Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет11/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   22
дер  ішінде:  оны  сол  арадан  іздеп  таба  біл,  дөңбекшіген 
толкын,  саркырама  сел  астынан  та>ътп  алып  шыга  біл” *. 
Д ем ек,га х н р ь ш   табу 
бір  кү н н іц   не  бірер  әрекеттің 
шаруасы  емес,  жазушының  бүкш  кдламгерлік  қимылының 
он бойында  жататын,  творчестволык мроігестін барлық ке- 
зендеріне бірдей ортак жүмыс.  Егер творчестволык процес- 
т \  үш түрлі (материал) жинау, жи налган  материалды коры­
ту,  қорытылған материаплы жазу кезеңі бар десек, такырып 
осынау үш  кезеңнің ѳн  бойындалүгасз е л і хартып жатады.
Айталык,  жазушы  творчестволық  процестің  алғашқы 
кезеңінде өмірдің эр алуан қүбьшыстарын зерттейді, тексе- 
реді.  Әрине,  бүл  қүбьиіыстардың  ішінде  ірісі  де,ұсагы  да, 
маңыздысы да,  маңызсызы да,  күрделісі де,кездейсогы да... 
— бәрі  де  бар.  О сы ны ң  бәрі 

  болашақ  шығарманың 
материалы.  Бірақ осылардың бәрі суреткер санасында таскд 
таңба  бас кдндай  а п -а н ы қ  жатталып  кдла  бермейді.  Ең 
керектісі  гана  қалады,  керексізі  үмытылады.  Неге  десеңіз 
— ѳр суреткер омір күбылыстарым тек ѳз дүниетанымының 
түргысынан  гана танып,  кдбылдайды.  Оны  омірде  болатын 
кез  келген  кұбылыс  жапгіай  қызыктыра  бермейді.  Ол  өз 
максатына  керек  кұбылы сқа  ғана  қызығады.  Болашақ 
көркем шығармаға негіз болатыны да сол 

 суреткер қызық- 
қан  құбылыс.  Осыған  мысал  ретінде,  Сәбит  Мүкдновтыц 
“ А даскандар”  (қ а з ір гі  “ М ѳлдір  махаббат” )романына 
тақырып  табу тарихына  біраз  назар  аударып  керелік.  “ Бір 
күн і,  —  дейді  С.Мүкднов,  —  түскі  уаюьпта жұмыс  кабине- 
тімде  жазумен  шүғылланып  отырғанымда  ("Сұлушаиггы^ 
жазып  жүрген  кезім  болатын)  әлдекімдер:  "Ө лтіріп тастап- 
ты !”  — дегі  шуласып, тереземнің алдынам жүгіріп ете берісті. 
Құлақкд жат естілгсн дауыскд мен де елендеп, аш ы қ тұрған 
тереземнеи  кдргып  көшеге  шықтым.  “ Нсмене?” 

  деп 
сурасам, жүгіргендер:  '*Өлтіріп кетіпті!” 

 деседі, бірак кімді 
кім   өлтіргенін  білмейді.  Үстіме  өзбектің жүкд  шайы  шапа­
нын  іле  сала,  жүгірген  кө пш йіікке   ілесіп  жалаң аяк,жалаң 
бас мен де жүгірдім.  Бәрьміз бір үйге келсек. бірталай  мили­
ционер айналасын  коршап алыгі, халыкты есік,
терезелердің 
сыртынла ішке жібермей бѳгеп тур екен.  Милиционерлерлің 
арасымен қысылып-кымтырьиіа үйдің ішіне кірсем,
жаралы 
басынан жан-жакхд шапшып  кдны акхлн әлдекім етбетінен 
түсіп

аяк-колдары  әрен  қимыллап,  ѳлгелі  жатыр!  Оның
•  Р.Гамзатов.  “ Мой Дагестан*'.  М..  “ Молодая  гвардии",  1968

стр.  84.
154

кдсында түрегеп  түрған  бір  жас  ж ігітті  екі-үш   милиционер 
колын  артына  байлап  үстап  түр.  Ж ігіттің   аузы  әлденеге 
соктығып,  тістері  сынған  болу  керек,  аузынан  қанды  кө б ік 
шүбырады.  О ны ң  к ім   е ке н ін   білген  ж о кл ы н .  Ал  өліп 
үлгерген  ж ігіт т і  шалқасынан  аударғанда  қарасам,өзіме 
таны с,"Е ң б е кш і  қа зак”   газетінің  қы зм еткері  Мұстапа 
Көшеков/.Т~Артынан  естісек,  Мұстапаны  өлтірген  ж ігіттің  
аты 

  Сүлтанбек  Әбеуов  екен,  Мүстапамеи  екеуі  апалы- 
сіңлілі  әйелдерден  туғанСбөле^ екен.  Бұл  гажап  оқиғаны ң 
сырын  сұрастырып  келсек,  Сүлтанбектің үйленгелі  жүрген 
қызын  Мүстапа  әддеқалай  алдаусыратып,  үйленіп  қояды. 
Бүл оқигага кектенген Сұлтанбек белесін өлтіреді. Оқиғаның 
мән-жайын толык естігеннен ке й ін ,маган бүл іс екі жастың 
кьізға таласуы гана емес, екі дәуірдің, яғни феодалдықескі- 
л ік  гіен  кеңестік  жаңалыкгың  озара  тартысуы  сиякты  боп 
кѳрінді”

. Одан эрі жазушы осы оқиганың кұпиясын тереңі- 
рек  түсініп,  сырын  ашып,  оны  саралап,  үсагынан  ірісін, 
мөндісінен  мәнсізін  ажыратып,  іріктеп,  ең  бастыларын 
түтастыра келе көркем шығарманың такырыбыііа айналдыру 
мақсатында көп еңбектенеді. Жазушының кдзақ әйелдерінің 
бас  бостандығы  жайлы  шығарма  жазбақ  ойы  тіп ті  өріден, 
өзіищ Орынбор рабфагьшда окьіп жүрген кезінен басталып- 
ты.  Сол рабфактың “ 3. деген ш әкірт кызы ауылдағы ұлкен- 
дер әмірінен шыға алмай,  бітіруіне бір жыл  кдлғанда оқуын 
тастап,  ата-аналар  атастырған  әлдекімге  еріксіз  әйел  боп 
ұзатылып  кеткен’’  тұстан  бергі  жылдар  бойы  жазушыны 
тебірентіп жүрген ойлар, сезімдер енді бірде мынадай кднды 
оқигаға кеп тіреледі де, романның тақырыбы пайда болады. 
Тақырыпты  жетілдіру  мақсатында  С.М үқанов  оқиға  қыл- 
мыстылары  тергеуге  алынған  сот  м әж ілісіне  қоғам д ы қ 
айыптаушы  боп  қатысады.  Жазушының  бүл  тұстагы  мате- 
риалдарды  іріктеп,  сұрыптап,  қорытып,  ш ындықты  ойша 
жинактап,  шығарма тақырыбын  жүиелеуі  тіп ті  қызы қ.
М ін е ,тақырып  осылай  туады.
Сѳйтіп, осы айтылғандарды эдебиет теориясының тіліне 
счысак,  жазуиш ның  шындык  болмыстан  таңдап,  талғап 
сиып,  озінің  коркем  шығармасына  негіз,орқоу  еткен  омір 
күбы.шстарының тобын  такы ры п  дер  едік.
Жазушы  ѳз  шыгармасына такырып  етіп  ѳмір  кұбьыыс- 
тарын тандап алғанда, оларға өзінің бағасьш береді; ол бағада 
жазушының лүниеге  кѳзкдрасы;  тапты к идеалы  жататыны 
созсіз.  Себебі  “ Әдебиетші  —  таптың көзі,  күлагы және  үні.
•  "Кдтак одебиетім  газеті,  1959,  №  43.
155

Ол өзтабьшың көңіл күйін, тілегін, кдмьш, үмітін, кұштарлы- 
гы н,  мүддесін,  касиетін  ісабылдайды, 
ksli
ыптастыралы, 
суретгейді”  (М.Горький). Жазушы өз творчествосымен өмірге 
үн қосады, үн қоскднда оз табының максат-мұддесіне сай үн 
қосады.  Көркем  әдебиеттің жүрт үшін  әшейін  коціп  ісөтеру, 
боігСергіту,  “ ракдгпшу күралы емсс, адам тірш ілігінің заңды 
жағдайларының б ірі”  (Л.Толстой)  болатын себебі де осында
U
  жатыр.  М ін е

осылайша,  өмірге ѵн  косѵ әрекстінен  келіп  әр 
жазушының әр  шығармасыньш идеясы тумак,  Бұған  мысал 
ретінде, Сәбит Мүкдновтың жогарыда аталган романга тапкдн 
тақырыбына  енлі  идея  беру  үшін,  сол  бір  канлы  оқиганың 
бас  себепкері  Сүлтанбек  ісін  өз  дүниетанымы  мен  таптық 
мүдцесі тұрғысынан кдлайша бағалағанына аздап  көңіл бөлігі 
көрелік.  “ Ең алдымен, 

 дейді С.Мұкднов әлгі макдлада,
一 
Сүлтанбек 

  комсомол...  санасы бар шәкірт.  Комсомол  кісі 
әйелді менш ікті мүлкім, менің әйелім өлгенше менімен ғана 
бірге  болу  керек  деп  өмірінде  айтпайды.  Әйел  тату  тұрса 
гана
,一
 ѳйел.  Кетемін десе, — ешбір  еркектін зорлап ұстауға 
кдкысы жок,  Өйткені әйел 

 еркектің меншікті мүлкі емес... 
Кеңес өкіметі әйелді еркекпен теңгерген. Олай болса, безген 
Бәтиманын  мандайынан  Сұлтанбек  сипап  қоя  беру  керек 
еді.  Ол  ѳйтпеді.  “ Махаббат”  легенді  тауып  алып,  акырыида 
Бәтима  тиген  Мұстапаны  өлтірлі.  Мүстапа  да  ѳзівдей  жас

 
әрі талпынып келе жаткдн талапкер еді.  Кдра басының кдмы 
(!)  бір  азаматты  өлімге  қиды.  Ендеше,  біздің  айтарымыз 
一 
Сүлтанбек  1 ) комсомолдың  кдсиетті  атын  бьиіғады;  2)  өйел 
теңдігіне  қол  сұқты;  3)  Мұстапаны  клтедеи  емес,кдстап 
олтірлі.  Бүл жумыстың бугінгі коғам түрмысына зллалы күіиті. 
Егсрде  мұидайларга  кдггы  жаза  берілмесе,  баскдлар да  үлгі 
шіыл,  көңіліне  жақпағпн  адамды  ансары  ауған  күні  олтірш 
гастай беруі мүмкін... Сұлганбектің сотында алган әсерлсрдің 
негізінде кұрьиіған  “ Аласкднлар” романы сот мәжілісі біткен
f
coH-ак.  (1928  жылғы  мамырдын  басы 

  З .К )、Қызьиюрда 
кдласында  басталды  да,  сол  жылдың  14  желтоқсанында 
Ленинград  қаласынла  аякталды” .

  М іне,  идея  осылай  туады.
Сейтіти осы айтылғандарлы өдебиет тсорнясыиың тһ ін е  
салсак,  егер  такырып 

  жазушы  суреттеп  отырган  омір 
күбшысы болса, ш)ея 

 жазушының сол озі суреттеп отырган 
омір  күбылысы  туралы   а и ткы сы   келген  ойы,  сол  ѳмір 
күбш ысына  берген багасы  дер  édite.
А лы гы рак  айткзнда,  жазушы  ѳзі  бейнелеп,  суреттеп 
отырган  омір құбылыстары  аркылы  оқырман  назарын неге 
аударса,  кдйда  багыттаса,  сол  —  идея!

Идф^сьу шыгарма  болмайды  жэне  болуы  м ум кін  емес.
Ма^м^н  мен  п іш ін н ің   байланысы  секілді  такырып  пен 
идея да эркдшан бірлікте болады. Такырыптан идея, сондай- 
ак  идеядан  такы ры п  туы п  жатады.  Идеясыз  тақы ры п, 
такырыпсыз  идея  болуы  м үм кін  емес.
Қысқасы,  кез  келген  кѳркем  шыгарманын  негізінде 
б ір іі

бірі тугазы п, бірін-бірі дамытып жаткдн такырып  пен 
идея  болады.  Жазушы  омір  шындығын  көркем  образдарга 
ж инақтап,ѳз  шығармасының  тек  идеялы қ-тақы ры пты қ 
негізінде  ғана  суреттеп  кѳрсете  алады.  Т а қы р ы п   пен 
илеяның мұншалык мызғымас бірлігі туралы сан ғасыр бойы 
суреткерлер  мен  ойшылдар  айткан  аса  кемел  һәм  кенеулі 
нікірлер  кѳптен-кѳп.  Мэселен,  откен  ғасырда  Белинский 
кѳркем  шыгарманын  идеясын  "о н ы н   ѳн  бойында  желі 
тартып жаткдн ой мен сезімнің мыгым бірлігі” деп белгілесе, 
біздің  заманымызда  Гамзатов  шыгарма  идеясын  он ы н  
такырыбына  тамаша  тапкырлыклен  нүскдлы  әрі  үтымды 
кѳш іріп  экетеді:  “ Ой  мен  сезім  —  кус  десек.  такырып  — 
аспан;  ой  мен  сезім  —
— бүғы  десек,  тақырып  —
— орман;  ой 
мен  сезііМ 

  елік  десек,  такырып  —  тау;  ой  мен  сезім 
一 
жол  десек,  такырып  —  сол  жол  алып  баратын  шаһар.
Эдебиет теориясының багзы бір кітаптарында тақырып- 
ты  өз алдына,  идеяны ѳз алдына болек алып, тексереді.  Біз 
екеуін  әдейі  бір  алып,байыптап  отырмыз.  Бүларды  бір- 
бірінен ажырату мүмкін емес екенін жогарыда айттық. Соған 
қосыміиа  тагы  бір  зер  сала  кететін  нәрсе 

  суреткердің 
иіыгарма  жазар  түстағы  творчестволык  толғаныстарыкың 
түп кі түйіні 

  ой  озегі  (замысел).  Ой  өзегінде жазушының 
такырып  тауып,  идея  туғызудағы  түбегейлі  мақсаты,  яки 
творчестволық концепциясы  жатады.  “ Ой  өзегі 

  шыгар­
манын  негізгі  аркдуы”  (А.Толстой).
Эр  шығарманын  такырыбы  мен  идеясын  түтастырар 
дәнекер  болып  түрған  ой  өзегінің  кдй  жазушыда  кзндай 
жагдайда туғанын топшылау, әрине, киын.  Оны кдламгердің 
қасында  ж үріп,  әдеби  әрекетін  әркдшан  қалт  жібермей 
байкдп  отырған  адамдар  да  тап  басып,  дэл  таба  алмайды. 
Мэселен,  Лев  Толстойдын  зайыбы  бір  жолы:  “ Левочка 
кенет,  ойда жоқта осы  кү н гі ѳмірден роман жаза бастады” , 

 депті.  Бүған  Караганда,  “ Анна  ІСаренинадағы”   автордың 
ой  ѳзегі де  кенет,  аяк астынан туган тэрізді.  Ал  дұрысында 
олай  емес,  зерттеушілер  ол  романныц ой  ѳзегі  тіп ті  әріден 

 сонау ѵѵАлпауыт таны''  мен “ Семья бақытының” түсынан 
басталганын аныктады.  Сол секілді, кдй  кдламгерде болсын, 
эр турлі ой ѳзегі оныи эдеби еңбегінің түрліше аркдуы тәріаді

тво рчество лы қ  тол ға ны стар ы н ы ң   кезең-кезеіідерінде 
жатады.  Сөйтіп,  іштей  n id r i,шираіі  түседі.  М үиы ң  өзі  “ о 
баста өзексіз болады
,一
 деп түсінліреді А.Фадеев, — суреткер 
санасында  кдлай  болса  солай  шашылып  жатады.  Бұл 
шыі щыктың жай in и кі деректері ғаиа. Осьиіардың бәрі келе- 
келе әрбір ойлай білетін,  күресе білетін,  сүйе білетін,  куана 
білетін,  кайғыра  білетін  тірі  кіс і  секілді  суреткердің  де  өз 
санасында  әлдеқашаннан  аялап  әкеле  жатқан  мақсатты 
пікірлердің  түбегейлі  түйіндерімен  тоғысып,  түтасады  да, 
ой  озегіне,  сол  арқылы  шығарманың  негізгі  идеясы:на 
айналады” .  Бұл  —  қы зы қ  процесс.  Бальзактың  "қаптаған 
кдлың  идеялар  астында  кдлатын”  шағы,  Достоевскийдің 
“ т ү п с із  т ұ ң ғ и ы қ   ойлар  тереңіне  батып  ке т е т ін ”   кезі, 
Л.Толстойдың  “ түк  жаза  алмай,  ѳзекті  ойлармен  ѳз-ѳзінен 
толықси  беретін”   тұсы  осы  процестің үсті  болуға тиіс.
Эр  жазушыда  ѳр  шыгармасын  жазар  алдында  осындай 
ой  озегі  болмаса,  оны ң  шыгармасында  окырманға  кджет 
ѳм ірлік  озекті  мөселе  де  болмайды  жэне  ондай  шыгарма 
қалың  кө п ш іл іктің   кдламгер  алдына  қояр  занды  сауалына 
жауап  та  бере  алмайды.  Ал  “ сауалы  ж о қ   немесе  сауалга 
жауабы  ж о қ  шыгарма  —
— ѳлі  шыгарма”  (Белинский).
Кейде  шартты  түрде,  иіығарманың  такырыбы 

  сауал 
да,  идеясы  — жауап деуге  болар еді.  Бұл 

үста мына жай

ка 
азырақ  көңіл  бѳлген  жѳн:  бір  сауалдың  бір  емес,  бірнеше 
жауабы болатыны секілді, бір тақырыптан оір емес,бірнеше 
идея  тууы  м үм кін.  Осыдан  келелі  де  біздіц  алдымызда 
эдебиеттегі  идеялык  қарама-қарсьиіықтар  мен  бірліктер 
туралы  мэселе  тұрады.  Бұл  мэселеден  аттан  ѳтуге  тагы 
болмайды.
Эрбір эдеби  шыгармада кѳркем  шешімін тапкдн идеяньщ 
терең тамыры сол  шыгарманы тудырған суреткердің лүние- 
танымында,  олеуметтік  козкдрасыида жатады.  Соидықтан. 
соз жоқ, бір тақырыгггың озінен дүииетанымы әр тұрлі идея 
туғызаяы.  Мэселен,  ѳткен  ғасырдың  алиысыниіы  жылда- 
рында бірнеше орыс жазушысы бір гана такырып кд бірнеше 
роман жазды: Тургеневтің “ Экелер мен балаларьГ


Гончаров- 
ты ң “ Жаркдбағы” ,Писемскийдің "Тулаган теңізі”

Лесков- 
С тебницкийдін "Барар  жер ж оғьГ\  Чернышевскийдің  "Н е 
істеу керегі” т.б. 

 бәрі сол кездегі Россияны түгел кдмтыған 
революциялық-демократишіык  козгалыскд,  атап  айтқанла, 
нигилистерге  арналды.  Бірак.  осы  бір  ғаиа  тақырыптан 
туғызған оркдйсысының идеясы әртарап

бір-біріне кдрама- 
кдрсы:  “ жаңа адамдар” атанған әр лауазымды  күрескерлерді 
бірі  жан  сала  жактаса,  олардың  геройлык  образ  ретіндегі
158

үлгиіеріл жасаса, бірі  “ басы артык ааамдарга” әншейін іштей 
тііектестіктен  әріге  бара  алмайды да,  енді  біреулері  оларға 
ымырасыз  кдрсы  шыгып,  тіп ті  жала  жабады,  жазғырады, 
нигилистердің  сатиралык  ти пін   жасамак  болады.  М үны ң 
борі  — эр тарап дүниетанымга негізделген  идеялык кдрама- 
к

фсылықтар.
Д үниетапы м ы   б ір ,әлеум еттік  көзкарастары   о ртақ 
бірнеше суреткер бір тақырыпкд жаза кдлса, әрине,олар да 
илеялық жағынан бірін-бірі қайталамауы кажет,  эркдйсысы 
өзінш е  т ы ң

  н ұска л ы   идея  туғы зуға   ти іс .  М ә с е л е н

 
М ұкдновтың  “ Ботакозі” ,Есенжановтың  “ А к   Ж айы гы



 
Нүрпейісовтың “ Кдн мен тері”  

 бір тақырыпкд — тарихи- 
р е в о л ю ц и я л ы к  т а қ ы р ы п қ а   ж а зы л га н   ром андар.  Әр 
романның идеясы өзінше, нүскдлы

бірін-бірі кдйталамайды 
жоне  ор  ж азуш ы ны ң  ортақ  тақы ры птан  туған  идеяны 
көркем жинактау мәнері өзінше,  машығы бөлек; бүл реттен 
де  б ір ін -б ір і  қайталамайды.  Д ем ек,  бүл  арада  да  бір 
гақырьгптан біреу емес,  бірнеше идея туып тұр.  Б ірақ бұлар 
бір-біріне  керегар жаткдн ж ок.  Өйткені  бұл жазушьшардан 
әркдйсысының о бастагы ой өзегі бір-біріне багыттас,  үқсас

 
сыбайлас.  Сондықтан  бұл  —
— идеялык  кдрама-қарсылық 
емес

бірлік:  дүниеге  козкдрастары  бір  түрғыдағы  бірнеше 
жазушының  бір  тақырыптан^бір  багытта.  бірақ әрқайсысы 
өзінше,  бірін-бірі  толықтырар  бірнеше  идея  туғызуы.  Бүл 
озгеиіеліктің түи тамыры әр жазушының тек ѳзіне тэн дара 
кдсиетінде,  еш кімге  ұқсамайтын  ѳ зіи д ік  творчестволык 
ерекшелігіндс жатыр.  Сондыктан эр жазушы бір тақьірыпты 
әр  қырынан  жаркыратып  аш ыпэ  оған  әркашан  жаңа,  жас 
мазмұн  мен  п іш ін   бере  білген.
Гаш ры п  пен  идеяның  мацында  тереңірек  тексеруді, 
талдауды  тілейтін  мәселелер  кѳп.  Сырттай  қараганда, 
кәдімгідей  даулы,  талас  түсініктер де  ж о қ  емес.
Константин  Паустовский,  мысалы,  тақырыптың  ірісі- 
үсағы,  үлкен-кіш ісі болады дегенлі мойындамайды.  Кдндай 
тақырыи  болсын,  оның  маңызы  идеясы на,  автордың  ой 
озегіне,  философиясына  байланысты  дсп  біледі.  Паустов­
ский,  т іп т і,кешегі такы ры п,бүгінгі  тақырып,  ягни  тарихи 
таісырып,  бүгінгі  к ү н н ің   тақырыбы  деген  үғымдарға  да 
мейлінше  шартты  түрде  кдрайды:  “ Кез  келген  тақырыпты 
бүгінгі  кү н д ікі етуге  болады
,一
 дейді ол
,一
тек  жазуиіының 
ѳзі  ез  гасырыныц  биігінде  болсы н!,

.  Бүл  пікірде  біркдтар 
шындыкбар.  Жак.сы шыгарма эркашан жас,  шебер игерілген 
тақырып  кдшан да  маңызын  жоймайтыны  мәлім.  Сондай- 
а к  ірі  идеяга  апарар  такырып  ұсак  болмауы  да  м үм кін.
159

Мысалға  Шәңгерей  Бокеевтің “ Ү рш ы қ” деген өлеңін алуға 
болады.  Ү рш ы қ,кәдімгі ж іп  иіретін үршық.  Осында не түр? 
Т үк  те  түрған  ж о қ

үп-үсак  кдна  нәрсе.  Ал  оісып  кдралык, 
өлең  бір-ақ шумак:
Агаш  едіц  күрма  осксн,
Ү р ш ы к болдын  іиула  өсксн.
Бір  ідиіыііта түрмак жоқ,
Ш ыпфмалык мүиы  естсн.
Тамаша!  К іш ке н е   нәрседен  ақы и  үлкен  философия 
тугыза  білген.  Мүндай  үлкен  идеяга  әкелген  таісырыпты, 
әрине,  ұсақ деуге  болмайды.
Леонид  Леонов,  керісінше,  такьірыптың  үл ке н -кіш ісі

 
мәнлісі-мәнсізі  болады  деп  біледі.  Сондыктан  ол  ірі  жа­
зу шыдан үсактамауды、“дүниедегі ең басты нәрселср туралы 
ойлауды” ,ең  мәнді,  маңызды  тақырыптарға  ғана  жазуды 
талап етеді.  Кешегі тақырып өз алдына, дәл бүгінгі такырып- 
кд  толғану,  заманымыздың  ең  ұлы  талаптарының  биігінде 
болу, “ болашақгы болжау, ең болмаса жарты гасыр алдагыны 
аны қ көре білу керек, 

 дейді ол, 

 өйткені шын мәнінлегі 
әдебиетшілер  барлық  адамзат,  бүкіл  әлем  тағдыры  үш ін

 
күллі  цивилизация,  гылым,  адамдар  тағдыры  үш ін  жауап 
береді” .  Осы жауапкершілікті сезіну Леоновтың ұгымынша

 
эр  жазушыны  тек  кдна  кел ел і,  кесек  тақырыптарга  алып 
барады.
Осы пікірлер, жогарыда айтканымыздай, сырттай  кдра- 
ганда, даулы, талас корінгенмен,  іш кі сырына үңіліп  көрсек, 
бір  ж іп тің   екі  ұшы  секілді,  бірін-бірі  жоқкд  шығару  бьыай 
түрсын.  керісінше,  бірін-бірі  қүптап,  толықтырып  жаткдн 
байлаулар.  Е кі  п ік ір  де  нағыз  иіынайы  шыгармадагы  идея- 
лы қ-гакьірыіпык негіздің күрделілігін куәлаңаырып турғшщай.
Ж ә

идеялык.-тақырыптық негіздід күрделілігі деген  не?
Ш ы н д ы қ 

  күрделі  болса,  одан  туған  шыгарма  да 
一 
күрделі. Өмірдегі оқигалар шым-шытырық болса, оны сурет­
теген  шыгарманын мазмұны да  эр алуан.  Т ір ш іл ік  “ бөрі  ―  
бәрімен,
эркдйсысы орбірімен ұштасьш”  (Ленин), жалгасып 
жаткдн мэслелерге толы болса, суреткердің ой ѳзегі де біреу 
емес,  бірнешеу.  Д ем ек,  бір  эдеби  шыгармада  бір  гана 
такырып  жэне  бір  гана  идея  болуы  шарт  емес.  Проза  мен 
поэзияның шағын түрлерінде,  эрине,солай  болуы  мүмкін. 
Ал  кѳлемді,  кесек  шыгармаларда,  эсіресе  орта  немесе  кең 
көлемлі  эпикалы қ  тур  туындыларында  бір  емес,  бірнеше 
таісырып,бірнеше  идея  болалы.  Бұлардың  эркзйсысын  ѳз 
алдына  белек  —  бүтарлап  әкетіп,  жеке-жеке  мэн,  магына-
160

беретін  кездер де  болады.  “ Рюи  Блаздағы”  

 депті  Виктор 
Гюго, — философиялык такырып 

 биікке үмтылған халык; 
ада\шық такырып 

 әйелді сүйген еркек; драмалык. такырып 

 
ханымға  ғаш ы қ малай'*.
Бүл  арада  В.Гю го  ө з ін ія   бір  пьесасындагы  бірнеше 
гакырыптың тек екеу-үшеуін атап отыр.  Осы секыді бірнеше 
та ш р ы п   немесе  бірнеше  идея  көлемді  шығармапардын 
көбінен  кездеседі.  “ Абай  жолы ны ң”   тек  бас  жагын  ғана 
Оііжайлап кдрайыкціы.  Окудан елге оралган шәкірт Абаи өзін 
щиіадан алып кдйткдлы барпш Байтас пен жорға Жұмабаіідан 
ок. бойы  алда  келе  жаткдн  күиі,  даланың таза  ауасын  еркін 
сіміре  жұтып,  ракдттана  серпіліп  “ кей-кейде  өзіне  таныс 
К о к ү й ір ім   мен  Б уратиген,Т ақы рбүлақ  с и я қты   қо н ы - 
қүдыісгардың тус-түсына келгенде окдіау шыгып, астындагы 
жарау кұла бестісін ағызып-ағызып  алады” .  Осы  эиизодтың 
өз  тақьірыбы  (туга н   жер),  өз  идеясы  (сагыныш)  бар.  Одан 
әрі осы жүргіншілер Көлкдйнардагы Қүнанбаи аулына келіп, 
Абай  өзін  күгкен  апа-жеңгелерінің,  Аиғыз  бен  Үлжанның. 
әжесі Зеренің кұшагына кезек-кезек кіріп,  “ өзін шын балаға 
айналдырып  жіберген”  кзлың  сүйіске  малтиды  да  кзлады. 
Бұл  эпизодтағы  такырып 

  ана  да,  идея  —  меиірім.  Енді 
бірде аналар арасындагы “ еркін

ойнақьі, бала мінездіи бәрін” 
пыш ақ  кескендей  тыйып,  Абайды  Құнанбай  шақыртады. 
Абай дереу бойын жиып ап,
әкесі отырган үлкен үйге келеді. 
Бүл  үй  шешелер  үйіндей  көңілді  емес,ызғар  шашкдндай 
салкын,  түнжыраған  үнсіз.  Бұл  эпизодтағы  такырып  —  оке 
де, идея 

 тоң мойын  катапдык.  Бұдан былайгы эпизодтарда 
осылайша эркдйсысы бір такьфып пен бір идея күрап, озара 
тұтасып, өріліп, өрби береді. Сонда байкдсақ, бір шығармада 
бірнеше  тақырып,  бірнеше  идея  болып  шығады.  Көркем 
шыгарманың идеялық-такырыптық негізінің күрделілігі, яки 
көп  проблемальиіығы дегеніміз —  осы.
Алайда  көркем  шығармадагы  тақырыптар  мен  идеялар 
кднша  көп  болғанмен,  олардың  бәріне  ортақ желі,бәріне 
дәнекер  бірлік  болады.  Ол  бірлік 

  идеялык бірлік.  Оның 
өзі 
шығармага  аркду  болып  отырған  шы ндыктан  туады. 
Барлық  жекелеген  тақырыптар  мен  идеялар  бірімен-бірі 
тоғысып,  үштаса  жалгасып  ке п ,акыр  аягында  бір  сағаға 
саркып кұяды. Осыдан кел in, окырманда дэл осы шыгармаға 
деген бүтін, түтас бір кѳзкарас туады да, нэтижесінде шыгар­
мадагы  орталы қ,ѳзекті  мэселе  айқы ндалады.  Айталык, 
П уш ки н н ің   “ Евгений  О негиніндегі”  ең  ѳзекті  мэселе 
一 
откен  ғасырдың  20-жылдарындағы  дворян  коғам ы ны ң  
рухани дагдарысы.  Өз келемізге келсек,  мысалы,  Мүсірепов-
1 1— 6 1 9
161

т ің   “ Кдзак солдатындагым  ең  озекті  мэселе  —  кеңес  адам­
дары ны ң  моральдык-саяси  бірлігі,  кеңес  жауъінгерлерінік 
согыстагы кдһармандыгы;  Мүстафиннің “ Миллионерһілегі” 
өзекті  мәселе  —  колхозды  ауыллағы  еңбек  салтанаты.
Сонымен,  міне, осынлай,  бір шыгармадагы бірнеше жоне 
эр аяуан ж еке такы ры птар Мен  ыдея/іардың басын бір жерге 


1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал