Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы



жүктеу 53.85 Kb.

бет10/22
Дата08.01.2017
өлшемі53.85 Kb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   22
(А. Твардовский).
‘•Аяулы һөм ардакты Лев Николаевич

 деп жазды Иван 
Сергеевич Тургенев акьірғы демі түгесілер атдыіща,  — эдеби 
қызметіңізге  оралгайсыз.  Д осы м ,орыс  ж ср ін ің   ұлы  жазу­
шысы, зар тілегім болсын, ты ндай  гөріңіз.  Енді ештеңе айта 
алатын  емеспін

шаршадым

б іттім ...***.  Кдасиетті  кдлам 
кереует  үстінен  жерге  ыршып  түсті.  Ажал  аузында  жаткдн 
ауру  адам  жасаураған  ко зін   зорга  тө ң ке р іп ,ко п  жазган 
кдламына акты к рет қиьиіып кдрады,  бірақ оны енді  кдйтып 
қолгә  үстар  дөрмен  ж о қ   еді.  Көңіліне  медеу  еткені 

  тек 
“ Орыс  жерінің  үлы  жазушысы”   гана:  бүл  кеткенмен,  сол 
кдлып  барады,  бұл  жаза  алмагаиды,  сол  жазады,  туган 
әдебиеттің  багы  мен  мерейі  үш ін  сол  жазады,  Русьтің 
абыройы  мен даңкы  үш ін  сол  жазады...
“ ы з   жәрмеңкеден  кдйту  бетінлегі  жандарга  қосылдық, 
енді  эдебиет  болашагын  ойламай  болмайды,  —  деп  жазды 
Мұхтар  Омарханұлы  Эуезов  кдламдас  ш экір тте р ін е
, 一 
сендерді  сол  болашағымыз  дейм ін.  Болаш ақты ,  үдей 
басатын,  алғыдан  асатын  болаш ақты  ойлам асак  к ім  
боламыз? Ал  “ алгы”  дейтін  кдншалық?  Кднша хан  кдзына, 
кдлың  кдтпар  өткенің  жатыр!  Ш ап-ш ағы н  ғана  емес  ne! 
Әсіресе,ол  мәдениетті  онер  боп  та  өсіп  піскен  емес  қой. 
Көбінше  кө б ікті  толкын  санап  жүрміз  ғой.  Мен  операция 
тосудамын...”

*
Осыдан  бір  апта  откен  ж оқ,  галым-жазушы  операция 
столына жатып үйықтап  кетті де,енді  кдйтып оянбады.  Озі 
жары қ дүниеден  біржола  жонелді,  бірақ  артыіша  әлгі  бір 
ү м т   мен  сенімі  кдлды:  кднаттас,  кдламдас  достары,  туган 
әдебиетінің  жаны -тәні  сау  жас  күштері  қалып  барады,  өзі
*  И.С.Тургенев.  Собр.  соч.  М..  ГИХЛ,  1952f  т
. 】

  стр.  580.
*•  “ Кдзак әдебиеті”   газсті.  1961.№  27.
10— 6 1 9
145

жазып  үлгіре  алмаганды  солар  жазады,  өз  қолынан  түсіп 
бара жаткдң  қаламды,  солар көтеріп алады,  халыктың абы- 
ройын асырып, мерейін ұстем етер ардыңісін солар істейді... 
Ардың  ici?
И ә ,“ сөз  өнері,  сөз  ж о қ,  ардың  іс іГ   (Ш олохов). 
Сондыктан  болуға  тиіс,  үлы  жазушылар  өлер  алдында 
өздерінен  қалып  бара  жаткдн  өмірден  бүрын  осынау  енер 
тагдырын  ойлап  киналған,
Ол  —  ол  ма5  А Т олстой  мен  Паустовский,  Рыльский 
мен Вургун, А йни мен Айбек… Бәрі де өмірден бүрын өнерді 
клмай,  тура  кү р ы қ   ажалмен  арпалысып  ж аты п,каламға 
жабысумен болған, Тайыр Жароков көзі жұмылып бара жа­
тып, палатадағыларға “

асқынғатосқынын” оқыған, Кдсым 
Аманжолов  өлем деп  өкінбеген,  өлеңін  ойлап  толғанған:
Окінбен  иен де  бір  кун  өлемін деп

Өкінем  уқсата  алмай  келемін  деп.
Куніне жүз ойланьш> мык толганам:
Өзіммен  бірге  өлмесін  өлеңім деп,
М ін е ,осы  толғаныстардың  байыбына  барган  сайын, 
жалпы  жүрт  шын  мәніндегі  шынайы  өнер  туындысының 
қанш алы қ қасиетті зат екенін  ұккдн үстіне уға түссе,  нағыз 
өнер  иесі  өз  ісіне деген  үлы  жауапкершілігін  сезген  үстіне 
сезе  түсетін  тәрізді,
Өнер  туывдысы  —  кең  үгым,мұның  түрлері  де  көп: 
Х.Наурызбаевтың Абайы —  мүсін өнерініңтуыңдысы болса

 
Қ.Телж ановты ң  Жамалы  —  ке с кін   өнер ін ің   туындысы 
дегендей...  Ал дэл  осы жолғы біздің айтып  отырганымыз — 
сѳз  енерінің туындысы  —  эдеби  шығарма.
Бүган  д е й ін гі  тарауларда  біз  жалпы   эдебиет  пен 
эдебиеттану  жайын  әңгімелей  кел in t  сөз  өнеріндеп  езекті 
мәселелердің  бірі  —  керкем   образ  туралы,  я ки   эдеби 
қаһарман  хақында  сөйлегенбіз.  Эрине,  көр1кем  образ 
一 
күрделі нәрсе.  Бірақәдеби  қаһарман ез бетімен оқшау өмір 
сүре  алмайды.  КәдІмгІ  тірі  к іс ін ің   өзін  қоршаған  ортада 
гұмыр  кеш етіні  секілді,  әдеби  қаһарман  да  те к  көркем 
шыгармада  гана  тір ш іл ік  етеді.  Көркем  шығарма  бір  емес, 
бірнеше  жөне  эр  алуан  образдан  кұралады;  бір  емес,бір 
топ жэне эр алуан образдың басын қосып,  оларға бір ортада 
ты ны с,тір ш іл ік  беретін  тек  керкем  шыгарма  гана,
Кѳркем  шыгарма 

  н ^ ы з   суреткерлік  ә ре ке пің   накты 
нәтижесі,  әдеби  еңбектің  кезбен  керіп,  қолмен  үстауға 
болатын  затты дерегі.  Сәтгі  ш ы қкдн  көркем  шығарма 

  бір 
жазушы келесівдегі ғана емес,
бүкіл әдебиет келеміадегі кесск
146

кұбылыс, бүкіл өнер өлеміңдегі тұрлаулы түлға дейтін болсақ, 
образ 

  осынау өнер туындысындағы кө п тұлғалардың бірі.
uЖекелеген  образ ұнай  ма,  ж о к  па,  мэселе  мунда емес, 
— дейді  Гете,  —  жалпы  кітап  ұнай  ма,  ж о қ   па,  гэп  осы 
арада  жатыр” .
Кітап  демекші,  сөздің  ш ы ны   керек,  кітап  атаулының 
бәрі  көркем  шыгарма емес.  Гете  айтқандай,  халықка  қалт- 
кьісыз  үнайтын,  оган  эстетикалы қ   сусын  болатын,оның 
көркем  дамуында  кәдімгідей  ты ң   адым,  жаңа  саты  боп 
табылатын  кіта п   қана  —  көркем   шыгарма.  Ал  мұндай 
“ ақылды,  ж ақсы   шығармалар  саусақпен  санарлы қ  та, 
сүренсіз,  шала-жансар кітаптар шаш етеюен”   (М .Ш олохов) 
екені  тағы  да  рас.  Талап  талғамы  б иік  бүгінгі  мәдениетті 
окирман өнер туындысын тануға

бағалауға,  “ кебіктен тол- 
іданды” дүрыс ажыратуға,  мінет  осы түсініктер түргысынан 
келуі  шарт.
Ш ы н   м әнісіндегі  өнер  туындысы  кейоір  кездейсок 
ж а р ы қ  кө р іп   ж үрген  ә р і-с ә р і  әлденелер  се кілд і  ақыл 
жетімдігі  мен  сезім  мүгедектігінен  емес,  адам  бойындағы 
асыл  кдсиеттер  мен  сүлу сипаттардан тузілер  болар,  Сонда 
ғана  көркем  шығарма  кдлың  көпке  белгілі  бір  халықгың 
өзіндік өзгеше бітімін» мінезін танытып, оларға өмірдің тың 
купиясы н  ашып  бере  алады.
Ж а қсы   шығарма,  —  м іне,  осы  с е кіл д і,  —  ө з ін д ік  
жаңалығы  бар  шыгарма,  Мұндай  жақсы  шығарма  жазу, 
әрине,  оңай  жүмыс  емес.
— Ж ақсы  жазу  үш ін  не  істеу  керек?  —  деп  сүрапты 
Леонид  Андреев  бір жолы Лев Толстойдан.
— Жазбауға  м үм кін д ігің   болса,  жазба! 

  деп  жауап 
беріпті данышпан  жазушы.
— Қашан жаз дейсіз соңда...  — деп, таңданады Андреев.
— Қдшан  жазбауға  м үм кіндігің   болмаса,  сол  уакьітта 
жаз!  —  дейді  Толстой.
Осы  диалогта  ке п  сыр  бар.  Бірдеңе  жазсам-ау  деген 
жалаң ықыластан түк те  шықпайды.  Кдлам иесін  шыгарма 
жазуга  оны  талайдан  бері  терең  толғанткзн  емір  ш ынды- 
ғының өзі әкелуге тиіс. Сонда жазушьща бұрын-сонды ешкім 
айтпағаңды  айтуға  және  өзге  ешкімге  үқсамай,  тек  өзінше 
ғана айтуға деген мақсат яғни Іш кі кджеттілік пайда болады, 
Нағыз  өнер туындысы  өмірге  осылай  келмек,
“ Әдебиет  —  ықшамдалған  элем,
’  (Салтыков-Щ едрин) 
болса,әдеби шығарма — сол нүрлы дүниенің сырлы бөлегі. 
Ол  —  өм ірдің  өзі  секілді  күрделі,  бұралаңы  к е п у  қи я - 
кдлтарьгсы  мол  шытырман  шыңдық.  “ Ш ^таны ң  б е л г іс і'
147

••Еңяік — Кебек”

“ Сұлушаш,

...  Оқимыз,  тұшынамыз,  тағы 
оқимыз, ойланамыз. Жалықпаіімыз. Әр оқыған сайын бүрын 
байқамаған  жаңа,  соны   сыр  үқкаилай  боламыз.  IIIы н  
мәніндегі  шынайы  өнер  туындысы  оқырмалға  осылайша 
эсер  етуге  тиіс.
“ Көркем  шығарма  жазу,  — дейді Л.Леонов,  —  әрқашан 
піш ін  жағынан опер табу,  мазмүн жағынан жаңалы каш у” *. 
Байыптап  карасақ, дүниенің бүтін  бір бөлегін  күллі тамыр- 
тереңімен қогіарып алыгі,  ажарлы әрі асыл өнер туындысына 
айналдыру,  оны ң  мазмүны  мен  піш ін ін с  жан  тебірентср 
өнерпаздық  кдсиет  дарыту  —  тек  тарлан  таланттын  гана 
колынан  келетін  іс.
С ы л д ы р а п   о ц к с й   к е л іс ім .
Тас  бул a кты к  суыіілай...
Абайдың  осы  сөзінде  аса  терек  магына  жатыр.  Ш ы н 
мәнісіндегі  ѳнер  туындысының  айрыкша  асыл  қасиетін

 
сырткы  түрі  мен  іш к і  сырының  тамаша  үндестігін  осыдан 
артықдәл тауып айту қиын.  Әдебиеттегі мазмұн мен  піш ін- 
нің бірлігі дегеинің озі де осы — көркем шыгарманын шына­
йы сүлулығы, яки  “ тас бүлактың суындай сылдыраған өңкей 
келісім” .
Мазмұн  мен  п іш ін  

  кұрдеді  мәседе^. іргелі  филосо­
фиялык  үгым.  Мазмүн  мен  п іш ін   —  тек  онер  гана  емес, 
өмірдегі  ақцқат  шындықтағы  кез  келген  за

кд  және  қүбы- 
лыскд  тән  нәрсе.
Мазмүн  мен  п іш ін   ең  алдымен  бір-бірінен  айрылмас 
байланыста,  бірлікте; бірінсіз бірі жоқ, яғни мазмүнсыз гіішін 
жоқ,  піш інсіз  мазмүн  жок.
П іш ін д і алайык,  П іш ін  дегеніміз — бір нәрсенің піш іні; 
баска  ережесі  жоқ.  Осының енді  іш к і  кдсиеті,  аныктамасы 
бар,  ол  —  мазмұн.
Мазмұнды  алайык.  Мазмұн  дегеніміз  —  бір  норсенің 
мазмүны;  баскд ережесі жок.  Осының енді сырткы  кдсиеті, 
анықтамасы  бар,  ол  —  піш ін.
Мазмүн  мен  п іш ін н ің   бірлігі  осының  өзінен-ақ  анык 
кө рініп  түрғаидай.  Мазмұн  п іш ін н ің   іш к і  касиеті,піш ін 
мазмүнның  сыртқы  аныктамасы  болганда  ғана  эркдйсысы
•  44Литературная  ппста”

1962,  №  118.
148

ө з ііі
-
өзі
  айқындай  алады.  Ж алғыз-ақ  осынау  мазмүн  мен 
піш іннің бір-біріне ауысу,көшу процесінің негізінде мазмүн 
жататынын үмытпау керек.  Кдндай жағдайда болсын,  әуелі 
мазмұн  туады  да,  өзін  а н ы қ  айқындау  үш ін  өзіне  п іш ін  
іздейді.  Демек,  мазмұн  мен  п іш ін н ің   мызғымас  бірлігінің 
иегізінде мазмүиның піш іннен басымдығы (примат) жатады 
легі  ұккдн  жөн.
Енді  осы  ұғымды  көркем  әдебиетке  кө ш ір іп  көрелік.
Әдебиеттегі  мазмүн  мен  п іш ін   деген  не?
Бүл  арада  тағы  да  біз  сөз  өнерінің  қоғам ды қ  санаға 
кдтысын,  әдебиеттіқ  объектісі  —  өмір,  предметі 

  адам 
екенін, өмір шындығынан тыс, адам тагдырынан сырт өнер 
туындысы болмайтынын еске түсіреміз. Сана — шындыктың 
сәулесі болссГ, адам санасының мазмүны 

 сол адам таныған 
шындык. екені  мәлім.  Сонда  эдеби шыгарманын, мазмүны 
一 
ш   эстетикалы к  идеалының  тургысынан  суреткер  таны ган 
акикшп  омір  де,  пішіи.
 

 
осы  шындык  тута с ты р ы ла  
ж инақтсиган коркем обра^ОаплсYÙeçij яки эдеби қаһармандар 
о м ірі  е ке н ін   т ү с ін у   қ и ы н   емес.  М эселен,  “ Б о та кө з” 
романының  мазмүмы  кәдім гі  ақикдт  омірде  болган  келелі 
ш ы н д ы қ  —  К,азан  револю циясы ны ң  арқасында  қа за қ 
даласындағы үлт-азаттық қозгалысының жеңісі нәтижесінде 
К^зақстанда  Кеңес  ө кім е тін ің   орнауы.  Осы  ш ы нды қты  
жазушы өзінің эстетакалық идеалының тургысынан суреттеп 
көрсетті.  Бұл жердегі  мазмүнның п іш ін і  —  Сәбит  Мұкднов 
романында  көркем  жинақталған  әдеби  кдһармандардың, 
дәлірек  айткднда,  Аскдрдың,  Ботакөздің,  Амантайдың, 
Кенжетайдың,  Кузнецовтың,  Темірбектің,  Бүркітбайдың, 
С ағиттш і,  Асаниы ң

Итбавдың,  Байтөбеттің,  Кулаковтың, 
К о ш кш ш ің

Сарбастың, Құзғынбаевггың,  Базарханның кым- 
қигаш күрес пен тартыскд толы қиян-қилы  тағдыр тіршілігі. 
Осынау  эр  алуан  кейіпкерлердің  шытырман  ѳмірі  —  өзара 
кдрым-қдтысы,  іс-әрекеті, бірін-бірі жаксы кѳру не жек көру 
сезімдері арқылы біз Кдзан алдындағы қазақ ауылының хал- 
к ү й ін ,  тұ р м ы с -т ір ш іл ігін ,  салт-санасын,  әдет-ғүрпы н, 
мақсат-мүддесін  кѳзбен  кѳргендей  танып,  біліп,  сол  дала 
қазақтарының  революцияга  кдлайша  келгенін,  азаттық 
жолындагы  шешуші  шайкдстарға  қалай  ш ы қкдны н,  ақыр 
аягында жаңа өмірге кдйтіп жеткенін аңгарамыз.  Романдагы 
әр  қаһарман  өз дәуірінің  озекті  окиғаларына  кдлай  кдтыс- 
КДнын.  кѳркем  бейне,  қоғамлы қ  характер  ретінде  кдлай 
кдлыптасканын  байкхг^мыз.,
Сонла  біз  автор  б и ік  эстети­
калык идеал  түрғысынан  шынайы,  шебер  суреттеген  кдзак 
даласындагы  дәуірлік  шынлык. 

  ұлан-асыр  күрестер  мен
149

тартыстарға  тп ц ^ 
^
һп
 
ішінде  кдзақ  хал-
кы иы ң басынан  кешкен  аса_мәнлі  пәм  күрделі  әлеуметтік- 
саяси окигалар шыгармадагы кейігткерлер тағлырымен жіксіз 
îaptîlrr

 tM ptrinrrirrri түтясъпт кстксттін көреміз. Дэл осы арада 
әдсби  птьтгармалағы  мазмүнның  піш інге  кош уі  бұлардың 
айта  кдлгандай  идеялы к-көркемдік  бірлікхе  ауысқанын 
кореміз.  Жазушы  тандап  тапқан  піш ін  бүл  жерде  өзінің 
мазмүиын  әрі  толық.  әрі  терец  ашып  тұр.  Шыгарманын 
көлемі де ләл  осы тереңіне  сай;  кейіпкерлер саны да оклға 
мѳлшеріне  лайык;  оларлын  мінез-бітімдері  мен  қимыл- 
харакеттсрі  де  тарихи  шындыкка  сай  нанымды.  үтымды. 
романда  суреттелген  ләуірдің  когамды қ  зандылыктарын 
айқын  ашып, автордың асыл  мүратыиа  мүлтіксіз мегзеп түр. 
“ Тас бүлактын суыилай сьплырағаи өңкей келісім” дегеніміз 
де,  міне,  дәл  осы  еді.
Коркем  шыгарманын  күллі  күны   мен  касиеті  оиын 
мазмүны  меи  п іш ін ін ің  осы  біп;і}рнле  жаты о.  Лев Толстой 
кез келген  коркем  іиыгармаиың қүны  мен кдсиетін уш түрлі 
сипатына:  **а) мазмүн соньиіьнъіна; э) піш ініне немесе ѳзіміз 
эдетте  кѳ п   айтаты н  талантқа;  б)  автордыц  шыгарма 
предметіне  байсалды  кѳзкдрасы  мен  ыстық  ықыласына” * 
кдрап  багалаган.  Бұл  тегін  емес-ті.  Ш ынында  да  мазмұңға 
қджет қдсиет  — сбЬылый^бүры\ і-соады  ешкім  қозгамаған 
тың  кікы}Ч!,пгі ы  i і.ііі  илсмгл  А іш акіау.  Солл\\  а )ң   іш ііііі 
шыгарманын 
сю асп
  мсн 

ч ію  :тш ясы нлаі ы  шсоср;:ік. 
М үны ң  өзі  тарлан  талант  кдна  коте ре  алар  5уыр ж ук  екені 
де  рас.  А кы р  аягыіша,  жазушының  озі  мүсіндеп,  мінездеп, 
ж и н а қт а п ,даралап  отырған  адам  бейнелеріне  мығым 
байсалдылыгы,  қалтқысыз ауған ы сты қ ыкьіласы.  Міне, бүл 
үш  сипат түгел  тұрганда  нагыз  ѳнер  туындысы  да  талапкд 
сай  болары  сөзсіз.
Мазмүң мел п іш ііи ка ііы н  сѳз еткенде, ескеретін бір нәрсе 

  бір  мазмүнның  бірнеше  п іш ін і  болатыны.  Өмірде  ле, 
онерде де  солай.  Омірдегі  кѳрінісін  алып  кдрасақ

пролета- 
риаттың fan  күресінің неше алуан  піийндері бар екені саяси 
эдебиетте саи рет дәлелдешгчііп  кѳреміз:  мэселен,  стачка — 
жеке  стачка  ма  немесе  жаппай  стачка  ма.  бэрібір, 

  тап 
күресі болып табылады.  Бойкот,  саботаж да,  күмән жоқ, тагі 
күресі  болып  табылады.  Манифестация,  демонстрация, 
ѳкілдік орындарга  жэне  соіщайларга  клтынасу 

  мүның ѳзі 
жалпы  парламентер ме немесе жергілікті ѳзіндік баскдрмалар
• 
Русские писатели  о литературном труле  Л..  м Совете кий писатель", 
1955,  т.  3,  стр.  144.
150

ма,
бәрібір — бүлар да тап күресі болып табылады. Осьшардын 
бэрі де тап  күресініи өзінің эр алуан  пішіндері  болып табы- 
лады...  Енді ѳнердегі кѳрінісін  бажайлап  байкдсақ,  мысалы, 
кенес халкьіның Үлы Отан соғысының гылым мен әдебиеттегі 
пішіндерінің  эр  алуандыган  өз  алдына  қойғанда,  бір  ғана 
сөз өнерінің өзінде,  айталық,“ сым Аманжоловтың “ Акьш  
өлімі  туралы  ацызы”  мен  Хамит  Ерғалиевтің  “ Әке  сырын- 
дагьГ\ яки поэзиядагы п іш ін і бір бөлек.  Бауыржан  М омыш- 
ұлының  “ Москва  үшін  шайкдсы”   мен  Тахауи  Ахтановтың 
•‘ Кдһарлы  күндеріндегі” ,яки  прозадағы  п іш ін і  бір  бөлек 
болса,  Мүхтар  Әуезов  пен  Әлжаппар  Әбішевтің  “ Намыс 
гвардиясындагы” ,яки  драматургиядағы  п іш ін і  өз  алдына 
бөлек.  Осының өзі тагы да, жогарыда айткднымыздай, п іш ін - 
нен  мазмүнның басымдығын  аңғартса  керек.
Аяпида  п іш ін   вдейі  мазмүнға  тәуелді,  бейтарап  нерсе 
деуге  болмайды. 'Т ііш ін ііщ   атқарар  ролі 

  белсенді  роль. 
Ш ы гарм а  м а зм ұ н ы н ы ң   үты м д ьід ы ғы   да,  о қы р м а н ға  
жетімділігі де оның піш ініне тыгыз байланысты. >\нығырақ 
айткднда,  п іш ін н ің  әсемдігі — суреткер шеберлігі^  Әрбір ірі 
суреткер өз шығармасының піш ініне айрықша зер салатыны 
тектен-тек  емсс.  Л.Толстой  “ Ревизордың”  п іш ін і  жайлы 
былай  деген:  “ Гоголь  ө з ін ің   комедиясын  дөрекі,  осал 
жазсыншы,  оны  қазіргі  оқығандардың  миллионнан  бірі де 
окымаған  болар  еді” '   Бұл 

  шындық.
-М н з м ү н  мен п іш ін  жайын сөз еткенде, ескеретін еқін ш і 
бір нәрсе 

  мазмүнға кдрағанда,  п іш ін н ің  өзгерімпаздыгы. 
Өмірде де, ѳнердс де солай. Айталық,  махаббат.  Бұл — өмірде 
түракты  шындық,  өнерде  м әңгілік  т а қ ы р ы п .

бай  әдемі 
айткдн:
Махаббатсыз  —  дүііие  бос,
Хайуанга  оны  қскыцдар.
Б ірақөм ірдің осы ш ындығының ѳнерде көркем ж ин а қ- 
талу піш іні өр дәуірде эр алуан. Мәселен,  кдзіргі мюсаббатты 
баяғының  Ләйлі 

  М ә ж н ү н ін ің   немесе  Қ ы з  Ж ібегі  мен 
Төлегенінің арасындағы сезімдерше суреттесе,осы дәуірдегі 
мазмүнға  мүндай  п іш ін   сай  келмеген  болар  еді.  Демек,  бір 
мазмұнның өзі әр дәуірде әр түрлі піш інге көш іп отыратыны 
хақ^
Мазмүн мен п іш ін жайын сѳз еткенде, ескеретін үш інш і 
оір нәрсе — мазмүн мен п іш ін н ің  тарихи категория екендігі. 
Әрбір  жаңа дѳуірде  көне  мазмүн  тың  п іш ін  тауып,  жаңғы-
• 
Л . Н . Т о л с т о й .
  О литературе.  М ..  Г И Х Л

стр.  250.
151

рып,
жасарып кдна коймайды, эр дэуір ез шындыгын, демек 
ѳз  мазмұнын  ала  келеді.  Мэселен,  гасырлар  бойы  үнсіз 
мүлгіп,
тылсымдай тыныи,  күлазып жаткдн  кдзақдаласына 
Қдзан  революциясынан  кейін  кұре  тамырдай  тарамданып 
темір  жол  жосылды  да,  оның  бойымен  бұрын-соңды  бұл 
маң көрмеген жаңа кө л ік 

  поезд жүиткіді.  Бұл 

  өмірдегі 
жаңа шыидықболса,  онерлегі — жаңа мазмүн.  Осы мазмұн- 
ды  әдебиетге  пішінлеу  кдлам  кдйраткерлерін  жаңа  іздену- 
лергс салды.  Даладағы бұл  құбьиіысты,  қимылды,  жш ідам- 
ДЫКГЫ, айгалыі^ баяғы Тайбурыллың шабысын суреттегендей:
Ол  тобе  мен  бүл  тобе, 
Шагалалы 

алкдр  кагі,
Бауыры  шүбар  кол  тобе. 
Кызгыштының  қмзды  кол,
Онан  да  өтіп  жонелді. 
Күмыра,  котан  Кос  кѳлден,
К^мы сіы ны н  кдзды  көл

 
Айікиіасы  бес  колден.
Қогалының  кулы  кол, 
Борінен  отіп  жонелді
, 一 
Ш еіігслдінһі жс.тді  кші.
деп  сыпыртып  сога  беруге  болмайды.  Жаңа  ѳмірдегі  жаңа 
шындықөнерге тың мазмүн болып еніп, ол ѳзіне соны піш ін 
іздейлі.  Осы мазмүнға Сәкен Сейфуллин өзінің “ Советстан” 
поэмасында  мынадай  п іш ін   берді:
Советстам,  біідің  стан,  Совстан 
Экспресс  галма  екпінді  шабыстан.
Гуле  жүріп,
Үні  курып,
Кдпсын  үлып,
Ескі  жалган  аргган  кзлмай  жабыскдн...
Кондуктор 
Сақ бол,  сақ!
Кдрап  тур 
Так-так-так.
Жол  үза

 
Ліідап  баіс,
Айдап  бақ! 
Рудэутак,
Уклон  бар, 
Трат-тат-тат!
Терсң жар.
Бүл арада жаца  мазмұн өзіне үндес жана п іш ін тугазган. 
Оленді  окып  отырғанда  адам  кәдімгі  поезд  үстінде  келе 
жатщшдай  тербелген  сезім  күшагында  болады.  Өлендегі 
әрбір  ырғақ,  ты ны с,екпін  оқырман  күлағына  зулап  асып 
бара жаткдн  экспрестің дыбысын жеткізгендей.  Әрине,  бұл 
өлеңнің  п іш іи ін   мазмүнына  ісьыапсыз  сай,төрт  аяғынан 
те к баскдн  мінсіз  нэрсе демейміз.  Осы  түстагы  өлеңдердің 
••піш ін  ж ағы нан  ж е тіл іп   б о лм аганы н”  кезінде  Сәбит 
М үқанов  білігі  айткдн.  “ Б ір а к,—  депті  о л , —
— мазмүн 
ж ағы нан  б із д ің   е ң б е кш і  жазуш ылар  м ақтана  алалы. 
К^азактын еңбскші табы оскен сайын,
еңбекші жазушылары
152

хседел  өсіп  келеді.  Сонды қтан  еңбекш і  жазушылардың 
жазған  сөзінің мазмұнына  п іш ін і  ілесе  алмай  отыр” *. 
_
Мазмүн  мен  піш ін  жайьш  сөз  еткенде,  ескеретін  тагы 
бір нәрсе 

 жаңа мазмұнга жаңа піш ін іздеуге эбден болады; 
бірак піш ін  іздеу бір  бар да,  қүр  піш індііікке (формализмге) 
салыну өз алдына баскд.  Соңгасына, әрине, сақ болған жөн. 
Модернистерде қолға ілінер  "и іы ғы р ш ы қж о қ,  бос  куыстың 
аііналасын  әсем  әшекейлеген  әшейін  қүр  ш иы рш ы қ  кдна 
бар”  екенін А.Блок дэл  тауып  айткдн.  "П іш ін д і  мазмүннан 
айырып, мазмұнды қүртудың, керісіііше, мазмүнды піш іннен 
ажыратьш,
пішінді жоюдың”  (Белинский) бір көрінісі 

 осы.
Сонымен,  әдебиеттегі  мазмұн  мен  п іш ін н ің   оір лігі 
дегеніміз сөз өнеріндегі орасан зор макызды заңдардың бірі, 
онер  туыидысының  көркемдігі  үшін  ауадай  кджет  жагдай 
оолып табылады. Коркем шыгармадагы мазмүн мен піш ін ніи  
бірлігі  —  оньщ етене  бүтіндігі,  эстетикалық бағалылығы.
Эдебиеттегі мазмұн мен п іш ін дегенді бслгілі бір көркем 
шығармадағы  затты деректерге  кошірсек,  былай  болар  еді: 
шыгарманың мазмукы
 

 
оныц аки к а т  шындыкка негізделген 
такырыбы  мен  идеясы  да,  піш іні 

  одеби  каһарман()ордыц 
та р а   қарыл

кшпынасына,  тап)ы р  тарты сы иа  негпдеяген 
с ю ж е т і,  композициясы  ж эн е   ж азуіиы ны ң  ом ірді  онерге 
аинаядырган  ең 
н е гізгі 
қураяы  —  с у р е т т і  созі,  яки  коркем 
шыгарманыц т ііі .
Енлі  осы  мэселелерге  кѳшеміз.
I I I
Эдеби  шыгарма  туралы  әңгімені  такырыптан  бастаған 
жѳн.  Өйткені тақырып — опер туынОысының іргетасы.
 
Үйдің 
кдбырғасын салып, төбесін  жаппас бүрын  іргетасы  кдлана- 
тыны секілді, кѳркем шыгарманың туу процесі де такы ры п­
тан  басталатыны  даусыз.. 4<5әрінен  бүрын  тақырып  пайда 
болады, 

 дейді Валентин Катаев, 

 пайда болады да, жазу­
шыны  азапка  сал^ТвасгЯЙДБГ.  Такы ры п  санаға  с ің іп ,ойға 
орныкхан  сайын

адам,  зат  образдары,  болашақ  пейзаж 
жүрнактары  туып,  түтаса  береді” **.
Ѳнер  ѳмірден  туатын  болса,суреткерлің  омірден  ең 
алдымен  іздеп  табары  —  өз  шыгармасының такырыбы.  Ал 
“ тақырып дегенің үйыктаған балық сиякты кдрнын жогары
*  С.Мүканов.  Өсу жолдарымыз.  Л-іматы,  1960

48-бет
••  “ Вопросы литературы ж урнал,  1961,№  9,  стр.  130.
153

кдратып,  омірдің  бетінде  қалқып  жүрмейді.  /Гақырып  — 
тереііде. ағьіс арасында, няғыз тұиык. және тегеурінді  иірім- 


1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал