Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт



жүктеу 27.6 Kb.

бет42/48
Дата08.01.2017
өлшемі27.6 Kb.
1   ...   38   39   40   41   42   43   44   45   ...   48

10
10345
100
13600
Малтахан  бвдің  шежіресі  бойынша  жерді  босатып  қалмақтардан  Бөкей  сц 
q   д
аиЬ]1 
'алығын  болатын  жерін  анықгаған.  Азірбай  мен Айтбаи  жасырынь
қолайлы деп тапкак. 
,

ю  
v
'
au
  жеплі  босатып  алса  соғаи  тиісті  болган.  Ьаибакты 
Жер  бөлуде  негізге  алынған  принцип  кди  ру,  кд 
Р  болшғаң  Бірак 
Б а й б а қ т ы н ы и  
билсрі  осіресс
руының 
с о ғ ы
с т а   а д а м
ы
 
аз босаткдн жерще шырашы ^
  р 
Байбактылар  конысты  иайзадаіща  откір
Алтеке  би  хан  түкумына,  өсіресе  Бөкеидщ  өзіне  ж  ^  
*¥р_  са 
көлі>  нарынньщ  Шыгыс  бстілдсп 
тілімен  алды  деген  азіл  содан  қалған.  Бүларға
Айғырқүм  ,  Баршақүм,  Жеделі  т.  б жайлы қоныстар  тиген  . 
.
.
.
.
.

  „  -п 
™  Үттггаған  күмдарымен  сол  күмдардын  оцтүстіпндсп  казірп
Оған  жалғас  Беріштер  Бекітаи,  Бесккдскд,  ү  
„ппытГэты  жеткен  жергс  орналаскз».
Батырбек,  Азғыр,  Сүйіндік 
жерлерівдегі, 
Жабыс  батырдың  аты  жеткен  ж  р 
і
,„Рттрн  бастап  Дүйсе  күмына дейінгі  жерді  алган. 
Берішпен  керші  Тана руы  Үялы  күмыныи  ш 
.
.1ГТ 
күмымен  Көмбелі  күмынынын арасына
Алашалар  өздері босатып  алған 
Аралсорынан 
,
қоңыстанған  . 
жартЫсьшен  батысында  Шалакопаға дейін  о.пүстігінде
Шеркештер Ашшыөзектен  бастап Аралсорд  н 
Р
Дуйсе 
щ м ы ш
  дейін ор„алы «ш . 
т т ш ы ш а т  ш р
 »ен  Жассуша, ДҮ«сс  күмьшыц
Бөкей өзіне  еткен  көмегі үшін Эльтон мен  ҮР 
к а д д ы р г а н .  
Бөкей 
кдзактьш 
і р і  
рулары  өз
арасындағы  жердің  бір  кдтар  шүрайлысын  Ноғаи  * 
кеоген  Жаппас  руын  орналыстырган.  Ногай  мсн 
қонысынан  қашық  түрғанын  мақсат  етш,  езіне  жакьга  кергш
Жаппастың  *срі  аралас  бояган. 
^
 
Дки1,а(1
Хан  түқымына жақын  Төре мен Қожаларға  р 
„а  мен  хаки  сорына  дейінгі  шурайлы  жсрді
(станция)  мен,  К дабайлы   Ахтоба,  Шығыста  Бөгде  тауына
W l P F a H ‘ 
х, 
avnan  кошіріп  алады.  Оларды  Орда 
Сайхын
Соны нан  хан  Адай  рүынан  100  үйді  Ма» ™ ста^ ай 
,  олар  орКэшанда  хан  жагынла  болатын 
аралығына,Шығай  сүлтанның  жеріне  орналыстырган  .  ^  
бір  тірегі  болған.
253

Кейіннен  Шығайдын  баласы  атақгы  домбрашы  Даулеткерейдің  өтініші  бойынша  150  үй  Қызылғүггар 
көшіріліп  алынған.  Олар  өнерпаз  ,  шетінен  әнші,  ақын  домбрашы  болған.  Бүл  өнерлері  Даулеткерейді 
кдтгы  қызықгырған.  Оларды  Берішпен  Байбақгы  арасына  орналыстырған.
Хан  өзіне  жақын  түратын  Төленгіттерді  тауір  жерге  орналыстырмай  Үялы  ,  Ашшыөзек  бойына 
орналыстырған.  Мүның  себебі  Малтахан  бидің  айтуынша  Бөкей  Төленгіттерін  өз  маңына  жақын  үстауға 
шанбаган дейді.
Бөкейден  -  Аслангерей,  Жәңгір,  Әділ,  Тәуке,  Меңдігерей.
Жәңгір( 1824-1845)
Жәңгірдің бсс өйелі болды.  Бірінші әйелі Жүзімнен төрт үл - Зүлкарнай,  Ескеіщір,  Сейіткерей,  Исмайыл; 
екінші  ойелі  Фатимадан  төрт  үл,  үш  қыз  -  Сақыпкерей,  Ибрайым,  Ахметкерей,  Ғүбайдолла.  Бақгыгерей, 
Ғүбайдолла, Хадиша,  Зылиха,  Ғайіпа.  Ғүбайдолла XIX ғасырдың екінші жартысымен XX ғасырдың басында 
Ресей  аумағындағы  түлғалардың  бірі.  Ол  орыс-түрік  соғысын  да  айрықша  ерлік  көрсетіп  “Шыңғыс  хан„ 
атанып, ақыры инфотерия генералы дәріжесіне дейін жетіп,  қазақгардан алғаш рет Ресейде үлкен мемлекеггік 
телеграф  департаментін  басқарады. 
Ж әңгірдің  үшінші  әйелі  Зылиха,  төртіншісі  -  Қарауыл  қожа 
Бабажанүлының қызы Салиха. Жөңгір хан өлерінен шамалы уақыт бүрын Айсүлу деген жас қызға үйленген. 
Соцгы  үш  өйелден  бала  болмаган.  Сейіткерейден  -  Шаңгерей( 1847-1920),  Әділ.  Әділден  -  Мырзагерей, 
одан  -  К^зықан.  Қазыкднан  -  Ғалым,  Әлім,  Қүбаш,  Тауке.  Таукеден  -  Нүрмүхаммед,  одан  -  Махамбет, 
Ғабдулхарім, 
Қабыр.  Қабырден  -  Жігер,  Жәңгір.
Шығай
Шығайдан  -  Өтәлі,  Батыр,  Тоғым,  Даулеткерей.  Даулеткерейден  -  Азаматкерей.
Кдзақ  даласын 
қамтып 
хандық  мемлекетін  қүрған,  іргесін  қалаган хандар  шежіресін  және 
олардың  үрпактары 
Сүлтандар 
шежіресін 
қысқаша 
баяндауды 
аяқгап, 
олардың 
үрпагынан 
ербіген  торелер 
жайлы 
соз  басталады.

ТӨРЕ
Үраны  -  Абылай,  Шаибақ,  Саңқай 
Таңбасы  -  Арқар
255
  ^Ю0Л/£/$////й//ВЯЯКВЧЯКЯ0ЯВЯВІВВЯЯВЯЯЯ&
тал№ИМЩмИРМ^^^ШиШР^РЙ И И Ііі^И № И Іж Я яИ ^

Төрелер  -  кдзақ хандарының үрпақгары.  Шежіре  тілімен  айтканда  ханлар  династиясы.  Тарихы  тікелей 
хандарға  байланысты  болғандықган  олардың  шежірелері  мен  қатар  жіктеледі.
Түпкі  аталары  Шыңғысханға  тірелетінін  көрдік.
Сондықган, төрелер Нүрдан жаратылғанбыз,  Құдайдың қүлымыз, ақсүйек-асыл  , үстемдік қүруға туғанбыз 
деген  ертеден  атадан-балаға жалғасқан  дағды деген  түсінік  болған.
Кдзіргі  төре  туралы  түсінікті  қысқаша  айтсақ  казакгың  баласы,  салт-сана,  әдет-ғүрпы  бір,  тек  жүзге 
қосылмайды,  руға  бөлінбейді.  Атамекеніне-өскен  жеріне  қарай  бөлінетін-әлеуметтік топ.  Үлыс  деп  айтуға 
болады.
Алғашқы  шежіре  таратушылар  осылар.  Зиялы  түлғалар  көптеп  кездеседі.
Төрелер  шежіресін  бірнеше  топка  белу,  оны  дүрыс  жіктеуге  көмектеседі.  Оның  барлығы  хандар 
шсжіресінде  анық  көрінеді.  Ол  тікелей  Жөнібек  сүлтаннан  бастау  алады.
Оныц  бәрін  қайталамай  Қасымханның  үрпағы-хандық  күрған  өлкеде-қазіргі  төрелердін  аталары 
есептеледі.  Оның жіктелуін  Кдзақ шежірелеріндегі  мағүлыматтар  мен  шектелуге  тиіспіз.  Олар  жәйлі  бізде 
тиянақты  дсректер  аз.
Енді  Жәнібектің  ез  әкесінен  туған  Әбілхайырханның  осы  Батыс  олкедегі  қолдағы  деректерге  сөйкес 
бар  үрпақтарының  шежіресіне  тоқгалып жіктейміз.  Онында  зерттеу  талап  ететіне  ешбір  талас  болмайды.
Бөкей
Бөкейден  -  Жәңгір,  Төуке,  Әділдер  үрпағы.  Оларды  жоғарыда  кеңінен  тараттық.
Шығай
Шығайдан атақгы күйші Дөулеткерей. Осы Шығайдың үрпағы Оразалыдан - Шошақ (Сүлтанғали), Сейтек
-  атакты  күйші.
Батыс  өңіріндегі  төрелер  шежіресінде,  арғы  аталары  Нүралы  ханнан  тарағанмен  дәл  қайыссы  кдйдан 
туатынын  тап  басып  айтпай  Тайпақ  тәресі,  Жайық  төресі,  Түз  (  Айдар  )  төресі,  Ішкі  Бөкей  төресі  деп
білетіндер  бар.
Жайық төресі
Нүралыныц  тоқалынан туған  Орманнан  -  Қүсет,  Әділгерей,  Сакыпксрей,  Сүлеймен(Қажы).  Қүсетген
-  Жүсіп.  Жүсіптен  -  Аяпберген,  Дөулетше,  Сүлеймен,  Шаббаз,  Шокпар.  Аяпбергеннен  -  Дидар,  Топыш, 
Нүржан.  Топыштан  -  Рақат,  одан-  Болат,  Опық,  Мүрат.  Дәулетшеден  -  Ғафар,  Зағиф,  Шайқаш,  Сәлім. 
Сүлсймсііисн -  Мақсат,  Әмина Маметова(Мәншүктің асырап алған шешесі), Жауһар.  Шаббаздан -  Кдзбек. 
Шоқпардан  -  Бөлекей.  Әділгсрсйдеи  -  Мүхаметжан,  одан  -  Халел.
Тайпақ төресі
Сүлсйменнсн(Кджы)  -  Байғанбет,  одан  -  Қошқарбай.  Кршқарбайдан  -  Ахмет.  Ахметтен  -  Кддірхан, 
Жүсіпбек.  Кддірханнан  -  Мүрат,  Ермүхан.  Қарімнсп  -  Мақсат,  Хамит,  Кддірхан.  Мүханнан  -  Ғатау.
Тұз тересі
Мүхамбетолінің  (Шегір)  бірінші өйелінен  -  Сьщық,  Әубәкір;  екінші әйелінен  -  Едіге,  Батырхан;  үшінші 
әйелінен  -  Қасымхан,  Ермүхан,  Нүрмүхан.  Сыдыкган  -  Салауат.  Едігеден  -  Рахым,  одан  -  Қүрманғазы, 
Сәрсенғазы.  Қүрманғазыдан  -  Едіге.  Сәрсенғазыдан  -  Әбілкдйыр.  Батырханнан  -  Шүйнішхан,  Кдйыржан. 
Шүйнішханнан  -  Абай,  Қанат,  Нүрлан.  Кэйыржаннан  -  Алмаз,  Алмат.  Кдсымханнан  -  Уәлихан,  одан  - 
Мақсот,  Аманжол,  Есенжол,  Марат.  Нүрмүхапнан  -  Әнуар,  Кдйдар.  Әнуардан  -  Мүрат,  Талғат,  Ерлан.
Бөкей  төресі
Жүректен  -  Батыр-Кдрабай,  Әбілғазы,  Есқазы,  Досқазы,  Есенғазы,  Тоқал-Жолды.
Әбілғазыдан  -  Тінім,  Үмбетәлі,  Төжі,  Дәулет.
Тінімнен  -  Шамекен,  Бердіғали,  Бегәлі,  Алжан.  Бегәліден  -  Нақат,  Мақым,  Халел,  Ибраиім.  Накаттан
-  Карім,  одан  -  Қапият.
Үмбетолідсн  - Жапгерей, Әжгсрей,  Ғүбайдолла.  Жангерейден -  Хайролла,  Батырхан,  Салихан,  Ескендір. 
Салық.  Хайролладан  -  Мүхамбетжан,  одан  -  Хамит.  Әжігерейден  -  Сдыхан,  Сапи,  Қажықап.  Сдыханнан  - 
Уалихаи,  Арон.  К^іжыкдннан  -  Шияп.
Тожіден  -  Тоқжан,  Ержан,  Әділ.  Тоқжаннан  -  Хасанғали,  Мүхамбеткдли,  Абдірахман,  Жүмағали.

*
т
к
  С алы ^^ира^Ерж аннэ^^Х аш е^М едет'  ХагаТ Хашет',',  ’ 
е
' РІК  w “vxaH"a"  '  Ммік.
iS S L fS ^ - -
«а,  
! & - . &
Мүрат,  Iftjar.  C e p e ,,.  Әкшэліден  -  Өбіраш,  Жүсіп,  Тауып, 
t o y ,   Муса',  Щ әуэлГ™   ’ 
Шр6Ш  Кі,,ТТП"  -
  м ™ ™ » .   Өшркіли,  к,слан,  Манекен,  Сарссшс,  -’ 
Есқазы
Ескдзыдан -  Биғазы,  Ыдырыс,  Жоныс,  Тоқбай,  Нығмет,  Ғабидолла.
Ыдырыстан  -  Қапез,  Рамазан,  Кдбдекен.  Нығметген  -  Кдйырсапа,  одан  -  Мақсат.  Тоқбайдан  -  Ілияс 
Ғабидолладан  -  Ғалым,  Ғабдікәрім,  Мәштет.
Доскдзы
Досказьщан  -  Абдолла,  Бытықай,  Шақаман,  Шилян,  Шәмбіл.
Бытықайдан -  Шығай, одан -  Гиззат.
Шиляннан  -  Мүхамбетқали,  одан  -  Жүсіп.
Шақдманнан  -  Рахметолла.  Рахметолладан  -  Қынан.  Қынаннан  -  Әділбек,  Ғаділбск,  К^збек.
Шәмбілден  -  Жүмағали,  Сатай,  Өтеш,  Ахмет,  Лиман.  Сатавдан  -  Темірғали.  Өтештсн  -  Мусін,  одан  - 
Үлеймен.  Ахметтен  -  Саясат,  Мүхамбетқали.  Саясагган  -  Асылбек.  Мүхамбегкдлидан  -  Максат,  Болат.
Есенғазы
Есенғазыдан  -  Бексүлтан,  Сарсенәлі,  Жөрдемәлі.  Бексүлтаннан  -  Бүлкаш,  Нығымет.  Жердемәліден  - 
Меңкәу,  Кддамғали,  Меңціғали.  Қадамғалидан - Хүбайдолла, Ғазиолла. Мевдіғалидан - Сыкдқ, одан  - Болат. 
Мәңкәуден  -  Қисмет,  одан  -  Ерлан,  Еркін,  Ержан.
Жодды
Жолдыдан  -  Хайрош,  Жүмағазы, Жүматай,  Байторы.  Хайроштен -  Нүрым,  Сақыпкерей.  Нүрымпан  - 
Адияттола, Зеңнат,  Мақсат.  Сақыпкереңден - Уали.  Жүмағазыдан - Майлыбай,  Меролі,  Шамүрат,  Мүхтай.
Майлыбайдан - Ибрайім, Бүлтекей, Тәуекел. Бүлтекейден - Шамшиден, Тасболат, одан -  Мүхат.  Мүхаттаи
-  Ғатау,  Мүратхан.
Мерәліден  -  Ибраш,  Әубөкір,  Есқали.  Әубәкірден  -  Мүхан,  Ақон.
Мүхтайдан - Әмірөлі,  Мақаш,  Шүкітай, Оңғар, Қүбаш, Балмырза. Әмірөліден - Ғалым, Жағпар. Жашардан 
Кдрата.  Ғалымнен  -  Хасан,  Ақмолда.  Макдштан  -  Кджекен, Аспамдияр.  К^зжекеннен  -  Кдратай.

 
Мүхатәліден  -  Набиолла,  одан  -  Коля.  Жүматайдан  -  Абдолла,  Айшабек.  Абдолладан  -  Магзом, 
Мүхамбетқали,  Досқали.
Ерәлі  (1792-1795)
Ерәліден  -  Темір,  Белекей.  Белекейден  -  Кдсым,  Жашу,  Сөдірмен.
Кдсымнан  -  Ермүхамед  (Елекей).
Содірменнен  -  Тілеке  батыр,Сапек.
Тілеке
Тілекеден  -  Дагар.  Дагардан  -  Имаш.  Имаштан  -  Мүхамбет  Кәрім,  Жүма
л/г  Мүхамбет  Көрімнен  -  К даж ан ,  Жаннат.  Жаннагган  -  Серік,  Мүхгар,  Нұржан.  Сер.ктсн  -  Ержан. 
Мүхтардан  -  Аслан.
Сапек
Сапектен  -  Дәулетшар.  Дәулетшардан  -  Демей.  Демейден  -  Да^іерейй 
Ул „у о  * Каді 
пжи
^ С
с
 
l*i 
ха і і 
Сақыпкерейден -  Нүрмүхамбет.  Нүрмүхамбетген - Макдт.  Макдтан - А б^ айД еш рхан
былайдан  -  Асылхан.  Ермүхамбеттен  -  Үсен,  Абдолла,  Ерш,  Ы  ыр  • 
Ыльгоыс  Епімііен  - 
Жакэнша,  Айманша,  Салым,  Қанар,  Кдоымбай.  Абдолладан  -  Жәңпр.  Жецпрдсн  -  Ыд  р 

 
р  .........


.........  
............257

Айшуақ  (1797-1805)
Айшуақтан  -  Баймағамбст.  Баймағамбстгсм  -  Мүхамбетжан.
Шергліы  (1802-1824)
Шсрппы  Орыиборга  кдрайтын  кдзактыц  кіші  жүзііідегі  соцғы  ханы.  Үш  Батыс,  Шығыс,  Орталық деп 
сүлтандыкка  болінді.
Қарагай  (1824-1826  сүлтан)
Кдратайдаи  -  Еркіи,  Тілеу,  токдлы-Бортаннан  -  Бисалі,Беголі.
Еркін
Еркіішсп  -  Мсролі.  Мероліден  -  Мүхамбегксрей,  Мүхит,  Пацгсрей,  Жайша,  Жүсіп,  Ақжан,  Доріжап. 
Мүхиггіц  шсжірссі
Мүхіптап  -  Шоц.  Шорііі,  Hoy  (1  ойслі  Ермсктсн),  Муса,  Зипсп,  одан  -  Қүбыш.  Нәуден  -  Шайқы(1894- 
І
1
?2І),  Мақмуд,  К,үбай.  ІІІайқыдап  -  Қойлыбай, Аншар,  Сағидолла,  Багедден,  Жамиға,  Ғайни,  Сүлтапғали, 
Маганым.  Екінші  ойелі  Балжаннап  -  Ажар,  Әніп,  Салык,  Әніптен  -  Лүхпан.  Лүхпаннан  -  Крнат.
Тілеу
Тілсуден  -  Шынар,  Ссцгір,  Доулст.Иман.
Шынардан  -  Баклпяр,  Кошск,  Қүлжан,  Алмүхамбет.  Бақтиярдан  -  Ибраш,  Шайқы,  Доукен,  Мадина. 
Ибраштан  -  Акдс,  Мамбет,  Ғабдолла.  Мамбсттсн  -  Рахметтолла,  Болат,  Амангелді.  Ғабдолладан  -  Мүрат. 
Мадинадан  -  Роза.
Қүлжаннаіг  -  Мүсірегі,  Можит(соғыста  өлген).  Мүсірептен  -  Смағүл.
Доулепен  -  Дорібаіі,  Бекерашы.  Дорібаіідан  -  Темірболат,  Мертсмір.  Мертемірдсн  -  Максим.  Иманиан
-  Қошқар.  Кршкардан  -  Ғали.  Ғалиден  -  Шокібай,  Нодір,  Роллан.  Алмүхамбсгген  -  Бақтыгерсй,  Бірғали. 
1>ик,тигерейдеіі  -  Салауат,  Ғаідемше,  Ғаранша.  Біргалидеи  -  Марат.
Бнсолі
Ііисіі іідсн  -  Доулсгжан.  Доулстжаііііан  -  Шыитас,  Бак.ытжаи,  Батыр,  Магзом( 1870-1905),  Окімжан. 
Шмнтастап 
Арон,  Ғ.сенпиш,  Ғалымша.
Ғабдікорім урііақтары.  Бакмтжлшіап  -  Шамиль,  Ғаббас,  Мүрат  1863 жылы. Акбакдйда гуган ойслі Саржан.
Окімжаппан  -  Баячит.  Бая шттен  - Асылбск,  К^мол,  София.  Асылбектсн  -  Болат,  Серік,  Болат.  Кдмслдсн
- Сабыржан.  Батмрлан  -  Меркдт.  Меркатган  - Серік,  Болат.  Серіктен -  Ғалым,  Мүхтар.  Болаттан  - Аменгелді. 
Бүлар  Ақбакай.  Крскол,  К^банбай,  Кдқбакты,  Көкбүлақ-Шынтас  деген  жерлерді  мекендегендер.
Байтөре
Байтореден  -  Жүманияз.  Жексен,  Жүмалы,  Кенжслі.
Жүманияздан  -  Моддагали,  Ғазез,  Мажат.  Жексеннен  -  Мүхатай,  Мүханәлі,  Мүхамбетәлі,  Хайролла, 
Кдйыр.  Мүхатайдан  -  Мүхлмбет. 
Мүханоліден -  Жадігер.  Мүхамбетөліден - Даулет,  Маулет.  Хайролладан
-  Самат.  Саматтан  -  Ескак.  Рашид,  Амангелді.  Қайырдан  -  Темірбек,  Өмірзақ,  одан  -  Арслан.
Жүмалыдан  -  Лүкпан.  Баймүрат.
Кенжэлідсн  -  Есжан.  одан  -  Шүгай,  Мүзафар.  Шүгайдан  -  Салімжан,  Мержан.  Мүзафардан  -  Магжан, 
Досжан.
Сүлтанмахмуд.  Ыбырайдан  -  Шыцғыс.

ТӨЛЕНГІТ
Төре
Крлмақ
Монгол
Қытай  (Үйсін-  Мөңке)
Үраны  -  Орақ 
Таңбасы  -  Көсеу
^ І Щ І І Щ ІШ Ю Ш р ^ ^  
259

Төлеңгіттердің  шығу  тарихы  жәйлі  Шәкөрім  Қүдайбергенүлынан  бастап,  осы  күнге  дейін  әр  түрлі 
болжаулар  айтылып  келеді.  Қолдагы  деректер  мен  халыкхар  арасында  айтылып  жүрген  түрлі  аңыздарға 
карағанда Толеңгіттер Үш жүздің ру-тайпаларының орналаскэн жерлерінің бәріненде кездеседі және өріден, 
ескі  заманнан  бастау  алады.
Бүл  олардың Төре,  Кдлмак,  Монгол,  К^ытай деп  аталатын  үлттар  мен  үлыстың  әр  түрлі  аталарынан 
болініп,  келген  жеріне,  сол  шыккан  руының  атын  атағаннан  шыққанын  кәрсетеді.  Олай  болғандығының 
басты  дөлелі  олар  ездерінің  аталықтарын  арғы,  түпкі  аталарына  дейін  жіктей  алмаулары  болады. 
Сопдықтанда  әріден  көне  замап'дардан  келе  жатқан  аталарының  тарихының  болмауы  осьщан  деп  түсінуге 
болады.
Толеңгіт  -  цеген  сөздің  қайдан  шыққанында  дәл  басып  айтушылар  естілм ейді.  Ш өкәрім 
Қүдайбергенүлы  оны  өр  сақка салып  Каракалмақ.  Ақкалмақ атаған дейді.  Олардың руларын  атап  Төлеңгіт 
деген  үлысты  бөліп  ертеден  келе  жаткан  Теле  деген  Түрік  үрпағынан  депте  жобалайды.(21)  Ал,  кдзақгар 
Төлеңгіт  деген  сөздің  арғы  төркіні  хандық  дәуірдің  түсында  пайда  болғанын  айтады.  Өйткені  олардың 
бөлек  топтаскдн  ауылы  болмаған,  хавдармен  бірге  көшіп,  қонып  жүрген,  әлеуметтік  топ.  Төленгіттер 
жаугершіліктер кезіпде қолға түскен жат жүртықгар мен  өмір - сүлтан, датқа  - байлардын қызметшілерінен 
тараған.  Төленгіттер  18  -  гасырда  Абылайханның  арнайы  жарлыгымен  теңдік  алып  ру  тайпа  болып  атала 
бастады.
Төлеңгіттер  басқа  түркі  тілдес  өзбек,  кыргыз,  каракалпак  араларынан  да  кездеседі.  Кейбіреулері 
Бүхара,  Кдрашы  Төлеңгіттердің  бір  бүтағы  депте  таласады.  Соңгы  кдзақга  хаңдық  басқару  өрлеген  түста, 
өсіресе,  Абылай  ханның  кезінде  „Орақ-орақ,,  - деп үрандап,  таңбасын  өр  жерде  баскдп  -  дейді  аңызда.
Ал,  Төлеңгіггердің таңбасы  әріден болған деген жорамал да  ара-түра кездеседі.  Мәселен  1732 жылы 
желтоқсан  айында  Абылкдйыр хан  патшаға  елшілікке  берген  кісілер  ішінде  Бақбек деген  Телеңгіт болған. 
Ол  оз  таңбасын  баскдн,  қолын  қойған.  Олай  болмаса  елшілікке  жіберілмейді  -  деген  де  бар.
Төлеңгіттер  тарихын  зерттеген  ғалым  Әділгерей  ертеректе  (1800  жылдың  аяғы)  Кдзапда  көлемді 
жинақ бастырған.  Халық аузында калган  әңгімелерде  осы  айтылғандарды  растайды.
Кдлимедцен  -  үрпағы  Ерсейіт,  Сағадаттың  атасы  Батыс  өлкедегі  бір  катар  Төлеңгітгердің  шежіресія 
жинақгауда  Ешім  үлы  Қажмүрат  жиырма  жылдан  астам  уақыттан  бері  шүгылданып  келгенін  атап  айту 
керек.  Оның үлкен  көмегі  тиді.
Аңыз  бойынша  Төлеңгітгер  төрт тармақка  бөлінеді:  Төре,  К^иімақ,  К^ггай,  Монгол.
ТӨРЕ Төленгіті
Кейбір  деректерде  Тәре  Төленгіті  Орта  жүзден  тараған  Аргы  аталары  Батыр  Арғын  руынан  шықкдн. 
Жөнгір  хан  кезінде  ханның  биі  болган  Теленгіт  Айжарық  шөбі  шүгін,  суы  мол  Үялы  жерін  өзіне  қоныс 
еткен.  Сол  себепті  оларды  Үялы  Төленгеті  деп  атап  кеткен.
Белгілі  тарихшы,  жазушы  төленгіт  Хамит  Маданов  өзінің  түган  жеріне  арнап  шыгарган  өлеңі  „Үялы„ 
деп аталады.
Үшырған  канат  беріп  қиялыма.
Туган жер  мен  гашықпын,  Үялыма.
Тонтімін  күмдары  мен  жазыгына,
Боз жусан,  көк  бете ген,  киягына.
Үйыскдн  Үялының  нуы  кандай,
Мөп-мөлдір,  нүрдай таза суы балдай.
Қүмынан  қолмен  шүқып  су  шыгарып,
Бетівді  кете  алмайсың  жуып  алмай.
Бас изеп туысканцай тал-терегі,
Бойына жылы  сезім,  нәр  тегеді.
Жаныңды жадыраткан Үялыдай,
Жер  бар  ма дүниеде  мәртебелі.
Кесілген  қүмнан  шығып  ашықгар-ай,
Көңілді  көтергенде  тасытқан-ай.
Түсіме  кейде  менің  еніп жүреді,
Аңсаган  сол  Үялы  кдшықгыгы-ай.
Батыр Токеннің кейінгі үрпақгарын біз  Маданов Ж.,  Рахымгалиев  Қ.  берген деректер бойынша таратып 
отырмыз.
Батыр  Төкеннен  -  Қосқүлақ.
Қоскүлақган  -  Кекіл,  Жангақ.

Кекіл
-Г 
КеК? Г  ' 
А Й ш
Р Ь І К ,( ^
а И  
5 аГ'ТЬІР’ 
Д о с к а н а - 
Жақсымбет,  Маймақ,  Акжігіт,  Есен, Жүмағүл, Жанғүтгы 
Түгел,  Бабасеит,  Шекті  (Кднабаи),  Құрманияз. 
1
 
*  ’ 


Жалтыр
Жалтырдан  -  Жанғуат,  Дінгуат,  Шектібай.
Жанғуатган  -  Бекшора,  Жаншора,  Султан.
Бекшорадан  -  Ізғали, Дуисенғали,  Қайрош,  Султан.
Дүйсенгалидая  -  Жөпін,  Қапез,  Қүрмаш,  Сейт, Арыш,  Имаш,  Ищан.  Қайроштсн  -  Уахит.
Жаншорадан  -  Кдсан,  Ихсанғали.  Қясаннан  -  Төлеп,  Ғаббас.  Төлептен  -Төленбай,  Ғалымбет,  одан  - 
Бахытжан,  Есімжан,  Кддыржан,  Райымбек.
Сұлтаннан  -  Мутан,  Кдсым.  Мутаннан  -  Мырзағали,  Шүкір,  одан  -  Кдби,  Әбілхайыр,  Кәрім,  Насыр, 
Үлықпан.  Кдсымнан  -  Әбдреш,  Қүбай,  Делбақ,  Жасимолла.  Әбілхайырдан  -  Жүмаш.  Насырдан  -  Тасау, 
Жүмағазы,  Жүмасейіт.  Абдрештен  -  Зайдош.  Далбақган  -  Қамекеш.
Дінғуаттан  -  Исанқүл,  Исаналі,  Нәдірәлі,  Меңяәлі,  Мұхамбет.  Нәдірәліден  -  Андаш,  Боз,  Кэбдош. 
Андоштан  -  Бахыт.  Боздан  -  Мақыш.
Шектібайдан  -  Әділ,  Ахтан.  Әдідден  -  Бектен,  Сарбас,  К^йқан,  Қаймолда,  Есекен,  Өтеген,  Сасық. 
Бектеннен  -  Алдонғар,  Беққали,  Бердонғар,  Машан,  Смагул.  Алдонғардан  -Тапак,  Зулхай,  Бисенгали, 
Жүмағали,  Әбдіғали.  Тапақтан  -  Әкіміш.  Зулхайдан  -  Темірхан,  Тілек,  Сағынғали.  Бисенғалидан  -  Ғазез,
Сапарғали,  Әділбек,  Әлібек.
Беккалвдан  - Төлеуғали.
Машаннан  -  Сейиткали,  Хайдар.  Сейиткдлвдан -  Тілекқабыл, Доскдбыл,  Есқабыл,  Шолкзн, Амакжол, 
Асқар, Асан.  Хайдардан  -  Байгабыл, Асет.  Байғабылдан - Дастан -  Руслан.
Сарбастап  -  Ерміш,  Жаржан.  Ерміштен  -  Әжіғали,  Сүндеткали,  Әліпкдли.  Сүндеткэлидан  -  Можит, 
Марат,  Болат.
Әліпқалидан  -  Тихон,  Көменбай,  Иманбай.  Тихоннан  -  Ернар.

1   ...   38   39   40   41   42   43   44   45   ...   48


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал