 
повесть жаза бастадым,  кдһарманы 

 семьясымен  Россияға 
оралган декабрист болуга тиіс еді. Амал ж о қ, бүл  күндердетг 
жыракчІЙ25 жылха —  кдһарманымның ада^қдн, азаиш еккен 
•>ірінс ауыстым да,  бастаған  норссмлі  тас гаи  ке п ім .  Бірақ 
менің  каһарманым  сол  1825  жылдың  озінде  есейіп  кдлған
165

ересек, семьялы кісі болатьш.  Осыны түсіну үшін, мен онын 
жас  uiaEMHaj^ûiuyce^ôiic  §олдым,  ал  оныц  ж асты қ  шағы 
Россия үшін даңқы бөле!?5 812 жьиіғы дәуірмен тұстас келді. 
Бастағанымды  тағы  тастадьШ  да,  енді  1812  жылдан  кайта 
бастадым...  Бірақ оны  үш інш і  рет тагы  тастадым...  Сѳйтіп, 
1856 жылдан  1805 .жьуіпі шегініп барып, сол уакытган былай 
кдрай  —  1805,  1807, 
жэне  1SÎ6  жылдардағы  тарихи 
оклғалардың  жуан  ортасымен  бір  емес,  эйелі  бар,еркегі 
бар,  бірнеиіе кдһарман алыгі етпек болдым” .  Сонымен,  міне, 
автордың алгашкы ой ѳзегіндегі бірнеше дворян семьясының 
тарихы  бүкіл  орыс  халкы ны ң  керкем  тарихына,  шағын 
семьялык-психологиялык роман көш кұлаш ұлттық эпопея- 
га  осылай  айналган.
Так^ір

п  пен  идея 

  эдеби  шығарманың  мазмүны.  Ал 
әдеБи  шығарма  мазмүнды  Ьолу  үшін,  Ибсен  айткдндай, 
өдебиетшінің  ом ірінің   өзГ  мазмүнды  болу  қажет.  Көркем 
творчество с у р с т к^ д іт г өмір тарихымен тығыз байланысты. 
Сондыктан  әрбір  кдлам  иесі  шығармаларының  таьщыбын 
g

ң

іту үіиін. алдымен, өзінің өмір тәжірибесін байытатүсуге 
тиіс.  Ол уіиін каламгер өмірмен қо га -қо л ты қ араласып, ж иі- 
ж и і сапарға ш ы гы п, халықтың калың ортасына сің іп кетуге 
тиіс.  “ Егер^сазүш^ болгьціыз келсе, 

 дейді Чехов Телешев- 
ке, 

  күні  ертеңН иж ни йге  билет алыңыз,  сонда барыңыз, 
одан  —  Волгаға,  Камаға  ш ығып  ке тің із… Халы қ  өмірін 
көресіз,  Meuîpéy  түзге,  жер  үйлерге  түнейсіз.  Жалғыз-ақ, 
темір жол Ьойымен жүре  кдлсаңыз,  кдлай да үш інш і класқа, 
кдрапайым халык арасына орналасу шарт,  эйтпесе құлағы- 
ныз кызықтан кур кдяааы” 、
Чехов өзгеге осылай акыл айтып 
jgma  қойғаіг ж ок,  】
890  жылы  өзі  бүкіл  Сібірді түгел  аралай 
отырып,  Қиы р  Ш ығы сқа,  одан  Сахалинге  барып  кдйтты. 
О ны ң  Ялтадағы  музейінде  үлы  жазушыға дәл  әлгі  сапарда 
өз  оісырмандары  сыйға  тартан  бір  шағын  сурет  бар:  қалың 
жыныс  орман

ымырт,  орманшының  ү й ш ігі、үй  алдында 
кып-кьізыл болып  қоздаған шок,.. Төргі бөлмедегі кереуеттің 
аяқжагынла — кдбыргада ілулі тур.  Осы суреттен ауру Чехов 
ақырғы  демі  біткенше  көз  алмапты.

 Онысы тегін емес, 

 дейді музей директоры, жазушы- 
ны ң  қарындасы  Мария  Павловна  Чехова  кө зін ің  тірісінде

 
— Сахалин  сапарынан  А нтон  П авловичтін  ағартушьқ 
демократ ретіндегі  кѳзкарасы  біржола  кдлыптасып  кдйтты.
Өнер иесіне өміртәжірибесініңтигізер ықпалы осындай. 
Сондыктан  болуга  ти іс ,атакты  суреткерлер  эркдшан  ел 
ішінде^  ѳз  кдһармаңдарыньщ  арасында  болуға  асы ккзн, 
сапарда, жол үстінде ж үріп-ақжаза берген:  П уш кин1 '4зырлап
166

ж^ЕІцхеле жатып жыр жазатын пэлеге кдлдым”  десе. Гоголң 
“ сю ж е^таулы ны ң бөрін түгел дерлік жол жүріп келе жатып 
қ о р ш а м ы н м-  депті  де, J^gHÖQCÄOB  "А к^ іл ^ ^ н   кайғьщ ^ң^” 
шешімін жол үстінде келе жатып жаңадан жасадым”  деген. 
М ұны ң  бәрі,  әрине,салар  шегуде  тұрган  оқшау  “ си қы р ” 
бар  деген  сөз  емес,  жол  жүру 

  өмір  көру,  өмір  көру 
一 
адам тану,  адам тану 

  шыгармага такырып табу,  такырып 
табу 

  тың  идеяға  бару  деген  сөз.  Жазү^  уш ін,  жазатын 
нәрсеңізді жете  білуіңіз,терен тануыңыз кджет. Танымаға- 
нынан,  биімегенінен  ең  мыкты  талант  та  ештеңе  шығара 
алмайтынын  дөлелдеудің  керегі  жоқ.  “ М е н ің   бүл  күнге 
шейін  жазган  тақырыбым  ауыл  туралы,гана  болып  келеді

 

 дейді  Бейімбет Майлин.  — Өндшіс өмірін суреттеуге мен 
әлі  күнге  ш ейін  кірісе  алганым  ж оқ.  Ө йткені  әлі  күнге 
ѳндіріс  өмірімен  таныстығым  ж о қ.  Ж азуымдағы  басты 
кемш іліктерімнщ   оірі  осы деп  білемін.  Ендігі  бір тілегім 
一 
осы  кемшілігімді  ж о кш і күш   салу,

'
Қазақ жазушыларының іш індегі ең өнімді еңбек ететін, 
ең  кѳп  жазатын  қаламгер 

  Сәбит  М үкднов  еді.  М үны ң  
басты  себебі  —  Мұкдновты ң  жеке  ѳз  өм ірінін  мазмүңды- 
лығы

көрген-білгенінің  кѳл-кѳсірлігі,  өмір  тәжірибесініц 
байлыгы,  сайып  келгенде,  жазар  тақырыбының  моддығы 
болатын.
IV
Омірдегі шындықтың шынайы әдеби шығармаға айналу, 
әдебиеттегі  мазмүнның мазмұнды  піш інге  көш у,  тақырып- 
ты ң идеялық-көркемдік шешім табу процесінде сюжет пен 
композицияның аткдрар ролін еш нәрсемен ауыстыру мүм- 
кін  емес.  Соған кдрамастан, бір таң кдларлықнэрсе, осылар­
ды  әркім әр күйге түсіреді:  сюжетті біреулер оклғага,  біреу- 
лер  қүбылыскд,  біреулер  фабулаға  теліп  жатса

компози- 
цияны біреулер жүйеге,  біреулер архитектоникаға,  біреулер 
конструкцияға сайып жатады.  Сѳз ж о қ,  бұлардың қайсыбі- 
рінле сюжеттік,  кдйсыбіріңде композициялы қ сипаттар бар 
екені  рас,  бірак  осылардың  бірінен  соң  бірін  туындатып, 
ои  мен  үгымлы  осынша  қиындатудың  кджеті  кднша?
Айталық,  фабула!  М ұн ы ң  не  нэрсе екені баягы Аристо­
тель  заманынан  бері  жүрттың  бәріне  мәлім;  бүл  (латынша 
iabula  —  әңгімелеу

баяндау, тарихты  айтып  беру)  —коркем
•  "Жана  эдебиет”   журналы,  Алматы,  1931,№  6-7.
167

шыгармада  суреттелген  окиганы   р е т-р е тім е н   жуйелеу, 
мазмүндау.  Мысалға  Б .М а йл и н н ің   “ Ш үған ы ң   белгісін” 
алсақ,  оньгң  фабуласы  шамамен  мынау  гана:  “ Кедейлен 
ш ы ккзн   Әбдірахман  деген  мүғалім  ж ігіт  Есімбек  байдың 
Ш ұға  деген  сұлу  кд>ізына  ғаи іы к  болады.  Ж ігітті  қы з  да 
сүйеді.  Бүл,  әрине,байларға  үнамайды.  Олар  жала  жауып

 
Әбдірахманды  айдатып  жібереді.  Бұган  күйзелген  Ш ұға 
айыклас  дертке  үшырайлы.  Қ ы зы ны ң   халіне  қиналған 
Есімбек  болыскд  айтып,  Әбдірахманды  амалсыз  босатты- 
рады.  Әбдірахман  алы п-үш ы п,сүй ікті  Ш үгасын  көруге 
асыгып  келсе,  кдйран ару жары қ дүниемен біржола қоштас- 
кдн  екен,  оның  өзіне  жазып  кзллырған  хатын  оқы п,  көз 
жасы  кол  болады” .
Ж ә,ал  енді  осы  фабул аны  Аристотельше  шыгармада 
“ болған  жайттарды  жымдаетыру”  дейік,  Лессингше  шыгар­
манын  “ табанында  тұтасып  жаткан  аркау”   дейік,  Гегельше 
“ шығарманың  негізі  жөне  жаны”   дейік,  А . Островский ше 
•болган  жайтты  ешкандай  бояусыз  тужырып  айтып  беру” 
дейік,Кайзерше “ болган оклганы ыкдіамдап, схемага түсіру”  
дейік, Томашевскийше  “ ѳзара іштей байланыскдн кұбьиіыс- 
тар қосындысы” дейік,Кожиновше “ әрі айтып, бері айткднда 
белгілі  бір  оқигалар  шогырынан  тугаскдн  мәлімет,  хабар” 
дейік,  бәрібір,фабула 

  фабула  да,  сюжет 

  сюжет.  Бұл 
екеуін  шатастыру  кдндай  ыңғайсыз болса,  екеуін  параллель 
қо й ы п

кдз-кдтар  кднаттас  алып  жүру де  сондай  ыңғайсыз. 
Осылай ету, тіиті, мүмкін емес.  В.В.Кожинов, мэселен,
өзінің 
ойлы’  орамды  теориялык толғамдарында  фабула  бір  бѳлек

 
сюжет  ѳз  алдына  баскд  нэрсе  екенін  асыклай  дэлелдеп, 
тәптіштеп,
түсіндіре кел in, эдебиет зерттеушілерінен бүл еке- 
уін  шатастырмай,өркдйсысын  ѳз  алдына дара  пайымдауды 
талап етеді де, ізініііе лэл осылай ету ѳз қшіынан келіңкіремей 
кдлып, лирикалык прозада  “ фабулалык һәм  сюжеттік жайт- 
тардың жіксіз түгасып  кететінін”  мойындаса, енді бірде фабу- 
ланы  сюжет  кдна  емес,  тіпті,  композицияга  әкеп  үштасты- 
рады:  “ Эііоста фабула, эдетте,  шыгарманын архитектоника- 
сына негіз болып  кдланады да,
алуан түрлі сюжеттік элемснт- 
тердің басын  косып

біріктіреді” *. Дурыс, теоретиктің мүндай 
түжырымга  келмеске  мүлде  лажы  жоқ,  ѳйткені  фабула  оз 
бетімен оқшау түрып ешбір коркем шыгармага түлға да, түткл 
да  бола  алмайлы.  Ең мыктаса,  фабула 

  сюжет пен  компо­
зицияга  фон  гана.
• 
Теория литературы. Основные проблемы в историческом освещении, 
в трех томах.  М.,  АН  СССР.  1964,  т.  2.  стр  428.
168

А кикдт  шындыкта  болган  немесе  болатын  кез  келген 
оқигада фабула бар. Ал кез келген оқига 

 коркем шыгарма 
ма? Ж ок,  кѳркем  шыгарма  емес.  Эркім   ауызша айтатын  не 
аныз ететін  кез келген  ауызекі  әңгімеде  фабула  бар.  Ал  кез 
келген ауызекі  әңгіме 

 коркем  шыгарма ма? Ж о қ ,коркем 
шыгарма  емес.
Демек, көркем шығарманың сюжетін не композициясын 
пайымдау  мен  оқиғасын  мазмұндау таразының  екі  басына 
тең де тура алмайды, бірінің орнын бірі ауыстыра да алмайды.
Сюжет  пен  композиция  сыр-сипаты  кѳл-кѳсір,  орасан 
нәзік әрі күрделі творчестволык мэселе.  М үны  терең түсіну 
ү ш ін

алдымен,  сюжет  пен  ко м п о зи ц и я н ы ң   гносеоло- 
гиясына  аздап  үңіліп  байкдған  артық болмайды.
Өнер  атаулының  өзара  бірлігі  қандай  мол  болса

өзге- 
шелігі де сондай  зор. Лессинг өзінің  әйгілі  “ Лаокоонында” 
кескін  өнері  мен  сөз  өнерін  салыстыра  келіп,  бірінш ісі 
денені  бейнелеу  арқылы  қим ы лды   елестетсе,  е к ін ш іс і 
клмылды  суреттеу  арқылы  денені  елестетінін  дөлелдейді 
де,  мынадай түйін  шығарады:  “ Біртүтас түбегейлі  мақсатқа 
бағытталган  бір  алуан  қимылды  әрекет дейміз” *.
Осында  үлкен  магына  жатыр.
Сөз  дегеніңіз 

  кдра  тастай,  мелшиген  жансыз  дене 
емес, Леонид Леоновша айтсақ, эркдшан теңіздей теңселіп, 
толассыз тебірене дөңбекшіп  жаткдн  үш ы -қиырсы з  жанды 
кммыл,  тұтасқан  тірі  эрекет.  Соз  зергерлері  сәл  кдламын 
қ о зға п ,азғана  толганы п  қалса  болғаны,  көз  алдыңыз 
қимылға толып  жүрс  бермек.
Сансыз  кокек  сүцқыллап, 
Коктем  келді  ертелеп: 
Нәзік  үнмен  сыңқыллап, 
Бүйра  бүлак. еркелеи.
Дсау озен  аркырап,
Аскзр таудан дүркіреп: 
Лйдан  жатыр жаркырап, 
Аллы дала  бір түлеп.
Кокте  бү;гггар  күркірсп, 
Жерге  токті  ормсгін: 
Жаулы  жаңбыр  сіркірси, 
Мейірлоніп  жергс  куіі. 
/Ѵіаканын  түр жайып. 
Жас  агаіігга  жапырак., 
Балгын  омір  гажайып

 
Жас дауыспсн  жамырап.
(КАманжолов}.
Осы  шумақтарда  құр  сіресіп,  иін  тірескен  жай  бір  әріп 
тіркестері  емес,он  күбьшып,  ойнақтай  жөнелген  суретті 
сөз, сол аркылы кьім-кигаш кимылга, әрекетке көиікен өмір, 
тірш ілік,  нәтижесінде  жансыз  табигаткя  кенет  дірілдеген

ГЛессинг. Лаокоон  или о границах живописи и  поэзии.  М.,  ГИХЛ, 
1957

стр.  423.
169

дем,  тыныс,  жан  бітіп  шыға  келген.  Аидап  кдрасак.,  акын 
шын тірі  нәрседей түрленліре суреттен отырган осынау ю \- 
мыл, эрекет болмаса,  коктем нің озі де кәдімгі  кѳзбен  кѳ ріп

 
қолмен  ұстарлық дене  рстінде  елес  бермеген  болар  еді.
Х.Есенжановтын  *Кѳп  жыл  ѳткен  соң ”  романы  да, 
жогарғы  олеңдегідей,  к>імыл- қозғалы с қа  толы  коктем  
суретінсн  басталады:
Ж а й ы к алклбының коктем і ала-бөле жаркы н кследі:  жүп-ж үм сақ 
коиы р ала бүлттарды баяу жел акырындап ысырып. әлдекдйда асырыгі 
жатады да.  кө ке к айының gзінлс-ак дерткен жср күн нүрына балкыгал 
сайын,  шоп түгі түтамдап өсіп  жүре берсді. Дөкес біткенді бүйра жусан 
бүрксйді, ылдиды к ө к  бидайық пен түбітгей к я іы н  бетеге жауып кетеді. 
Ал кырггг біткенді ормелей балкурай бойын жазып. сркек басын жарган 
кезде аібыраған акраушан гүлдсрге асылып,  кө к көбелек ш арк үрады: 
сол  шакта төскей-төскейден  балмагыз  аткан  илан  исі  аккид ы ,  самал 
желпіген  сайын,  к и ік   оты  мүрынды  қытыктайды.  С ѳйтіп,  көктемгі 
даркдн дала хош  иісіне еліктіріп,  бойыц мен  ойыңды  бірдей билейді. 
Әсіресе, 
сртенгі 
мезет өзгеше: сагым күшактап, самал жел теңселткен 
сүлу  сахара ны  тас  тобеге  ш ы гы п  алып,  үршыкдіа  иірілген  бозторгай 
бейне  бір  ә.тдилеи,  тсрбетіп  түргандай  көрінеді.
Егер  автор  осы  үзіндідегі  “ біртүтас  түбегейлі  мақсаткл 
бағытталган  бір  алуан  қимылды”  (Лессинг),  яки  орекетті 
алып тастап, жай  гана “ жоғарьша бұлт, тѳменде жер, дөңесте 
жусан,ылдида  бидайық.  ю>іратта  балкурай,  тѳскейде  к и ік  
оты...”  деп, жансыз заттарды жагіа-тармағай жіпке тізе берсе, 
окырман  бұдан  коңіл  үйытар  осер  гүгіл,  дені дұрыс  түсінік 
те  ала  алмаған  болар  еді.
Қыскдсы,сөз  өнерінлегі  шешуші  нәрсе 

  сурет деу  аз; 
сѳз ѳнерімдегі шешуші нэрсе 

 жай сурет емес,  жанды сурст

 
ягни  суретке,  бейнеге  алам  тура  "қолмен  түртіп  кдлғысы 
келгендейм  (Г о рьки й)  т ір л ік   дарытатын  к.и мыл-эрекет. 
Сюжет  пен  композицияиы ң  сыр-сипатын,  міне,  дэл  осы 
үғыммың тургысынан  тану  кджет.

Сюжет (францущла^іуеі 
— 
з а т ) к о р к е м   шыгарманын 
мазмүнын  ашып,мазмүнды  піш інге  көш ірудің  негізгі түрі, 
жолы  немесе  тосілі.  Егер  коркем  шыгарманын  мазмүны 
түрліше мінсздер мен тигггердің ѳзара кдрым-кдтыннасынан 
туған  ш ындық,  ѳмірлік  оқигалар  тізбегі  десек,  осының  ѳзі 
сюжетте  адамдар  мен  заттардың  тұтасқан  іш кі-с ы р та д  
кямыл-әрскет  жүйесі  ретінде,  кәдімгідей  козгалыс,  белгілі 
бір даму 
үстінде 
кѳрінеді.  Сондыктан болса керек,  ^ сю ж ет 
дегеніміз,  — дейді  Горький,  —  жалпы  алганда,  адамдарОыц 
та р а  карым^кшпысы, баіішнысы,  кайш ш ы ктары , ж е к кору.
170

ж аксы  кору,  эр характердіц,  т и п т іц  ік у , ж асо/iy та р и хы ,

*• 
Бүл  —  классикалык: аныктама.  Жогарыда  мысалға келтіргсн 
іііү ғ а н ы ң  белгісіне”  кдйта оралып,  оның сюжетін дәл  осы 
аныктама  түргысынан  пайымдап  карасақ,“ Әбдірахман 
Шүгага  гаш ық болады”  деген  фабулалық  мәліметтің  мүлде 
ж е ткіл ікс із  екенін,  демек,  фабула  т іп ті  де  сюжет  бола 
алмайтынын аңғару қиыи емес.  Егер фабула “ Әбдірахманның 
ІІІұғаға гашық болғанын”  қыскд гана хабарлап тынса, сюжет 
осы гашыктыктың қүпия сырына, Әбдірахман  меи  Ш үғаның 
өзара кдрым-кдтысына. олардын жан дүниесіне, түрліше сезім 
иірімдеріне,  кдімьы-әрекеттеріне, олар кездескен  кедергілер 
мен кдйшылыктарға,
олар түскен күрес-тартыстарга, осылар 
арқылы  кдлыптаскдн  олардың  адамдық   тағдырлары  мен 
болмыстарына,  акыр  аягында  олардың  әдеби  кдһарман, 
т и п т ік  түлға,қоғам ды қ  характер  ретіндегі  "ѳсу,  жасалу 
тарихына” терендаі кетеді. Осьиіарды сюжеттік жсліге көшіре 
суреттеу  арқылы  жазушы  ѳмірді  ѳнерге  айналдырып,  ѳз 
колымен  өзгеше  бір  тірш ілік  дүниесін  жасайды.  Сю жеггің 
осы кдсиетін тусіндірмек болған Алексей Таістойдың:  “ Менің 
міндетім — тыңнан тірш ілік әлемін жасаіі, оқырманды соган 
енгізіп  жіберу


,一
  деуі  тектен-тек  емес.  Сюжеттен  пайда 
болған  өзгеше  тір ш иіік  дүниесінің  —  әдеби  кдһармандар 
әлемінің “ айрыкша ѳз омірі,  ѳз тарихы,  өз геоірафиясы  мен 
этнографиясы”  болатынын  кезінде  Гончаров та атап  айтып, 
бұл  әлемге  ену  оқырман  үш ін  жаңалық  ашу,  жаңалан  жер 
көріп, ел тану тәрізді болатынын кьізықдәлелдеген-ді.  Бұған 
кдраганда,  сюжет аркьиіы жасалган  “ тыц тірш ілік әлемі

ще” 
өзінше  бітім,өзгеше  бүтіндік  болатыны  байкдлады.  Сонда 
сюжет дегеніңіз жекелеген  клмыл  ғана емес,  жүйелі  әрекет, 
ягни  желілі оклға болып  шыгалы.  Бұлай десек,  В.Кожинов- 
тың  үзілді-кесілді  "фабула  сюжеттен  бүрын  иайда  болады” 
деген  байлауына  қосылу  к^ы н.
Сюжет пен фабул аны боле кдрап,  параллель жасаушылар 
сюжетті 

  эрекет,  фабуланы 

  оклға деп  ұғатыны  мәлім. 
Жә, солай-ак болсын.  Бірақ әрекетсіз окига бола ма?  Немесе 
озара түтасып,  оклғага айналмаган  юімылды жүйелі әрекет 
деуге бола ма? Болмайды.  Ендеше,
оқиғаны әрекеттен болуге 
болмайтыны  сияқты ,фабуланы  сюжеттен  бѳлмей,  екеуін 
бір  ұғымга сыйгыза тексерген Л.Тимофеев  пен Л .Щ епило- 
ваның  толгамдарынла**  толып  жаткдн  нанымды  дэлелдер
•  М.Горький.  Собр  соч.  М..  ГИХЛ,  1953,  т.  27,  стр.  215.
*•  Л. Тимофеев.  Основы  теории  литературы.  М.,  1966,  стр.  159. 
Л.Шепи,іова.  Введение литературоведение.  М.,  1968,  стр.  130-131.
I71

бар.  Міне,  бұл  тұрғыдан  келгенде,  сюжет  дегеніміз  өнер 
туындысының  мазмүнына  айналган  ѳмірлік  окмғалардын 
ѳзара  байланысы,  ѳрбуі,ѳрістеуі  екені  даусыз.  Бір-бірімен 
кдрым-катыстағы  адам  түлғалары  осынау  озекті  оклғалар 
арнасында,  тұтаскан  түрлі-түрлі  қимыл  әрекет  үстінде

 
шиеленіскен  иіытырман күрес,  кдктыгыс,  кдрама-кдрсылық 
ішінде кдлыптасады.  Сюжетті шыгармалардың мазмүнында 
көбіне күрделі кдйшылыкгар, ѳмірлік тартыстар желі тартып 
жату себебі де  соган  байланысты.
—Т(іртыс  (латынша  conflictus  —  кдктығыс,  айкдс:  кейде 
collisio 

  ала  ауыздык^ тада?)  —  омірдегі қайшш ыкпшрдың 
онердегі  к ө р ін іс і,  адам  тір ш іл ігін д е гі  түрліш е  карам а- 
карсы яы ктарды ң,  адамга  т о н   эр  алуан  кө зка р а ста гы , 
идеидагы,  сезімдегі,  нанымдагы,  іс -ә р е ке т т е гі,  м а к с а т - 
мүддедегі  керегар  күбы лы старды ң  онер  туындысындағы 
ж и н а к т а л у ы ,  с у р е т т е л у і.  О нердегі  тартыс 

  ойдан 
шыгарылған не қолдан жасалған әлдене емес,а қикзт шын- 
дыктагы  ала  ауыз  өлеуметтік  күштердің  айкасы,  "драмаға 
то л ы ,үлы  һәм  к ү л к іл і  қайш ы лы ктарға  толы  о м ір д ің ” 
(Горький)  оз арпалысы.  Өнердегі ѳмірлік тартыс 

  коркем 
іиығарманың  идеялық  мазмұнындагы  үзілмес  желі

көген, 
аркду,  керек десеңіз,  күллі онер туындысына тір ш іл ік беріп 
тұрған  жүлын,  жүйке.  Олай  болса,  эдеби  шыгармадагы 
табиғи  тартыс  оны ң  сюжеті  мен  композициясын  ѳрбітер 
өзгеше қүрал,  қозғаушы күш екені өзінен-өзі түсінікті.  Онер 
туындысын  ѳмірдік  тартысқа  қүру  деген  сѳз  —  шыгарма 
сюжетін  ш и ы рш ы қ  атқан  шымырлыккд,композициясы н 
ш ирақ  та  шынайы  сүлулыққа  жеткізу  деген  сөз.  Әдеби 
шыгарманын  оқырманды  баурап  әкетер  тартымдылыгы да 
осында  жатады.
Тартыстың тууы туралы түрліше топ шыл аул ар бар, олар 
жэне күні  бүгіи гана сѳз болып жүрген  нэрсе де емес, тіпті, 
сонау  Гегельден  бері  кдрай  эр  түста  бір  шаң  беріп  келеді. 
Біреулер,  мысалы, кактыгыс (конфликт) бірден осла кдлмай- 
ды,  ала  ауыздыктан  (коллизиядан)  басталады  деседі.  Ал 
Гегель болса, бәрінен бүрын әдеттегі эр түрлі жағдай (ситуа­
ция)  суреттеліп,  келе-келе  ол  “ шытынауға



“ кдкырауга” 
тиіс те,  “ ...соның салдары түлданган тайталастарга аиаратын 
ала  ауыздыккд  кѳш уі  керек
”,一
  дейді.  Э рине,осылардың 
кдй-кдйсысында да  шынлык. бар:  “ Т ы н ы к Д о н ”   э дегеннен 
Григорий  мен А ксиня арасындагы ашыналык себеп  болган 
а л ы с -ж \я ы с т а н   е и е с ,  э н и іе н ін   в іе н   к е р к ін е н ,  кутор 
кѳріністерінен, бал ы қ  аул аудан,күнделік тірш ілік кдрбалас- 
тарынан  басталса,  “ А бай”  бірден  Күнанбай  коздаткан
172

кы рсы қ пен  кд>іркд>ісудан  емес,  дала  келбетінен,  туган  жер 
тынысынан,  шыбынсыз  жайлау  жазынан  басталады.  Бірак 
осыган кдрап қисы н кұрастырып,  шыграма жазудың жолын 
белгілеп  “ ережесін”  ұсыну, біздіңше, бос эрекет.  Сондыктан 
біз бүл  жайға  бұлайшД токталмаймыз.  Біздің айтарымыз 
一 
бір  ғана  та р ты с  тураііы  ойлар.
Бүкіл дүниежүзілік әдебиеттер тарихына кдрап отырсак

 
ең таңдаулы  шыгармалардың бәрі  әрқашан терең тартыскд 
құрылған.  Бұл  тагы  да  тегін  емес.  Келелі,  қи ы н   дәуірлік 
ш ы нд ы қты ң   сан  и ір ім   сыры  те к  қана  тартыс  арқылы 
ашылады.  Кдй  дәуірдегі  болсын  заман  болмысы  тартыс 
арқылы жасалады жэне шебер шешімін тапқан тартыс заман 
болмысы  дегенді  жайдақ,  жалаңаш  түрде  емес,  күрделі  әрі 
кесек  адам  бітіміне  жинактап  көрсетеді.  О сының  үлгісін 
“ Абай  жолы”  эпопеясынан  айідан  көреміз  ж эне  осыны 
эпопея  авторының өзі  әдемі  айткдн:  “ Абай  кезіндегі  кдзак 
даласында  кү н і  өтіп  бара  жаткдн,  бірақ  тамыры  өлі  де 
терендегі  ескіні  мен  Құнанбай  образына  жинактадым.  Ал 
оны ң  баласы  Абай  бойында  енді  туып  келе  жаткдн  жаңа 
бар.  Сондыктан ақын Абайдың кдлыгітасуын кѳрсету аркы­
лы  мен  үлкен  қоғамды қ  шындықты  —  ескі  мен  жаңаның 
диалектикалық  қарама-кдрсылығын,  күрес  нәтижесінде 
ескіні жаңаның жеңуін ашуга тиіс боллым. Демек,  Құнанбай 
образы идеялық жағынан алып кдрағанда, сол дәуірде кдзақ 
даласына  орыс  халісының  мәдениеті  арқылы  енігі  келе 
жаткдн, келешегі зор жаңаның жолындағы кедергіні 

 ескіні 
көрсету  нәтижесінде  туды ,

*.
Автордың  өзі  айткэндай,Құнанбай 

  кұ н і  өтіп  бара 
жаткдн  кө н ен ің ,Абай 

  енді  туып  келе  жаткдн  жаңаның 
ѳ кіл і  болса,  тартыс  осынау  ескі  мен  ж аңаны ң  арасына 
қүрылса,  кең  көлемдегі  кереғар  қогамдық  мүдделер  үш ін 
кескілеске  түсетін  ad-а ш ы қ  тұрған  екі  тап  немесе  а қ  пен 
кара  секілді  екі  үдай  әлеуметтік  топ  емес,  екі  адам  және 
оның  өзінде,  бір  үйдің  іш індегі  туған  әке  мен  туған  бала 
болып  отырған ж о қ  па?  Ал  әке мен баланы бүкіл  қоғамдық 
шеңбердегі  қарам а-қар сы л ы ққа ,  б ір -б ір ін е   ымырасыз 
дұшпанлыққз  жеткізудін.  тартыс  ретіндегі  ш ы м -ш ы ты ры к 
курделілігін  өз  алдына  койғанда,  осыны  көркем  шығарма 
көлемінде  жүрт  иланғандай  етіп  шебер  суреттеп  көрсету 
кдндай  киы н  және  м үнын  өзі  жазушыдан  канш алы қ  кдн 
мен  терді  кджет  етеді десеңізші!
• 
М.Әусзов.  “ Абай”  романының  жаіылу  жайынан.  *4Әдебист  жәнс 
искусство”

1955.  №  3

94-бст.
173

Мұнш алы қ шытырман тартысты ширыктыра шиеленіс- 
тіріп апарып,  шырқау биігіне жеткізу үшін Әуезов енді Абай 
мен  Құнаңбайдың  іш к і дүниелерін,  мың  бүралаң сана  мен 
сезім  шиырларын шарлап,  сан  иірім  психологиялык терең- 
деріне  сүңгігі  кете  барады.  Бұл  түста  жазушы  әке  мен 
баланың ара кдтыпасы ғана емес,оркдйсысының жеке кдра 
басы ндагы   ка р а м а -қа р сы л ы қта р   ж ә н е   қа йш ы л ы қта р  
түңгиығына батугә мәжбүр болады. Осы реттегі жас Абайдың 
іштей  өзімен  ө зін ің   алысуын,  өз  әкесі  туралы  бүрынғы 
к ір ш ік с із   таза  үғы м н ы ң   қалайша  тө ң кер іл іп   т ү с к е н ін

 
ақырында  о н ы ң   өм ірінде  болган  өзгеше  бетбүрыстың 
психологи ялы қ дәлелі не екенін тағы да автордың өзі жақсы 
аңғартқан:  “ Жас  баланың  кін ә с із,тек  жақсылықка  гана 
бейім адал да аш ы қ жанын алғашқы  корген сүмдық көрінісі 

  Қодардың қолдан  өлтірілуі 

  кдтты түршіктіреді.  Оның 
жан  дүниесіндегі  б ір -б ір ін е   қарама-қарсы  екі  сезім 
一 
ж ақсы лы қ пен жауызлыкган тутанған сезімдер: туған дала­
сына  махаббат,  сол  туган  дал ада  болып  жаткзн  сұмдыктан 
жирену оны  шытырманга салады.  Осы сәт,менің ойымша, 
оньщ ѳміріндегі үлкен бетбұрыс болып табылады. Ол бурын 
Қүнанбайды  эке  десе,  енді  сол  әкенің  қолындағы  қанды 
кѳргенде,не  дерге  білмей  дағдарады.  Бұл  сұмдық  жаза 
Құнанбайдың  Қодар  жерін  өзі  исмденбек болған  мансабы- 
нан  туған  зұлымдық әрекет  еді” *.
Сюжеттің  оган  өзек  болған  омірлік  тартыстың  әрбір 
иінінде,  бүрьыысында  окырмаиға  керегі  —  дәлел  (мотиви­
ровка):  образ үіиін ?ісыхо,югияіык ()олел,  оқига үіиін логикшіык 
долел.  Ол  ж о к  жерде  —  образ да жасаняы,  оқига да жалған. 
Осы  шындықты  кдтты  үстанған  М.Әуезовтің  эпопеядағы 
негізгі  тартыстың дәлелін  іздеуі  әлгімен  де  бігпейді:  “ Абай 
ө з ін ің   көңіл  к ү й ін ,  жабығуын,  —  деп  түсіндіреді  автор 
бағанағы  бетбүрыстың  бұдан  былайғы  психологиялы к 
дәлелін,  —  алғашқы бетте көз жасымен танытады,  әкесінін 
сүмдық  ісінен  түңілуін  жабырқау  жан  толқынымен,  қабақ 
шытуымен аңғартады.  Әке маңында,  әке сыбайластарының 
ішінде ж ү р іп ,Абай эркдшан оке тізесі баткдіщардың арызы 
орынды, әділ екенін ұга береді.  Ол байтақдаланың өз әкесіне 
наразылыгын, кдрт жыраудың оиы кзра кдргаға теңеп айткдн 
ащы сатиралық өлеңін естиді.  Оз әкесі салдырған  мешіттің 
парадан түргазылғанын, тіпті, озіне әкесі әпсрген Ділланың 
да  жүрттан  алынған  парага  келген  түткын  екенін  біледі.

М.Әуезов.  “ Абай”   романыпмк  жазылу  жайынан.  “ Эдебиет  жоне 
искусство”

1955.  №  3,  97-бст.
174

Осылайша, Абай ѳз экесіне деген балалық сезімнен айырыла 
береді, бір ретте ол жыласа, енді бір жолы терең ойға қалады. 
тебіренеді, ана сөзін тыңдайды,кедей кауымның пікірлеріне 
құлақтүреді. Ол сатылап өседі... Терсңірек байыптап қараса, 
бар  қиянаттың  түбі  сол  оз  әкесінде  жатыр:  кір б ің і  көгі 
кіріптар  ана,  корғансыздан  жеіімсіреп  өлген  кіш кене  сәби 
бөбек,тіпті әлдекімге еріксіз үйленгелі отырған Абайдың өз 
халі... — бәрі сол әке лаңы.  Мұнымен де бітпейді, әділетсіздік 
шеңбері бірте-бірте үлғая береді: семьядагы жеке адамдардың 
көз  жасы  осынау  кдраңғы  далада  кедейлік  азабын  шекхен 
мың сан адамнын кдсірет теңізіне барып қосылып жаткдндай. 
М ін е ,  дала  ә м ірш ісі  Қүнанбайға  қарсы  Абайды  а ш ы қ 
тартыскз,  бітімсіз  күреске  әкелген  осы  жайлар  еді.  Бұл  — 
эке  мен  бала  арасынлагы  әлдекдлай  араздық  емес.  Бұл  — 
тапты к сипаттагы  ірі  тартыс, дүниеге  екі  үдай  көзкдрастың, 
ескі  мен  жаңаның тарты сы ,

*.
Осының  бәрі  —  сюжет  аркдуындағы  күрделі  тартысты 
заңды  дамытып  жатқан  к ө п -кө п   психологиялық дөлелдің 
кейбір  кұпия  сырлары  гана;  оны  жэне  ѳзге  емес,эпопея 
авторымың  өзі  талдап,  тарата түсііідіріп  отыр.
Бұдан шығатын  корытынды: сюжеттің жаны  мен жүрегі 

 тартыс.  Ал тартыстан  сюжет қүрап,кдлыптастыратын 
一 
композиция.
Композиция (латынша  composito 

 құрастыру,  қиыстыру) 
бірер  сѳзбен  пйтканда,  коркем   іиыгарманың  күрылысы. 
Алайда  мүны  қүрш ы с  деген  сѳзге  кдрап  тек  піш інге  ғана 
байланысты  ұгым деуге болмайды,  композиция  мазмұнмен 
тікелей байланысты нэрсе:  ол —  одеби шыгарманын сы ртқы  
т ү р ін ің  гана сішметриясы емес, сонымен копшр іш кі сырының 
ôd гармониясы.
Ѳнер туындысында бүтіндік болуы  шарт.  Ал  кез келген 
кѳркем шығарманың үтымды басталып,  занды дамып, жақсы 
аяқталғанын түисіну, оны ң идеялық-тақырыпты қ негізінде 
немесе мазмүиы мен піш ініндегі сыр мен сымбаттың табиғи 
үндестігін сезіну — окырманның жан дүниесіне сол шығарма 
дарыткдн эмоциялық жылылыктың,  эстетикалық сұлулық- 
тың  бір  алуаны;  бұл  туралы  әр  нәрсенің  болмыс-бітіміне 
тэн пропорция сол  нәрседен біздің санамызға дарыган сұлу- 
лы ктың  бір  алуаны  болып  табылады  деп  В.Хогарт  ѳте дәл 
айткдн.  “ Өлең бе,  драма  ма,картина  ма,  ән  бе,  симфония 
ма,  бәрібір
,一
  дейді  Л.Толстой, 

  әйтеуір  нағыз  көркем 
ш ы гарманы н  м ән-м азм үны на  зақы м   келтірм ей  небір
*  Вүл  да  сонда.  98-99-бстгср.
175

шумағын,  небір көрінісін,  небір фигурасын, небір тактысын 
өз  орнынан  алып,  баскд  жерге  қоюга  болмайды” *.
Осының бәрі — шебер қүрылган композицияны н нәти- 
жесі.
Ком позция,  сөз  ж о қ,  сюжетпен  тыгыз  байланысты: 
сюжет  те,  композиция  да  эдеби  шыгарманын  мазмүнын 
кѳркем жинактап,  мазмүнлы  піш інге көшірудің кұралы һәм 
тәсілі.  Оның үстіне, булар да мазмүм  мен п іш ін ,не тақырып 
пен  идея  секілді  біріне-бірі  көш ігі  отыратын  нәрселер; 
мәселен,  ко м позиц иял ы қ  б үтін д ік,түтастық  ж о қ   жерде 
сюжет  те  ж оқ.  Сюжет 

  сюжет  болу  үш ін  оны ң  барлык 
кезең-кезеңі  түп-түгел  белгілі  бір  композициялы қ  жүйеге 
тұсіп,  бірлік  табуы  кджет.  Бұл  да  сюжет  пен  композицяга 
тән  бірлік.
Бірақ сюжет пен композицияның осындай өзара бірлігін 
түсіне  тұра  олардың  бір-бірінен  өзгешелігін  де  ажырата 
білген  жөн.
Кдндай  өзгешелік?
Бірінш іден,сюжет  кез  келген  көркем  шыгармада  бола 
бермейді.
Мысалы,  мына  өлеңді  оқып  кдрайык;
Озіндей  үяңсын сен  ар-үяттың 
Өзіилсй  киялсын сен  табигаттын.
Ѳзснлей  көкірегімде  агыгі  жаітың,
Жалындай  кокірегімде  жанып  жаттыц.
К сш кіч ік  ссруен  күрып,  бақта жүріп,
Сыр  иісрттіц ак. жаныцмен  актаршып:
Нүрымсн  коздсріцмің  кдлды  сонда,
Жазылып  жүрсгіме  автограф.
( С. Моуленов).
Шабытты  жыр,  сұлу  сыр!..  Осы  ѳленде  сюжет  бар  ма? 
Ж о қ ,сюжет  ж о қ.  К о м п о зи ц и я   бар  ма?  Бар  болганда 
кандай!..  Бәрінен  бүрын  а кы н н ы ң   көңіл  күйінде,  жан 
тебіренісінде,  іштей  түтануы  мен  үшқындауында  бір  түрлі 
бір әсем ажар, төрт құбыласы тегіс табиғи бүтіндік бар. Тек 
осындай  іш кі әсемдіктен ғана мынадай сафтазасезім,  шабыт 
пен  сырға  толы  жыр  туады.  Содан  соң  ақы нны ң  ойы  мен 
образы нда  өзгеше  үнлестік  бар:  өзі  өлеңге  айналдырып 
отырған  аяулы  адамның  үяң  мінезін  кір ш ікс із  ар-ұяткд, 
болмыс-бітімін  арман  секілді табигаткд теңеуі  немесе  одан 
үкклн  сырды  кѳкіректегі  әсем  ағыскд,ол дарыткзн  сезімді
• 
Русские писатели о .ипературном труде. Л.,  “ Советский писатель” , 
т.  3,  стр.  537.
Ï7 6

кеудеде  лапылдаған  жалынға  теңеуі  өлеңнің  өзін  б и ік 
әдемілікке,  онер  туы нл ысы ндағы  шебер  киы склн  мазмүн 
мен  піш інге  тэн  іш кі  гармония  мен  сыртқы  симметрияга 
котеріп әкетксн. Акы р аягында акы нны н шындыкты сурет­
ке,  cyperri философиялық үгымға айналдыру әрекетінде де 
рет-ретімен тартылған желі,ѳрілген аркау бар. Арты қ кеткен, 
шашау  ш ы ккдн  ештеңе  ж оқ.  Олең  жұп-жүмыр.  Осыныц 
бәрі  —  ұтымды іүгасқан  композицияны ң  әсері.
Бұл  айтып  отырғанымыз,  яғни  қомпозицияның  барлык 
шыгармаларда  түге л   болатыны 

  о н ы ң   сюжеттен  бір 
озгешелігі  десек,  екінш іден,  композиция  сю ж еттін  орбу 
кезендерін  жүйеге  түсіріп  кдна  коймайды,  сюжеттен  тыс 
нәрселерді де ѳзара юноластырып,  белгіпі бір арнага салады. 
Бұл  ретте,  композиция  сюжеттен  гѳрі  кең деп  білу  кджет.
Дэл осы арада композиция арқылы тұтасып, қйПШасатын 
сюжеттің  ѳрбу  кезендері  туралы  түсін ік  беріп  ѳткен  жѳн.
Талас 
ж о қ
,сюжетті  шығармалардага  оқиға  желісін, 
адамдардың аракдтынасын, образдар жүйесін кдлыптастыруда 
ешқандай  стандарт  ж оқ.  Эр  суреткер  ѳз  шығармасының 
сюжетін  ѳз  кдлауынша  қүралы.  Демек,  сюжеттің  ком по- 
зициялы қбітім і де әркімде әр түрлі болуы мүмкін.  Мысалы, 
Ғабит  Мүсіреповтің  “ Оянган  өлкесі”   әдеттегі  классикалык. 
улгімен  кәдімгі  экспозициядан  басталса,  "К д за к  солдаты” 
окы рм анд ы   ж үгір те   жетелей  ж ө н ел етін   ситуациядан 
басталады. Ал  Мүкдн  Иманжановтын аякталмай кдлган "К ѳ к  
белес”  романы  татар  жазушысы  Ғалымжан  Ибрагтімовтің 
“ ТереңтамырларьГ тәрізді тура кульминациядан басталатын. 
Енді  бір  алуан  шыгармалар  тіпті  сюжеттен  тыс  пролоітан 
(Ғ.Сланов  “ Арман  ағы сы ,

)немесе  әлдеқалай  арнаудан, 
беташардан,аңғартудан  (С.Сейфуллии  “ Тар  жол,  тайғақ 
кешу
”;
  С.Мүканов  “ Молдір  махаббат'1;  Ғ.Мүстафин  “ Коз 
кѳрген” )  я  болмаса,  операның увертюрасы сиякты ,бірнеше 
авторлык  шегіністерден  (С.Ерубаев  “ М енің   күрдастарым
”)
 
басталады.  Кейбір шығармаіардың сюжеті заңды шешіммен 
де  біте  қоймай,  эпилогпен  барып  көмкерілелі  (М.Әусзов 
•*Абай
”;
  С.Мүкднов  “ Ботакөз” ).  Қыскдсы,  әр  шығарманың 
архитектоникасы  әр түрлі.  Сөйте түра,бүл  айтылғандардың 
бірі  де  сюжеггің табиги  басталуы  (экспозииия)  байланысы 
(завязка),  дамуы  (ситуация),шарыктауы  (кульминация), 
шешімі (развязка) болатынын жоккд шыгармайды.  Сюжеттік 
ѳрбудін,  осынау  кезең -кезендері»  дәлірек  түсіну  үш ін  біз 
мысалға  Бейімбет  М айлиннін жүрттың бәрі  білетін  "Ш ұ га - 
ның белпсін”  алып,  кджетті түста осы  шығарманың  компо­
зициясын  байыитай  отырсак дейміз.
12— 6 1 9
177

С ю ж е т т ің  басталуы  (лә

ьшша  exsposiîio 

  дәйектеме) 
оныц кіріспесі іс п е т т і; мүндо әс)ебы каһармаш)ар озара карым- 
каты наска кошпес бүрынгы хал-жапһш,  тір ш іл ік

когам<)ык 
о р т а ,  болаіиак  к о к т ы г ы с т а р   а.іаны,  окигал ар   орпы 
с у р е тте л е д і.  Э к с п о з и и и я н ы ң   б ір   е р е к ш е л ігі 

  ол 
шыгарманын сюжеттік желісінлегі омірлік тартыскд тікелей 
ықпал  жасамайды,  тек  мезгіл  мен  мекенге  мегзеу,  дерек, 
дәйек  ретінде  гана  кдлады.  Мысалы,  М .Горькийдің  “ Ана” 
романының  бірінш і  боліміндегі  б ірінш і  тарау  түгелімен 
экспозиция:
Кун  сайын  фабрика  гудогы  жүмысшы  слободкасын  тітіретіп, 
түтіндсгсн  майлы  ауаны  жара,  кдлтырап  екіре  бастайды;  осы  үнгс 
багынган  түнжыранкы  жүрт  бүлшык. еттерін  үйісымен  тыңайтып  та 
үлгермей,  үріккен  таракдн  секілді.  аласа  сүріъьтг  үйлсрінен  кошеге 
жүгірісе  шыгады.  Салкын  алагсуімдс  адамдар  лас  кошемсн 
фабриканың  зәулім  биік  тас  қыспагына  кдрай  шүбырады.  Фабрика 
ондаган  кірлі  сауыс  төрткүл  коідерімен  батпақ жолды  жарык. кыла

 
төкаппар суықпішіііде жүртты күтіи түрады.  Кешкісін үясына конган 
күннің кд>ізгы.тг сәулесі өлеусіреп, үйлердің әйнектеріне шашлыскдн 
кезде,  фабрика  да  өзінін  тас  қойнауларынан,  кокыс  шлактай, 
адамдарды сырткл серпіп шыгарады.  Енді бет-ауыздары кап-кара, үсті- 
бастарын  ыс баскдн  жүрт,  маңайына  машина  майынын  күлімсі иісін 
таратып. аш тістерін аксита,  кѳше бойлап  кдйта  шүбыралы.  Фабрика 
бір күнді тагы жалмады, машиналар жүртгың бүлшык етіне» керсгінше 
күш-куатты  сорып  аллы.  Сөйтш.  бүл  күн  өмірдеи  моңгі-бакл  өшті, 
адам  өз  моласына  кдрай  тагы  да бір  адым  жакынлады..
Бүл — сюжеттің әдеттегіше классикшіық басталуы, мүны, 
шартты  түрде, 
тура 
экспозиция  деуге  болар  елі.  Ойткені, 
мұнда  автор  оісырманын  болашақ  окигалар  орнымен, 
адамдар  тір ш іл ік  етер  ортамен  ешкдндай  іркіліссіз,  бірден 
тура  таныстырады.  А л

мәселен,  Б.М айлиннің  “ Ш үганың 
белгісінде''  сюжет  бұлайша  бірден  басталмайды.  Бірінш і 
гарау түгел әңгіме ішіндегі әңгімеге, ягни осы әңгімені айтыл 
беруші  адам  (Қасымжан)  жайын,  онымен  бірге  авторлын 
жолға шыгуын әңіімелеуге кетеді де, сюжет екінш і тараудан 
(К^сымжан  аузымен)  бьиіай  басталады:
Бүгінгі шыкхдн ауылыңызды Ерекен ауылы дейді. Содан әрі кдрай 
ѳзеннін бойы жалпагынан ел.  Мынау алдымызда кврінген К^мысакты 
дейтін квліміз. Августен бастап осьшын басы елмен толады. Әр томарга 
төрт-бес  үйден  конып,  бѳл^к-бѳлек  отыргандары  ..  Ой,  дарига-ай, 
талай  кілзыктар  отгі  гой!..  Бала  күнімізде  анау  көрінгеи  тобенің 
басында талай  асык ойнап сдік  Ол да бір дәурсн..  Иә...  Бүл 

 слдін 
күзгс клрай конатын жсрі, жазгытүры барып. авгускд шсйін отыратын
J78

жайлауымыз;  бүл  кел  дс  “ Шуганың белгісі"  атанды,  бурын  'Таргыл 
өгіз сойган” деуші едік. Үлкен көл, маңайы толгән  шоркынлы су." ол 
уакдлта жердің берекесі  кдндай.  О зіміздің ел  кдншама...  оны ң үстінс 
ту  Сырдан  келіп  Жаппастар да  конады...  кейінгі  ксзде  гана  Жаппас 
ке.туін Койлы гой. Біщің Бсркімбай дейтін жақын агаларымыз болады. 
Бүрын бай еді, болыстыкхд таласамын деумен-ақ малын қүртыи алды. 
Осы  күні  кедсй.  Сол  Беркімбайдыи  окесінің   нагашысы  —  Жаппас 
Есімбек дейтін болды. Озі бай еді.  Жаппастың алды деуге боларлык... 
Беркімбайга аркл  сүиеп,  Есімбек сол  *4Өгіз сойганның,
,ец  шүрайлы 
жеріне конушы еді... Ортан қолдай төрт үлы болды — шетінен кдсқыр. 
Сол төрт үлдың ортасыіша бүлаңдап  өскен  Ш үга дейтін  қы зы  болды. 
Ш үга десе 

  шүга,  өй,  ш ір к ін ш ц   өзі де  келбетгі  еді-ау...
М іне,автор  бұдан  бьиіай да ләл  осы  ретііен  әңгімелеп, 
сюжет  аркдуынлағы  тартыс  басталмас  бүрын  оқырманды 
елмен

жермен,негізгі  оқигага  кдтысар  адамлардың  бүған 
дейінгі  омір  тірш ілігімен,  осы  ортадакы  жалпы  жағдаймен 
эбден  таныстырып  алады.  Сюжеттіц  бұлайша  оіраз  іркіліп 
барып,бірнеше  бүрылыстар  арқылы  кеш ең  басталуын, 
шартты түрде, бүрма экспозиция деуге болар еді.  Бірақ осылай 
ат  қо й ы п ,  айдар  тағуды,  сондай-ақ,  J1.Тимофеев  пен 
Н .В енгеровты ң  “ Эдеби  терминдер  с ѳ зд ігін д е гі”   morne 
экспозиция,  кері  экспозиция  дегендерді  де  тым  жасандьиіау 
қисы н  кѳреміз.  Сонды қтан  әрбір  сюжетті  шығарманың 
экспозициясы,  өзінше,  автордың кдлауынша, ты ң ,нүскдлы 
болуға тиіс екеніи тагы бір еске саламыз да, ойымызды одан 
әрі  жалғастыра  береміз.
С ю ж е т т ік   байланыс  (орысш а  завязка)  —  а()ам()ар 
арасышһіъі ә р е ке ттің  басы; та р ты с ты ң  оаста/іуы іа іе т т і, 
шыгарма аркоуынО ат негізгі оқигш іы ц оуе/ігі туындау себебі 
секііді. Айталық,  “ Ш үғаныңбелгісііідегі” сюжеттік байланыс 
үш інш і  тарауда.  Әбдірахманның  Есімбек  аулына  алғаш 
келген,  оны  Ш үғаны ң түңғыш  корген  жеріиде:

  Мынау аттан  тусіп  жаткдн  кім ? 

  деді  Ш үга.
Лртыма жалт кдрасам, екі жігіт түсіп, аттарыи байлаи жатыр скен. 
Біреуі орысшалпу киінген.
Тани  кеттім.

 Әбяірахман  гой
,一
 дедім.

  Әбдірахманың  кім?

  К^закбайдын  баласы.

  Иә,  әлгі  учитель баласы  ма?

  Иә.

  Жап-жас  жігіт екен  гой, 

  дсп  бірср  кдрады  да,  Шүга  отауга
Мен  Әбдірахманга  амандасып,  үйге  ертіп  жүрдім  Отаудың 
сықырлауыгынан  Шүганың сыгалап,  бізгс  кдрап  түрганы  білінді".
179

Байланыс  со н ш а лы к  ұтымды,  сәтті  қиыстыры лган. 
Қүбылысты  автор  бұл  арада  экспозициядағылай  ауызекі 
аңыздамайды,  адамның  жан  дүниесіне  ене  суреттейді: 
“ Ш үғаның сықырлауыктаіі сығалап, кдрап түрғанын” оқыр- 
ман  әңгім еш інің аузынан  естіп  кана  қоймайды,  кәдімгідей 
сезінеді,көз  алдына  елестетіп  көреді,  түйсінеді.  Ә ңгіменің 
(кейде  повесть деп  те  жүрміз  —  З .К )  соңында 

  сюжеттік 
ш еш імнің түсында *'Әуре боп  неге біткен ажар-көрік,  ішіңе 
от  түсірдің,  калкдм

кө р іп ...”   деген  сұлу  өлең  бар.  Байкдп 
кзрасақ, көкірегіне “ от түсірген”  тек Әбдірахман емес,  Шүға 
да:  сюжеттік байланыс,  м іне,дәл осы  сәттен —
— қыз  кеуде- 
сінде  тұңғыш  сүю  оты  тұтануынан  басталады  да,  осының 
өзі 
шығармадағы  күллі  ки мыл - эре кетті ң  қозгауиіы  күш і, 
адамдардың аракдтынасынан туатын барлық салдардың бас 
себебі болып кдлады. Демек, байланыс,экспозициядай емес, 
шыгарманын сюжеттік желісіндегі өмірлік тартыскд тікелей 
ыклал  жасайды,  оқиғаны   өрбу жолына  салады.
Сю жеттік даму адамдардың өзара  карым- клтынасы нан , 
қимыл-әрекетінен  туған  түрліше  жагдайларга  (французша 
si tu s),  шиеленістерге  (латынш а  in tri^a re )  байланысты. 
Ш ы гарманы н  фабуласы  да  бірінен-бірі  туатын  эр  алуан 
ситуациядан,  интригадан  қүралады.  Булар  ж о к   жерде 
сюжеттік даму да, фабул алы к. оқи га ла жоқ. Ал  шебер ѳрбіп, 
өріле өрістеп бара жаткдн сюжет окырманды да  кызыкхыра 
тартып,  үй ір іп ,жетелеп  отырады.
Задында,  кѳркем  шыгарма  жай  жариялану,  жарык  кору 
үшін  жазылмайды,  жұрт назарын  аударып,  ой-сезімін  козғау 
үшін  жазылады.  Дәлірек  айткднда,  эдеби  шыгарма  калың 
кѳпш ілікке  оку үшін  жазылады.  Бүгінгі  окырманныи талабы 
улкен,  талғамы  биік  екені  тагы  белгілі;  ол  өзін  қызыкгырган 
нәрсені  ғана окиды.  Жасық,  жадағай дүниелігасе  көп  қызыга 
қоймайды.  Міне, дал осы арадан келеді де ең кзрапайым талап 
туады:  көркем  шығарма кдйткен күнде де қы зы қ болуга тиіс.
И ә,көркем шығарма кы зы қ болуга тиіс.  Бірақ скы қы зы қ 
дегенді  кдлай  түсінуге  болады9  Сюжетгің  тартымдылығы, 
үйірімділігі  неге  байланысты?  Бұған  түсініп  алмай  түрып

 
“ кьізы қ  шығарма”   дегенді  тану да,  жазу да  мүмкін  емес.
Біреулер  жүртгы  кызы кты руды н  жѳні  осы  деп,  кдй- 
кдйдагы бір кездейсок,  күтпеген қүбылыстарды іздеп  тауып, 
оқырманлы  не  кѳрсрменді  міндетті  түрде  таңдантудың,  не 
күлдірудиі тәсіліи ойлап, әлдекдлай бытпыллық оірдеңелерді 
қолдан  жасап  әлекке  түселі.  Мүндай  “ таііісы ш ты кты ң” 
талаиыа  окьш  та  журміз,  коріп  те жүрмЬ.  Оларды  м ы схпа 
келтіріп  жатудың  кджеті  ж о

180

Олар 

  уакытша  нәрселер:  жүртшылық түбінде  оларды 
кабылдамайды, сондыктан кітап болса, үмытылады, спекткаль 
баіса, сахнадан түседі、
Ө кінерлік жаит 

 бұл емес. Өкінерлік 
жайт 

 қольпіа кдлам ұстаған кейбір “ жазгыштардьщ” осыны 
түсінбей,  жасанды  қызыклы  жалган  принципке  айналды- 
ратыны.  Мүндаи  принциптен  әсіресе  жас  кдламгерлер  сақ 
болуы  керек.  Оны  Сергей  Антонов  та  орынды  ескерткен:
•  Осы  принципті  мықгап  ұстанған  мен... 

  деп  жазады  ол

 

 адамның басын айналдырар талай тарихты копарып

киян- 
кескі жүмбақ жайлардың бірін-біріне қотарып, акыр аяғында 
әңгіме  фабуласын  бытыстырғаным  сонша,  өр  жерден  аты 
гана  кѳрініп,  бет алды  туындай  берген  шала-жансар  персо- 
наждарымды  кдйда  қоярға  білмей  шатастым,

*.  Осы  арада 
не  істеудін бабын таппаған  жазушы  Чеховтың  “ М ү ң ”   деген 
әңгімесін окыпты. Әңгімеде әлгідей  uадамнын басын айнал­
дырар жүмбақжайлардан”  елес те жоқ, жуырда баласы ѳлген 
Иона деген делбеші шал мүң шағып, шер тѳкпек боп, эркімге 
бір  оқталады.  Бірақ  шалды  тындап  отырған  тірі  жан  жоқ. 
Айықгіас мүң шалдың ішінде жым-жырт кдла береді. Ақыры, 
ол  ѳзін  адам  тыңдамаған  соң

амалсыз,  атымен  сѳйлесе 
бастайды.  Болды.  Бар  сюжет  —  осы.  Ал  осында  не  тур? 
Пәлендей  ештеңе  де  түрған  жок,  Сойте  тұра  әңгіме  орасан 
тартымды,  кызық.  Неге?  Ойткені мунда адам, адам тагдыры 
бар;  ауызекі  анекдот  немесе  ертегідей  шұбалған  жасанды 
аңыз,  kjjm -куы т  оклга  емес,  мінез,  адамньщ  психологиясы 
бар. Демек, сюжеттің кьізықтығы, фабуланьщ тартымдыяығы 
да  осында 

  эдеби  кдһарманда жатады.
Біз  жоғарыда  мысалга  алган  “ Ш үғаны ң  белгісіндегі” 
сюжеттік даму да тек кдна  адамдар тагдырына  негізделген; 
ІѴ -Ѵ -Ѵ І-Ѵ ІІ  тарауларда  кѳптеген  дэлелдер  (мотивировка) 
арқылы  фабулалық  ѳрбумен  келген  сюжет  Ѵ І ІІ - І Х   тарау­
ларда түрлі-түрлі ситуацияға кѳшеді.  Ал  Х - Х І- Х ІІ  тараулар 
— эр  алуан  шиеленістер:  Эбдірахман  мен  Ш үға  бір-біріне 
ғаш ық

бірін-бірі көрмесе түра алмайды,  бүл Әбдірахманды 
өз кузы н а  күйеу еткісі кеп жүрген Айнабайға үнамайды да, 
ол енді 44Есімбекті кугыртадьГ,  онымен де “ қанағаттанбай, 
Әбдірахманды басқа жолмен мүдіртуге”  кіріседі,  “ түріктерге 
жасырын  ақша  ж иы п  ж үр”  деп  үстінен  арыз  беріп,  ақыры, 
кдмауга алғызалы.  Осының бәрін жазушының аса шыншыл, 
нанымды  суреттейтіні сондай, тебіренбей  оқу м үм кін емес. 
Әсіресе  Әбдірахман  мен  Ш үганы ң  бір-біріне  жол  үстінде 
жолығып,  қоштасар жері, Ш үғаның:  %
*Қош,  кдлкдм,  кдлкдм”
•  С Антонов. Письма о рассказе.  М., “ Советский писатель”

1964, стр. 93.
181

деп,  кемсендеп  отыра  кететін  сэті  оісырманды  тамаша 
сезім ге  бѳлейді.  С ю ж е т т ік   ш и е л е н іс т ің   бұл  түсы на 
жазуш ының  өзі  де  айрықша  мән  берген-ді,  Әбдірахман 
аузымен  мынадай  өлең  айтқызады:
Ж үзі  күбыла,  с ө і\  күран  Ш үгамны ц,
Б і р   Ш ү г а   ү ш і н   ж а н д ы   к ү р б а н   к д и л а м ы н .
К е т е р і м д е   а р м а н д а   б о н   с ү й е   а л м а й ,
Е ң і р е и   ж ы л а и   “ К ^ а л к л м Г   д е д і - а у   ш ы р а г а м ! . .
Осындай ш и ры кка н ,ш иы рш ы қатқан серіппелі шиеле- 
ністер  бір  бәсеіідеместен  барып,  шарықтау  шегіне  жетеді.
Ш ары ктау шегі  (латынша  саітеп 

  шың) 

  с ю ж е т т ік  
Оамудыи  ең  ж о г а р т   сатысы;  адамдар  арасындагы  қимыл- 
о р е к е т т ің   м еіілінш е  к ү іи е и іп ,  өрбіп  ж е т к е н   ж е р і; 
шыгарма()ат  драмалык  т а р т ы с т ы ң   орістеп  ш ыккан  биігі. 
Бұл түста образдар да айрықша аны қ танылып,  адам  мінез- 
дері  жан-жақты  ашылады.  Шығарма  сюжетін  күллі  кезең- 
кезеңімен  түтастырып,  белгілі  бір  бүтіндікке,  үндестікке 
әкеліп түрған  композициянын аса жауапты тұсты да —
— осы. 
О йткені сюжеттік  шарыктау шегіне жетпеген  шығарманың 
композициясы   кдпысыз,  шебер,  қ ы з ы к  қүрылған  деуге 
болмайды.  Сайып келгенде, сюжеттік шарыктау 

 шыгарма­
да  суреттелген  барлық  ш ы нд ы қ  қүбылыстар  мен  өзекті 
оклгалардың шогырлану шоқтығы.  Мөселен,  Н.В.Гогольдің 
“ Ревизорындағы”  Хлестаковтың Дуанбасының қызына куда 
түсіп,  үйленбек  болып  сөз  байласуы;  М .Горькийдің  “ Ана- 
сындағы”  ананың сана-сезімін  әбден  өзгерткен  ереуіл  мен 
Павел  Власовтың  тұтқындалуы;  А.А.Фадеевтің  аТас-тал- 
қ а н ы н д а ғы ”  п артизан  о тря д ы н ы ң   қорш ауда  қалуы ; 
М.А.Алигердің “ Зоясындагы”   бас  кдһарманның жауапталу 
сахнасы  —  осылардың  бәрі  әр  жанрда  жазылған  эр  алуан 
шыгармалардагы  сюжеттің  шарықтау  шегі.  Ал  біз  кдйта- 
қайта  орала  зер  салып  отырған  “ Ш ұганы ң  белгісіндегі” 
сюжеттің шарықгау шегі  — Ш ұғаны ң кдтты кұса боп,ауруга 
шалдыгуы;  қызының оңалмас түрін көрген Есімбектін Әбді- 
рахманды  амалсыз  тұтқы ннан  босатуы.  Бірақ  Ш үға  сонда 
да  жазылмайды. 
.

 
Ж а з ы л ы п   к е р е г і  
не? 

  ôeùôi  ол  К^сы м ж анга. 

  Бәрібір 
мсн 
бакытты  бола  алмаймын.  Әкем  аяса,  менің  дертім  жаныма  баткан 
с о ң   а я п   о т ы р . . .   Ө л е м   д е п   т е   а р м а н   қ ы л м а й м ы н .   Ж а л г ы з - а қ   а р м а н ы м  
бар  一  түн е угі  көргснде  Ә бдірахман  бір  ауыз  сөз  айта  білмеді.  Бір 
к о р і п   с е й л е с і п ,   ж а н ы м   ш ы ғ а р д а   “ Ш ұ г а м ”   д с п   б е т і м е   б е т і н   т и г і з с е ,  
б а р   а р м а н ы м   б і т і п ,   д ү н и с д е н   а р м а н с ы з   ө т с р   с д і м . .  
Ә й .   о л   ж о к   к о й ! . .
182

Бұл 

  Ш үғаны ң соңгы сөзі.  Шығарма сюжетін  ширык.- 
тырып әкеп, шарыктау шегіне жеткізіп түрган осы ұзіндідегі 
ерекшелік  —  осының  өзі.  Ш ұғаны ң  өлердегі  ақырғы  сөзі 
ғана  емес,  шығармада  дамыған  барлық  клмыл-әрекеттің, 
адамдар  арасындагы  кдрым-қатынастың  идеялық  аркдуда 
жаткдн өзекті ш ындыктың да соңғы нүктесі,  шыгандап кеп 
тірелген  соңгы  түйығы  секілді.  Енді  бүдан  әрі  даму,  өрбу, 
биіктеу болуы мүмкін емес секілді.  Композциялы қ жагынан 
шебер  қүрылған  сюжет  ө зін ің   шарықтау  шегіне  осылай 
көтеріліп,  шешіміне  осылай  келсе  керек.
Шешім  (орысша  развязка)  —  шыгарма  сю ж е тін ің   де 
шешуші кезеңдерінің Dipi:  суреткердің өзі сурепипеп отырган 
омір  шындышна  иш гарган  “ ү к ім і”;  адамдар  арасындагы 
карама-ксірсы  таитсыастарО ың,  күрделі  күрестердің б іт у і; 
түрліш е  тагдырлар  тарты сы нан  ту га н   н а к т ы   ноты  ж е ; 
окигага кшпысушшардың ец а к ы р т  хал-күиі; күллі қүбш ы с- 
коріністердің соңгы сахнасы. Аиталық,  “ Ревизордың”  шешімі 

  пьеса  гіерсонаждарының  бәрі  жиналған  Дуанбасының 
ұйіне жандарм кір іп , енді Хлестаков сияқты жалган ревизор 
емес,  шын  ревизордың  өзі  келгенін  хабарлап,  Дуанбасыға 
“ Арнаулы  әмірмен  Петебурітен  келген  төре  сізді  дереу 
келсін  деп  бүйры қ  етті,  өзі  гостиницаға  түсті”   дегеннен 
кейінгі  жұрттың  бәрі  “ тегіс  тастай  қатып,  сілейіп  түрып 
қалатын”  әйгілі  мылқау  сахна:
Д у а н б а с ы   т а п   о р т а д а   д і д г е к т е й   к д к д й ы п ,   е к і   қ о л ы н   е к і   ж а қ к д  
с о з ы п , б а с ы н   ш а л к з й т ы п   т ү р .   О ң   ж а ғ ы н д а   қ ы з ы   м е н   ә й е л і   б ү ғ а н  
кдрай  үмты лгандай  күйде;  оларды ң  артында 

  П о чтм ей стер  ж а лпы  
х а л ы к х д   қ а р а п   т ү р г а н   с ү р а у   б е л г і с і   с и я к т ы ;   о д а н   ә р і   Л у к а   Л у к и ч  
бейкүнә адамдай  боп  м әнгіріп  кдлган;  ар ж ак сахнанын дэл шетінде 
үш  конак 
ә й е л  
біріне-бірі  сүйеніп,  Дуанбасының  үй  ішіне  табалай 
кдраган  жүзбен  түр.  Дуанбасының сол  жағында 
一  басын  бір  жагына 
қ ы ң ы р а і і т ы п ,   ә л д е   б і р   т ы ң   т ы н д а ғ а н д а й   б о п   З е м л я н и к а   т ү р ;   о г а н  
т а я у  

  е к і   қ о л ы н   е к і   ж а қ к д   і а р б а й т ы п ,   ж
с р і с   и і ы
р а   ж а з д а п ,   с р н і н  
ы скы раты н кісіш е немесе • мәссаган”  д ейтін к іс іш е  бүзы п тұрган судья. 
Оган таяу — көзін сыгыраГггып, жүрткд клрап, Дуанбасын мысқылдап 
т у р г а н   К о р о б к и н ;   о г ә н   т а я у   е ң   ш е т г е ,   к о л д а р ы м е н   о і р і н е - б і р і   ү м т ь ы ы п ,  
а у ы т д а р ы н   а ң к а й т ы п .   к ө з д е р і   а д ы р а й ы п   т ү р г а н   Д о б н и н с к и й ,   Б о б ч и н -  
с к и й ,   ө з г е   қ о н а к т а р   т е к   қ а к х з н   к д з ы қ д і а   к д к д й ы п   к д л г а н .   О с ы н д а й  
а ң т а р ы л г а н   к ү й д е   б ә р і   д е   б і р   ж а р ы м   м и н у т г а й   т ү р а д ы .  
( А у д а р г а н  
М .Әуезов).
Бүл 

  әдеби  шығарма  атаулының  бүкіл  дүниежүзілік 
классикадағы кдйталанбас,  аса  нүскзлы  шешімдерінің бірі. 
О зінің осы шешімінле  Гогольдің өзі де айрыкша мэн берген
183

еді:  “ Актер  мырзалар, 

  деи  жазды  автор  комедия  жайлы 
алдын  ала  ескертуінде,  —  ең  соңғы  сахнаға  әсіресе  кдтты 
көңіл бөлсін.  Ең соңғы сөз оқыстан келіп, бар жүртка электр 
сокхынындай тисін.  Әп-сәтте бар топ  халлі өзгерте койсын. 
Бар  әйелдің  танданган  үні  жалгыз  ғана  кеуделен  ш ы ккд- 
нынцай  шапшаң болсын.  Осы ескертулер сленбесе,
бар тама­
ша зая  кетуі  м ү м кін ” .  Зая  кетеді демекші,  сюжеттік  иіешімі 
осші болса. бүкіл  шыгәрма боска жазылғандай көретін мінез 
тек  Гоголь  емес,  шебер  суреткердің  бәріне  тэн.  "Ойымда 
бір комедиянын едзы ксю ж еті жүр, 

 лепті бір жолы Чехов. 

  бірак  соның  калай  аякталарын  таба  алмай  юіналып 
жүрмін...  ант үрганның...  кзлай бітерін тапсам, екі-ақаптада 
жазып  шығар  едім” .  Оте дүрыс  айтылған.  Шығарма  сюже- 
т ін ің   шешімі 

  оның  идеялық-коркемдік  шешімі.  Ш ы гар­
мада  кактығыстар  негүрлым  куш ті  болса,  сюжеттік  шешім 
де  согүрлым  мыкты  болады.  Ш еш ім  осал  жерде  —  тартыс 
осал,  шешім  сылбыр  жерде 

  адам  мінездері де  бүлдыр.
Кдгімакдн  кдзакшалаған  “ М ы ң  бір т ү н н ің ”   әр түиіндегі 
аңыз  әңгіме  ылғи  патшаның  ұйқыға  кетуімен  аякталып 
отыратын.  Кдзақгын. ауыз өдебиетіндегі кеп ертегілер негізгі 
кдһармандардың ылғи “ бай болып. барша мүраткд жетуімен” 
бітетін.  Сол секілді,  бір кезде бір топ  қазақ драматургының 
бір  топ  пьесасы  (“ М иллионер” ,“ Д осты қ  пен  махаббат



 
tkKeme  мен  бүгін” ,"М е нің  махаббатым” ,“ Жалғыз агаш 
一 
орман  емес” ,“ Б өлтірік  б орік  астында'*  т.б.)  ылғи  той- 
тобырмен.  озара  кырбай  адамдардың  ж арасы п,шыны 
соғыстырып,  иіарап  ішуімен бітіп отырды.  Бұл, әрине,тым 
оғаш үқсастыіс А.Островский елу шамалы пьеса жазғаи екен, 
эркдйсысы өзінше аякталып отырган. Үксастық некен-саяқ, 
Әлгі  “ Ревизордың”  аяқталу  шеберлігі  сондай,  кѳрермен 
алдына  үлкен  сүрақ  қояты н  жаңағы  '  мылкау  салнашш”  
ке й ін   пьеса  бітуі  былай  түрсын,  еиді  ш ы н  ревизордыц 
келуіне  байланысты  жаңалан  жаңа  бір  шытырман  сюжет, 
кызык.  оқига,  күш ті  тартыс  кдйта  түтанып  кететін  тәрізді. 
Ш еш імлегі  шеберлік  осылай  болуга  тиіс.
Енлі  “ Ш үганы ң  белгісіндегі”  сюжеттік  шешімді  аны- 
гы рак байкдлық:
Б і з   а у ы л г а   ж е т к е н д е ,   Б е р к і м б а й л ы ң   ү й і н і ң   к а с ы   л ы қ  т о л г а н   а д п м  
е к е н  
А т т ы   б а й л а п .   Ә б д і р а х м а н д ы   ү й г е   к і р г і з д і м   д е .   н е г е   ж и н а л ы п  
т ү р г а н ы н   б і л е й і н   д е п ,  
а я ң д а п  
к і с і л е р г е  
к а р а й   ж ү р д і м .   Ж а қ ы н д а й  
б е р г е н і м д е   б і р   с а л т   а г г ы   ш
о ш
т ы
п   к с . т д і   д е ,   а й к д й л а п   б і р д е м е   а й т ы п ,  
к е й і н   ж ү р і п   к е т г і .   Н е   а й т к л н ы н   е с і т е   а л м а д ы м .   Б і р а қ   ә л д е н е г е   ж ү р е г і м  
т і т і р к с н д і .  
Б о й ы м   м ү з д а д ы . . .  
Ж ү г і р с   б а с ы п   ж а н д а р ы н а   к е л г с н і м д с
184

* * Қ ү д а й   р а қ м е т   е т с і н ! . . ”   д е п   б с т т е р і н   с и п а п ,   б а т а   к ы л ы с т ы .   М е н   а н ­
т а м   б о л д ы м .   А й т б а й   м а г а н   к д р а п :

  Е с і т т і ң   б е .   Ш
у г а   к д й т ы п т ы - а у ,  

  д с д і .   С у ы  к   с у д ы   т ѳ б е м н е н  
к ү й ы п  
ж і б е р г е н д е й   б о л д ы .  
Т ү р г а н  
орнымда 
к я т т ы м   д а   к а л д ы м . . .  
Ж и ы л г а н   ж ү р т т ы к   б ә р і   д е   б а с т а р ы н   ш а й к д с т ы :
— Ой,  Ш үға десе 

  Ш үга  еді-ау!..  — десті.
Бүл  ш еш імнің  кү ш тіл ігін   біз  дәлелдемесек  те,  оқы п 
әсеріне  бөленген  адамның  өзі-ак. аңғара  алады.
Сонымен,  жоғарыда  сөз  болған  жайттардан  корытар 
түйін:  с ю ж е т т ік  дамудыц кезең-кезеңдерін п ю р тіп ке  саяып, 
р е т т е п ,  қиы ннон  ки ы с т ы р ы п  т ү р а т ы н  нәрсе 

  ш ы гарм аны н 
композициясы.  Н .В.Гоголь  ө зін ің   “ Ѳлі  жандар”   туралы 
ойларьшда “ піш ілуі жаман болмағанмен,  тігін ш і тек ки гізіп  
ѳлшеп  көру  үшін  әкелген  ки ім   сияқты  кдлай  болса  солай, 
акж ігіпен көктелген шығарманы” баспадан  шығармау керек 
екенін айта кел in, эдебиет сыншысынан ѳзі талдап отырган 
шыгарманын “ баскд бөлімдеріне қарағанда,  қай бѳлімі ѳте- 
моте  ұзақ,  о  баста  кдбылдап  алған  сѳз  мәнерін  үстанбай, 
жазушының  ауа  жайылған  жері  қдйсы  екенін  көрсетуді” * 
талап еткен болатын.  Бүл —  сыншыға қойылган талап кдна 
емес,  жазушыны  композиция  қүру  шеберлігіне  мегзеу.  Aj\ 
композициясы к   шеберяік  —  шыгармадагы  барлык  б а іш е кт і 
бір  гана бүтінге т у т а с т ы р у ,  бәрін Gip  гана 
нэрсеге
 

  негізгі 
идеяга  багындыру.  М ұ н ы ң   ѳзі 

  П уш ки н ш е   айтсақ  та, 
Бальзакша айтсақта 

  шығармада көркем жинакталған се- 
зім мен сырдың, қимыл мен күбылыстың, суреггеу мен баян- 
даудың шегін  білу:  “ бәрін  айтпау”

П уш ки н ),  “ мѳлшерден 
аспау


(Бальзак).
Композицияны н  қурамына  сюжеттің  кезең-кезендері 
ғана емес, сюжеттен тыс нәрселер де кіретінін біз жоғарыла 
айгтыіс  Солардың  бірі 

  пролог  (грекше  prologos 

  алгы 
сѳз) 

  коркем 
шығармаға 
кіріспелердің бір т ү р і.  Мүнда кейде 
негізгі сюжетке дейінгі бірнеше оқиға баяидалады  ( “ М енің 
қүрдастарымның”   басты тараулары),  кейде бас  кейіпкердің 
ѳткен  ѳмірінен  бірер  кѳрініс  беріледі  (“ Арман  ағы сыынң” 
алгы сѳзі), кейде автордың ой ѳзегінен аздаган сыр айтылады 
("С үлуш аш ты н"  кіріспесі)  т.б.  Осы  түрғыдан  кдрағанда 
“ Ш ұганы ң  белгісіндегі”   I  тарау,бір  жағынан,  прологтың 
да ролін аткдрыи түр.  Е кі салт атты 

 бірі автор да, екінш ісі 

  әнгімеші  Кдсымжан, 

  жол  үстінде  біріне-бірі  ел,жер 
жайын әңгімелеп келе жатады да,енді бірде  Кдсымжанның:
•  Н.В.Гоголь.  Шыгармалар,  Алматы,  1954 .  6-том,  140-бст.
185

"Сол  сүрлеумен  барып,  Ш ұғаны ң  белгісінен  кдра  жолды 
киы п  аламыз
”,一
 деген  созіне  автор  елең ете  кдлады.  Осы 
арадан  оқиғаға  оқырман  да  қызығып,  шыгәрма  сюжетіне 
кдрай  автордыц жетегіиде  кете  барады:

— “ Шүганың белгісі” дегеніңіз  не  нэрсе,  тау  ма?—
— дедім.

  Ж о к ,   э н ш е й і н   б і р   о б а ш ы к ^  

  д е д і.  К с й і н   к д л ы п   б а р а   ж а т к д н  
с о ң ,   т а г ы   г е б і н і п   к д т а р л а с ы п :

  Шүгпның белгісін  сіз білмейтін  шыгарсыз-ау, 

 деді.
— Мен  кайдан  б ілейін,бүл  жакхд  б ірінш і  келуьм,  —  дедім.
— Бьтмессіз...  сіздер жассыздар  ғой, 

 деді.  Маған  кдраганда  өзі 
е д ә у і р   к ө п т і   к ө р г е н   ү л к е н   а д а м   б о л ы п   к ө т е р і л і п   к о й д ы .
一 
С із 
бьімейтін  шыгарсыз, 
жассыз 
гой, 
уакытында 
Ш ү ғ а н ы ң  
ә ң г і м е с і н   б ү л   ө л к е н і ң   б а л а с ы н а   ш с й і н   б і і і м   б о л ы п   е д і . . .   О й   ш і р к і н ,  
ө з і   д е   Ш ү г а   д с с е   —   Ш ү г а   е д і - а у !   —   д е д і .
Ж о л д а с ы м н ы ң   б ү л   с ө з і н е н   м е н   д е   Ш ү г а г а   ы н т ы к т ы м .   А н ы г ы н  
с ү р а п   б і л г і м   к е л д і .

Ш ү г а н ы ң   ә ң г і м е с і н   а й т с а ң ы з   к а й т е д і ,   ж о л   к ы с к д р с ы н .   —   д е д і м .

А й т а й ы н ,   —   д е д і .
К д р а   к е р д і   т а г ы   т е б і н і п   к д т а р л а с т ы .   Ж а л п ы л д а п   ж а й ы л ы п   к е л е  
ж а т к д н   е т е г і н   ж и н а й   т а і с ы м ь ш а   б а с ы п ,   е р н і н д е г і   н а с ы б а й ы н   т а с т а п ,  
б і р - е к і   т ү к і р і н і п   а л ы п ,   ы ц ғ а й л а н ы п :

  Бүл  қызық ещгіме,  тындаңыз,  — деді.
С ѳ з д і   б а с т а п   т а   ж і б е р д і .
Осыдан  әрі  клрай  екін ш і тарау 

  экспозиция басталып 
кетеді.  Оқырман одан сайын оқуға ы нты гап, енді шығарма 
сю жетіне  сүңги  береді.  С өйтіп,  жоғарғы  үзіндіден  б із

 
біріншіден,  пролог  шыгармага  әншейін  кіріспе  гана  емес, 
иіығармадағы  коркем  ш ынлыкты  қабылдауға  дайындық, 
оқырманды  соган  үйіре  тартып,  баурап  әкетер  тамаша 
суреткерліктәсіл; екіншіден,  шебер жасалған пролог сюжет­
тен  тыс  түрганмен,  композицияга  орнымен  орайласатын, 
ж іксіз  жымдасатын  эдемі  бет  ашар  екенін  аңғарамыз.
Пролог эр түста  эр сипатта болган.  Мысалы,  Кѳне  грек 
тра геди ял а р ы н л а  корермен  кѳниіін  сахнаға  аударар  арнау, 
жарлау ретінде де қолданылған.  Бүл тәсіл  кдзіргі  пьесаларда 
да (В.Вишневскийдщ "О птим истік трагедиясыіща,\   Н .Х ик- 
меттің “ Станциясыңца”

Р.Ғамзатовтың “ Тау кызында”  т.б.) 
бар: бірінле 

  Б^стауіиы,  бірінде — Диктор, бірінде 

 Акын.
Прологпен  кдтар  тоқтала  кетуге  болатын  бір  нәрсе 
一 
эпилог  (фекше  epilogos  —  сонгы  сѳз) 

  коркем  шыгарманы 
коры туды ң  бір  т у  p i:  тартыс  аяқталып,  ѳзекті  окиғалар 
біткеннен  соң ,сю ж еттік  шешімнен  кейін  ке л іп ,басты 
кдһармандардың  одан  аргы  хал-күйінен  кыскдша  мәлімет 
береді де, сол аркылы автордың иегізгі илеясын толықтыра.
186

кейде  т іп ті  те ре идете  түседі.  Осы  тұрғыдан  қарағанда, 
** Ш үғаның белгісіндегі” мына бір әсем жолдар бір жағынан, 
эпилогтың да  ролін  аткарыгі  тұр:
Ш үғаның өлген орныи кору Әбдірахманға мақсұг болды. Жүрттың 
“ өлді”   дегеніне  нанбаган  секілденді.  Бәріміз  келдік.
Есімбектің  үиі  қы м -ку ы т  екен.  Келе  жаткаи  коп   адамды  көрген 
соң,  келіндері  далаға  ш ы кты .  Көздері  к«ып-қызыл!..  Зәйкүл  ымдап 
шакырды.  Қалтасынан  алып  бір  клгаз  үсынды.  Хат  екенін  білдім. 
Жүрегім  елжіреп,  жылап  жібердім...  Әбдірахман  да  сезіп  түр  екен, 
оңашарак. ш ығып.  окылык..  Әбдірахманның  көз  жасы  соргалап хаткд 
тамумен  болды.
Сондагы  Ш үганы ң  өлерде  жазгән  хаты:
...Әуре  боп  неге  біткен  ажар-көрік,
Іш іңе  от түсірдің,  калкдм,  көріп.
Гүлдету  жас  өмірді  максүт боп  ед,
Серттесіп,  қол  алысып,  уәде  беріп.
Жолыңа  күрбан  кы п   ем  жан  мен  тәнді,
Дарига,  айтылган  серт  болмай  кдлды.
Коре  алмай  а к гы қ  минут дидарыңды,
Арманда жан  тансырган  мен  бір  зарлы!..
Хаты  дсп  а кты қ жазган  ғаш ы қ жардың,
Есіңе  ал,  дүгаңа  мен  ынтызармын.
Қош ,  сау бол,  ойнап-куліп  жолыгармыз,
Астында  а қ  туы ны ң  пайғамбардың!..
Шығарма  бітті  (Қасымжан  әңгімесі  аякталды).  Әттең 
бітіп  қалганын  кдраңызшы!  Бір  сағат  оқы д ы қ  па,ж о қ  па? 
Кдлай  тез  бітті?  Амал  ж о қ ,кітагі  бетін  жабасыз,  еңсеңізді 
көтересіз.  Бірақ  қы м -қиғаш   қы зы қ  әсерлер  айығар  емес. 
Жаңа  ғана  өзіңіз  ке зіп   ѳткен  өмір,  өзің із  сезіп-білген 
ш ы нды қ  қүбылыстар  коз  алдыңызға  кдйтадан  тізбектеле 
береді:  дала,  жазғы  күн,  айлы  түн,  ауыл

алтыбақан,  ән, 
күлкі,  мінездер,  іс-әрекеттер,  тагдырлар  тартысы...
Шұға!..  Ақыр  аяганда,  міне,сүлу  Ш үға дүниеден  кетті. 
Есіл  аяулы  ерке!..
Ж үрегіңіз  елжіреп,  баяу  лүпілдейді.  Көңілде  қүй ы н  
үйткып жүр: арман ба,  ө кін іш   пе,  әйтеуір бір мұң,  бір сыр... 
Осы  кір б ің н ің  өзі  бір түрлі  жайлы,  ракдт.  Т іп ті  осы  халден 
арылгыңыз  келмейді.  Көзіңізді  жүмып,  тағы  да  ұзақ  ойга 
шомасыз.  Не деген үлкен эсер!  Бас-аяғы б ір -а қ баспа табақ 
шагын  шыгармага  кднш алык  мол  т ір ш іл ік,зор  ш ы нды қ 
сыйып  кеткен.  Татаусыз  тѳгілген  тіл  кдндай  ѳсемэ  кѳлдей 
шалкьіған  сыр,  жалындай  шарпыган  сезім  кднлай  гажап!..
187

Кдс пен көздің арасында кдндай кісілермен танысып, білісіп

 
ұғысып  үлгергенбіз

шырақ-ау!  Кейбіреулерімен  мүлде 
сыралғы  дос  болып  ке тіп п із  ғой!..  А й

Әбдірахман-ай

 
кдйтеміз...  сен  де  арманда,  біз де  өкініш те  қалдық...  Шүға 
да  зарлал  өтгі:
Жолыңа  қүрбан 
кһш
  ем  жан  мен  тәнді,
Дарига,  айтылган  серт  болмай  кдлды.
Кдйран  ару!
“ Ш үга десе  —  Ш үға

өй,  ш ір кін н ің   өзі  де  келбетті  еді- 
ау...  Аккұба,  талдырмаш,  көзі  кдп-кдра.  Осы  үріп  ауызға 
салғандай  еді.  Ажары  канлай  болса,ақылы  да  сондай. 
Ж еңілдік  дегеннің  не  екенін  білген  бала  емес.  Сөйлеген 
сөзі,  жүрген  жүрісі  қандай,  бір  түрлі  паң  еді-ау,  ш ір кін !,

.
D13  Ш үғаны  алгаш  рет  Есімбектің  бір  отауынан  кө р іп

 
келбетінен  көз  ала  алмаган  едік.
А пы р-ай,  аламзатта  да  ондай  сүлу  болады  екен-ау!..  Аюсудың 
ко гы д ір інд е й,  осы  аппақ...  Үстінде  ш етін  кестелегсн  а қ   кө й л е к

 
омырауын неше турлі  ілгектермен безеп тастаған  кызыл пүліш кдмзол, 
басында  ү к і  такхдн  б ө р ік;  озі  сүлу  адамды  мүлде  жандандырып, 
қүбылдырып  түрды.
М үсілі мен мінезі осындай  Ш үғаның лебізі кдндай әдемі! 
Бүкіл  әңгіменің  ѳн  бойында  үш -ақ  рет  тіл  кдты п,сараң 
сойлейді.  Әбдірахманды  көрген бетте іште тулай  калған бір 
оқыс  толқынын  жасыра  алмай.  отауға  кір іп   бара  жатый: 
“ Жап-жас ж ігіт екен ғой” ,— десе, сол Әбдірахманды болыс- 
кд  еріксіз  экетіп  бара  жаткднда  жолдан  кездесіп:  “ Қ о ш

 
кдлкзм,  кдлкдм! 

  деп,  кемсендеп  жылап  отыра  кетті” . 
“ Ѳлем деп арман кьілм айм ы н,—
— дейді Ш ұға акьіргы минут- 
тары ны ң  бірінде:  —  ж алгы з-ақ  арманым  бар 

  түнеугі 
көргенімде Әбдірахман  бір ауыз сѳз айта  білмеді.  Бір  көріп 
сѳйлесіп. жаным шығарда  “ Ш уғам!”  деп бетіме бетін тигізсе, 
бар  арманым  бітіп,  дүниеден  армансыз  ѳтер  едім...  Әй.  ол 
ж о к   қо й !..,

.  М ін е ,осынау  аз  гана  лебіз  Ш үға н ы ң   сөз 
мәнерін,сөйлеу  ерекшелігін  әрі  айқын,  әрі лөл  танытады. 
Окырманда  “ бүл  түста.  мына  жағдайда  Ш үға  болса,былай 
дер  еді...”   деген  багдар.  болжал  аны қ  түйіліп  отыралы. 
Әңгімеші ж ігіттің  авторлык баяндаумен астаскдн аңыздауы, 
сол  кездегі  клзақ ауылына  тән салт-сана,  ауыл  адамларына 
тән  әдет-гұрып,  жастарга  лайы қ  ой,  арман,  үміт,  сезім 
сырлары, ең аргы жагы табигат корінісггеріне дейін  Шүғаны 
мегзеп, соныц түлғасын даралап, бейнесін бедерлеп жатады. 
Осының нәтижесінде  окырманның  Шуғага деген  ілтипаты 
арта келе оны сонш апык ұнатады.  Сонлыктан  Ш \та гашык-
188

т ы к  күсасымен дүниеден  көшкенде,  оқырман  көкейінде де 
окін іш  сезімі калады.  Не істеу керек?.. Ж оқ,  істер амал жоқ. 
Әбдірахман  да  кдйтсін,  оны ң қолынан  келер  не  бар?
Ж үзі  кубыла,  С031  күран  Ш ү га м н ы ц

Бір  Шүга  үиіін  жанлы  күрбан  кььіамын
, 一
і.еп,басын тауға да ұрды, таскд да сокты, ешбір айла таппай, 
зарлап  кдлды  да  барды.  Бүл  жағдай  окырман  көңіліндегі 
кірбіңді  көбейте  түседі.
Ш үга 

  Ш үға  ғой!  Әбдірахманды  да  өз  алдына  қоя 
түралык:  тіп ті,  сүлу  Зәйкүлді  қараңызшы!  Клндай  әсем 
жеңге:  бақытсыз ғашықтарга ортақбар сырдың үнсіз куәсі... 
Осы  кісімен  де  окьірман  жақсы  үғыспай  ма?  Ал  Күлзипа 
бейшара ше? М ұны ң тағдыры да бірер толқытпай қоймайды.
Қ илы -қилы   мінез-қылыктар!
Ш ұға!  Тагы  да  Ш ұ га н ы   айтсаңызшы!  Н еткен  сән- 
салтанат

ақыл-парасат,  ажар-көрік!  Өзі де  окінеді-ау:
Оуре боп  неге біткен ажар-көрік,
Ішіце от түсірдііі  кдлкдм,  ко р ііі."
Неткен  сырлы,нұрлы  түлға!  Рас-ақ:
— Ой,  өзі де  Шүга десе 

  Шүға  еді-ау!
Бүл не?  Бүл әншейін  К^сы жанның гана тамсануы дейсіз 
бе? Әлде  Ш үганы ң жаназасына жиналған жұрттың аһ ұруы 
деті түрсыз ба? Әрине,
екеуі де!  Сонымен бірге, сол екеуінен 
де  бұрын,  бұл 

  авторлы к  тенденция!  Қандай  әдемі 
астарласкдн.  Енді  бүган  окырман  тұжырымы  —  ризалығы 
қосьиіады.  Ө йткені  сіз  бұл  шығармадағы  әрбір  мотивке, 
детальға  кдлтқысыз  иланасыз,  н ы қ   с е н с с із.

із  Ш ұға  таг­
дырына тебірене сілкініп кдлдыңыз.  Сіз бұл кдлзды үнатасыз, 
ұғасыз.  Сондықтан  сіз  де  әлгідей  бағаға,  қорытындыга 
келесіз:

  Ой,  езі  де  Шүга десе 

  Шүга  еді-ау!..
Ж ә,осымен біз де сезімімізді  бір сөтке  ірке түрайы кта, 
ш скдш а байлау жасайык; жогарыда біз толгап өткен әсердің 
бәрі  —  Б.Майлин  шыгармасының  керемет  шебер  қиысты - 
рылған  композициясынан  туған  эсер.  Дау  ж о к,  мүндай 
мінсіз  “ композицияла  симфониялық сипат  бар”  (Золя).
189



1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал