Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт



жүктеу 27.6 Kb.

бет17/48
Дата08.01.2017
өлшемі27.6 Kb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   48

Шекеу
Шекеуден - Жолғүггы,  Шатай,  Түлесалық, Ахметсалық.
Ж олгуиы дан  ~  Тілсс,  Т
ілсстрн
  —
 
г?
Айбатган -  Ғүмар, Жәміш.  Ғүмардан - Хабибптгпя33Дрдан  -  Сүлтан.  Сүлтаннан  -  Айбат,  Айталы,  Досқали.
Сағидолладан - Асқат.  Самиғолладан - Баүыожаи ’ А*ГЩ°ЛЛа’  Самиғолла-  Хабиболладан -  Серік,  Салауат. 
„ 
У  фЖсІН- литалыдан  -  Ереш,  Төлеш.
Шатаидан ~ Бскқулы  Бсип/ш^яи  у  
т/
Кдйыржаннан  -  Сағындық,  Сабыр  Сағидолля^м^ІШ’  ^ ағаД’  ^ айғожа-  Кдщцен -  Рахымжан,  Кдйыржан. 
Ермүхан,  Саржан.  Саржаннан  -  Сарбас 
гаУДан  -  Сахи.  Байғожадан  -  Батыргей.  Батыргейден  -
Түлесалықган - Зайдулла  Мегнетоіла  Jfvfi  ° 
 
Сансызбайдан -  Ринат, Дамир.  Мәліктен  - Т ^ а т ^ а р т т 1^
^
  ^айдулладан~ Сансызбай, Мәлік, Рашид.
Алмас.  СаЛЫҚган  ЗИНУЛЛЭ’ Мүрат' ЗинУлладан - Кдбдрл-можіт, Ержан, Арман. Мүратган - Айдын, Крблан,

Бөлек
Байжиенүлы  Бөлектен  -  Жолай  (Қырықгық,  батыр  болғаи),  Қобан.
Жолайдан  (Қырықгыктан)  -  Бөкімбай,  Байкушік,  Байжігіт,  Байтерек.
Байкушіктен  -  Құлсары,  Акссріл,  Күнбас.  Қүлсарыдан  -  Жонібек,  Тасболат.  Жонібектен  -  Шулгсн. 
Шулгеннен  -  Иса.  Исадан  -  Бисен.  Бисеннен  -  Бекмырза.  Бекмырзадаи  -  Ахмет.  Ахмсттсн  -  Сисенгали. 
Сисенғалидан  -  Уали,  Әли,  Ғани.  Талғат,  Нүрхат,  Сүнғат,  Мирхат.  Әліден  -  Сокен,  Байксн.  Ғанидси  - 
Шәкен.  Талғаттан  -  Мержан,  Шынғыс.  Нүрхаттан  -  Нурсултан.  Мирхатган  -  Ерік.
Қырықгық аталығы  бүрынғы  кезден  кәзіргі  уакытка дейін Жаңакзла  ауданыныц Түщықүлақ,  Ащысай, 
Төртпішен,  Ақмай  деген  жерлерде  қоныстаиған.
Жолайдан  (Қырыктык)  -  Ақссркс  одан  -  Тоқтабай.  Тоқгабайдан  -  Төлеп  одан  -  Жақай.  Жақайдан  - 
Есмырза  одан  -  Асылбек.  Асылбектен  -  Арман  -  одан  Аскар.  Жаманбаев  Асылбек  -  милиция  генерал- 
майоры.  Байжігітген  -  Бестау,  Донай,  Қысгау,  Көнебай,  Кенжебай.
Донай  бес  өйел  алған,  содап  жиерма  жеті  бала  болған.  Донайдыц  үрпақтарын  Есенғалиев  Абаттын 
шежіре  нүсқасы  бойынша  таратылып  отыр.
Донайдың  бірінші  әйелінен  -  жеті  бала:  Есжан,  Қүлыш,  Шәрдіпи,  Бекмаш,  Ерміш,  Рахмст,  Нүрха. 
Есжаннан - Жоныс,  Онғар,  одан  -  Зекей.  Зекейден - Жәлел.  Қүлыштан -  Сабыр,  Ғүбайдолла,  одан  -  Белал. 
Шөрдіпейден - Айтқали, Сүндеткали. Айтқалидан - Ғазез. Сүндеткалидан - Носи, Соми, Лүқпан.  Бекмаштан
-  Есіркеп одан - Абылқайыр,  Нысан,  Куан,  Батырхайыр одан  -  Ишан,  Есенғали,  Парит,  Шайхы.  Ишанпан
-  Кдлимолда  одан  -  Асылбек,  Марат.  Есенғалидан  -  Кдцем,  Бахыт.  Кдцемнен  -  Абат  одап  -  Ерік,  Берік. 
Есенгалиев Абат Кдзақстан Республикасының парламент депутаты болып сайланды.  Батыс  Қазакстан облыс 
әкімінің  бірінші  орынбасары.  Бақыттан  -  Болат,  Мүрат,  Махамбет.  Болаттап  -  Ергали,  Нүрғали. 
Махамбетттен  -  Азамат,  Мыңжас.  Ерміштсн  -  Қайролла,  Ғилман,  Ғилымгерей,  Қабдокен.  Қайролладан  - 
Қалеш,  Ғазез.  Рахметтен  -  Әмір,  Қайыр.  Нүрқадан  -  Қүбаш,  Қали,  Үмбстқали.  Қүбаиітаи  -  Мүхтар,  одан  - 
Ахмет.
Донайдың екінші әйелінен жеті бала. Бірінші баласы Баймешіен - Жүсіп,  Ескдли,  Мүқан,  Ксрей,  Кдйыр. 
Жүсіптен  -  Ырыс,  Өтеғали.  Керейден  -  Сағидолла.  Екінші  баласы  Мырзадан  -  Жүніс,  Азамат.  Жүнісген  - 
Ғабдош,  Ыбыраш,  Ғабділмәжит,  Оразгали. Азаматган - Мәди. Үшінші баласы Деннен - Султан, Доулеткерей. 
Тертіиші  баласы Жарасаннан -  Уәжәіп.  Бесінші баласы  Биманнан  -  Сақып,  Мендігерей,  Ажыгали,  Рахым. 
Сахыпган - Мәжит, К^ли, Абду. Алтыншы баласы Наурыздан -  Мүқан. Одан Есмағүл,  Есқак, Ғазез.  Жетінші 
баласы  Әбідден  -  Ақатай,  Сүлеймен,  Сүлекеш,  одан  -  Ораз,  Жүмағали.  Жүмагалидап  Толеген.  Сүлскешов 
Жүмағали көп жыл Жаңғала ауданында Сталин,  Ворошилов атындағы ірі колхоздарды баскдрып,  Кдзақстан 
Республикасыныц Жоғарғы  Советіне депутат  болып  сайлавды.
Донайдыц  үшінші  әйелінен  алты  бала.  Олар  -  Отеп,  Жанақ,  Кдсан,  Нүрман,  Нүрмагамбст,  Базар. 
Отегттен - Кдси,  Қарасай,  Мамай, Айдынгали. Қасидсн - Тілеміс, Корім.  Кррасайдан -Тілегеп, одан- Атауолла, 
Ғүбайдолла.  Мамайдан  - Тілеуке,  Тіген.  Жанактан  -  Имапбай,  Тапат,  Қднат.  Иманбайдап  -Иман.  Асапнан
-  К^зи, Абат.  Кэзиден - Мүхамбетжан, Оразалы. Абаттаи - Мүхамбеткдли,  Бекес.  Нүрманиан -  Кноз,  Муқаш, 
Мембет,  Нысан,  Сейт.  Кнәздан  -  Аби,  Жақия.  Абидан  -  Айсағали,  Мүсағали,  Кенжебай.  Айсагалидан  - 
Нүрлан.  Жакдадан  -  Бақытжан,  Өтеген.  Мәмбеттен  -  Өтебай.  Нысапнап-  Отеғали,  Мүсагали.  Сейітген  - 
Ғатау,  одан  -  Хайрош,  Мендібай.  Нүрмағамбеттен  -  Истелеу,  одан  -  Қыдыр,  Амангали,  Қүмар,  Ихсан. 
Қыдырдан -  Закария.  Аманғалидан  -  Барадос.  Базардан  -  Хангерей  одан  -  Набиолла,  Набиқүл,  Кдлиқүл.
Донайдың тортінші өйелінен - Әлғазы, Серғазы. Әлгазыдан -  Мүкднгали, Божекен. Серғазьщан -  Кдбдолла.
Донайдың бесінші әйелінен - Қүрман, Тау, Түктен, Түмен, Текебай.  Қүрманан - Әлжан, Әділ. Әлжаннап
-  Жарас,  Танас.  Жарастан  -  Жүбанғали.  Танастан  -  Оразғали,  Боранғали,  Жексенғали  одан  -  Рыскдли, 
Серіккдли. Әділден - Бисенғали, Кдбош. Бисенғалидан - Куанғали.  Кэбоштан  - Жүмағали. Таудан - Молдағали, 
одан- Ғилым,  Сабыр, Әмір,  Қабош.  Сабырдан -  Жағыпар.  Түктеннен - Тереғали,  Мүхамбет одан -  Макбоз, 
Қамал.  Мақбоздан  -  Асан.  Түменнен  -  Шәріппай,  Батырқожа.  Шәріппайдан  -  Айқожа,  Нүркожа,  Муса, 
Мусағали. Нүркожадан -  Қабсиык. Мусағалидан - Жанғали,  Ғазез. Текебайдан - Тірес,  Сүлтанғали. Тірестен
-  Бейсенбі,  одан-  Исмагүл,  одан -  Кдбош.  Сүлтанғалидан  -  Қабош,  Мүхамбетжан,  Мукдн,  Ахмет,  Ахмедяр. 
Қабоштан  -  Қуанғали.  Мүхамбетжаннан  -  Бақтығали,  одан-  Нүрлан,  Ертарғын,  Дархан.  Ахметтен  - 
Ғабдығали.  Мүқаннан  -  Қалиолла.
Байжігітген  -  Санкібай,  одан  -  Қарпык,  одан  -  Дос,  Достан  -  Жадан,  одан  -  Кдчы.  Кдйыр,  Қүмар. 
К^зыдан  -  Изімғали.  Кдйырдан  -  Хамит,  Сабит.  Жаданов  Сабит  ҚСРО  Министірлер  Советі  жапыцдагы 
Қазакстагг  Республикасы  Министірлер  Советіціц  түрақты  окілі  -  болып  20  жыл  жүмыс  істсді.Хамиттсн  - 
Ермек, Асылбек.  Ермектен  -  Ернар.  Қүмардан -  Мажит,  Сагит.  Мажиттен  -  Тулеген,  Асқар. Тулсгеннен  - 
Куаныш,  Данияр.  Асқардан  -  Бауыржан,  Айнур.Жаданов  Мажит  -  журналист  коп  жылдар  Жаигала  , 
Фурманов аудандарында  басқару  қызметін  аткарды.  Сағитган  -  Абай,  Алтай,  Артур,  Айки п.
Байтеректен  -  Малай,  одан  -  Жакай,  одан  -  Мүкдмбсткдли,  одан  -  Ихсангали.Ихсангшіидан  -  Хаби, 
одан -  Ораз(үстаз,  ғалым).

Жанас
Жаиастан  - Жылкышы,  Мамай.  Жылқышыдан  -  Сына.  Сынада
н
  -  Уали.  Угощ ен  -  Ғ;ілымжан,  Карім. 
Ғалымжаннан  -  Рабил,  Қасым,  Әділ, Азамат.
Әліш  (Арыстан)
Әліштен  -  Әлікүл,  Айбас,  Манас,  Баба.
Әліқүлдан -  Еселбай,  одан -  Ботақара,  Көрпеқара,  Кенжеғара,  одан  -  Сағындық,  одан  -  Лүқпаи,  одан - 
Әкім,  Сытыбалды,  Сатай,  Даулеткерей,  Кенжебай,  Қүттыбай,  одан  -  Ачмет,  Қлли,  Жүман,  Бисеабі,  одан
-  Жиенкүл.Жиенкүлдан  -  Ғани,  Телман,  Сержан.  Телманнан  -  Максот.  Кснжебайдаіг  -  Жүмағазы,  одан  - 
Жсксеибай,  одан  -  Ғабдрахим.  Сатыбалдыдан  -  Кдйырғали.  Даулеткерейдек  -  Ғабдеш,  одан  -  Әб\дали, 
Омірғали.  Сатайдан  -  Нерғали,  Ғазез.  Нерғалидан  -  Ибрайым,  Аблай,  Абілхайыр,  Сенбай.  Ғазезден  -
Еспандияр,  одан  -  Исламбек.
Айбастаи  -  Бақан.  Бакдннан  -  Берсүгір,  Тажғүл.  Тажғүлдан  -  Естуші.  Естушідеи  -  Шақит.  Уақагтан  -
Хаят.  Хаяттан  - Алтынбек.
Манастан  -  Өтебай,  Кдймак,
Бабадан  -  Бсрікқали.  Беріккэлидан -  Қарсақ.  Қарсақган -  Өмірғали. 
Ө м
ірғалвдан  -  Мевдібай.
Жарас
Жарастан -  Күл -  Сүйіндік, Атакүл.  Бір нүсқада Қүл,  Сүйіндік екі ағайыііды дсйді.
Қүл  -  Сүйівдікген  -  Қүтгыбай,  Үркінші,  Баян  батыр.
Қүггыбайдан -  Есендияр,  Ермеян.
Үркіншіден  - Төлешбай,  одан  -  Қуан.
Баян батырдан - Нарбота, Қарақалпақ, К,үл, Тауасар, Жалкдйдар. Нарботадан  - Шолтыр, одан - Ахмедияр. 
Қарақалпақган -  Сүлтанғали,  одан -  Қыдырғали,  одан -  Мағзом.  Тауасардан  -  Бакдш, одап  -  Ораз.
пгтя?ЬІЛг ! ^ аРД^ П" Б<^ е5 бай’  ^ ІГЬІсбай’ Елекбай.  Белекбайдан - Отарбай, одан - Жанакай, одан - Әлмухан, 
Жүрымбайдан л Е е б Г   '   р£ШЗаЙ’  Жүрымбай'  ° Р азайдан -  Ерғали,  одан  -  Қүсайын,  одан  -  Самат.
-  С а Ы ^ С ^ и б - і т МуСаГ^г'  СағыР- Жүмағүлдан - Рай, одал  - Шәріп, одан - Сағынғали.  Мусағүлдан 
Боліт  Тчлггг  Кпігяття. 
г 6”   ”  е^ кали’  Отеғзли,  Хайреш.  Бекқалидан  - Алгазы,  Сейтқазы.  Алғазыдан -
-  Мапчт  М ү т ^  Т  г п' 
іп
 
ла
  Ссит^ зыдаи  '  М^ с о т ,  Мағзом,  Мереке.  Өтеғалвдан  -  Есенғазы,  одан
Е р ^ Г м ^ »   Н у р л ^ Г ’  МЗОТаР’  МУШТ'  МүРа™ Н  -  БауЬірЖЗН’  Бах“
-   ЮР
«
  *  Ғ“
ан,
НауаИ’  ° ДаН  '   ЖаНҒаЛИ’  Амангали.  Жанғалидан  -  Максим,  Марат,
стіп келеді.  Максимнен - К д й р а т 'м а р ^ т а н ™ ^ ^ ^ 1™ 11  баСКЯРУ  оргаіщарында  кәп  жьілдар  бері  еңбек 
Аскар,  одан -  Бауыржан. 
Талгат.  Болаттан -  Арман. Аманғалидан  -  Әбілхайыр,  одан  -
- с 2 “ Г £ е« ^ ш , У^ " д* УаЛИДаН  -  Н*рЖа" ‘ 
Ә« "   Нуржаішзн  -  Берколі, Даухеш. 
Б е р е я Ш
Мақүддан  -  Бекен,  Ғайнеден.  Бекеннен  - Саткдн,  Нүрлан, Айдос.
Сарт
Сартган  -  Байғожа,  Қойлыбай, Малай, Дауіт.
Кмір.  Хшіеннен  -  E p M y x a S H w i ^ a u t o  Н'б' К'  Ж“ ,ібмсген  '   Мағзом.  Магаомнан  -
s s m
t s s :  
c
X
"
b
^
\ <
~
c
°
z
z
z
“:
Жолдығұл (Атамбаласы)
Жолдығүлдан - Ерубай,  Итес,  Кдратай.
Ерубайдан - Хожбзй  Тәжбяйднн  5Kvh* 
'
жг
- Жадит. Жадитгем - Шаят. Шаягган -  М а р а г ^ ' Жүністен " Орымбек. Орымбекген - Берік. Жаукімнен

Қаратай
Қаратайдан  -  Әйтімбат,  Қалқамбет,  Елші.  Әйтімбеттен  -  Шомпақ,  Иляс.  Шомақтап  -  Абдрахмап. 
Абдрахманнан  -  Мағау,  Тәжіғали,  Қажығали.  Мағаудап -  Тілск.  Тілектен -  Мүпат, Аскдр, Абзал.  Илястан - 
Ғидуали.  Ғидуалиден  -  Сағат,  Самат,  Қанат,  Талғат.
Қалқамбеттен  -  Абылай.  Абылайдан  -  Смайыл.  Смайылдан  -  Жайлау.  Жайлаудан  -  Рақымбсрлі. 
Рақымберліден - Мүхамбетқали, Үмбет. Мүхамбетқалидан - Үмсыиғаным, көптсн ата-тск жойілі матсриалдар 
жинаушы,  макал  -  мател  сөздерді  көп  білетін,  көріқүлақгар  әңгімесін  зердссінс  сакгаған.  Үмбеттсн  - 
Кджиахмет, Уалиахмет. Кджиахметтен - Қабдолла, Амангелды.  Уалиахметтен - Әзмүхан,  Нүрмүхан,  Ермүхан, 
Әлмүхан.  Кдбдолладан  - Хамидолла,  Сағидолла,  Ғайнолла.  Әзмүханнан  - Талап,  Кднат,  Санат.  Ермүхапнан
-  Есенжан,  Дастан.
Елшіден  -  Кенен,  Кенбай.  Кененнен  -  Иманғазы,  Болғамбай  (Батыр)  одан  Еламан,  Жоламан,  Қармыс, 
Жүман,  Арыстан,  Кдбыл,  Шанжар,  Дильда,  Шалқар.
Еламаннан  -  Рах,  Ыбраим,  Жакып.  Жақыптан  -  Кдлиолла,  Жүмағали  одан  үрпақ жоқ.  Кдлиолладан  - 
Есспгали,  Молдағали.  Есенғалидан -  Қабдылхайыр(Қайырқош),  Қайриден,  Нуридеп,  Ғайниден,  Кснжсбай. 
Кдбдылхайырден  -  Иманғазиз,  Кошербай,  Жүмабай,  Аманқос.  Иманғазизден  -  Чингиз.  Кошербайдан  - 
Темір.  Кайриден  -  Тайпак аудандық партия  комитетінің  бірінші  секретары,  кенсс  төрағасы  болып  қызмет 
істеген.  Кдйриденнен  -  Нүрлан  одан  -  Данияр.  Нуриденнен  -  Ержан,  Куанышбай.  Ғайниденнен  -  Ерлан, 
Теміржан.  Кенжебайдан  -  Мержан.
Молдағалидан -  Сулеймен (Мүхитдин)  одан Сағынбай,  Бисембай,  Сарсенбай.
Жоламаннан  -  Ғильман  -  одан Төкеш.  Төкештен  -  Ергсн,  Түрар.
Кдбылдан  -  Курпелдес  одан  -  Исқайыр,  Есқали.  Исқайырдан  -  Ғайса,  Исқақ,  Ғусман.
Үмбеттен  -  Кджиахмет,  Уалиахмет.  Кджиахметген  -  Әзмүхан,  Ермүхан,  Нүрмүхан.  Уалиахметтен  - 
Ғабдолла,  Амангелді.
Иманғазыдан  -  Бадай  одан  -  Әйтімбет.  Әйтімбеттен  -  Жаңбыршы  одан  -  Жетен.  Жетеннен  -  Еркебай 
одан  -  Жаналы,  Ерғали,  Мәмбет,  Толей,  Жүма.  Жаналыдан  -  Ғаббас  одан  -  Сабыржан,  Хасаин,  Ерсаин. 
Ерғалидан  - Тастай одан -  Қүсайын одан -  Фазыл.  Фазылдан -  Фархат,  Нүрхат.  Момбеттен  -  Мақсот одан - 
Ғиният одан  -  Ғанимат.  Төлеймен Жүмадан үрпақ жоқ.

ТАНА
Қалкдман
Қараман
Бессары
Малайсары
Кдрақұнан
Асан
Жиембет
Үраны - Малайсары 
Таңбасы - Әліп
/

Батыс елкені  мексндейтін  Таналардьщ негізгі ел  табаны Жайык өзенініц шығыс жагында шогмрланғаи. 
Бүл  жерге  Каспий  тецізшің  шығыс  бетіне  Арал  тедізі,  өзсн,  Деіідер  жағынан  ауып  кслулі.  Бокей  беттс  дс 
бар.
Таналардыц кеибір ататары Крратебеніц Қоскел;не, Сырым ауданының Былқылдақ, Жосалы, К^рақүдық 
(Тамды  өзеніггің  жағасы)  Жстікол,  Аралтөбе,  Сегізск,  Тсмірбек  деген  жерлеріпе,  Жайық  озенініц  Лбішін 
түсыпың  екі  жағын  жағалай  көшіп  барып  қоныстанулы.  Олар  осы  күндері  қанаттарын  кец  жайып,  баскд 
аталармен  мидай  араласқан.
Ертеден  кешпелі,  жартылай  кошпелі  ел  болғандығы  Тана  тарихьшда  жмі  оцгімелсйді.  Қалқаман- 
Мамырдан Малайсарыдан басталатын ацыздар баршылық. Танадан жыраулар, батырлар,  бшіср коп іны дан.
Батыр,  би болған Жиембет жырау тек Таналар ғана үшін емсс,  бүкіл Байүлына,  Сүлтансиық балаларына, 
Кіші жүзде  билік қүрған  адам.  Оны 
і і і і с і
 
Жолымбеттііі бір  жеділтек ісі үшін Жиембет жср  аударылғандағы 
айтқаны:
Қос  аяғым  бүғауда,
Тарылдьі  байтақ кең жерім!
Арманда  болып  барамын,
Қоштасуға  аял  жоқ,
Қалқаман,  Шолан  ерлерім!
Қайырылып  кддам  басарға 
Күн  болар  ма  екен  мен  сорга 
Өзен,  Арал  жерлерім!
Қияда/г  қолды  көрсеткен 
Тебеңе  шығар  күн  барма 
Жотасы  биік Дендерім?!
Қайырымсыз  болған хандарға.
Тиерме  екен  бір  күні 
Жолбарыстай  шенгелім,  -  деп.
Таналар тарихында осы күнге дейін ізі өшпеген Батыс К^зақстан, Атырау, Манғыстау, Торғай,  Крракдлпақ 
тінті  Орта  Азияға  кец  танымал  атақгы жырау  Сүгір  Мырзалыүлыпа тоқгаймыз.
...’’Байға  сріп  жарлы  көшті”  -  деп  езі  айтқандай  шагын  шаруасы  бар  Сүгірде  Хиуаға  ауіан  қазақ 
ауылдарымен  бірге  көшіп,  біраз  жыл  Хорезм,  Қонырат,  Бескала  жерінде  болады.  Туған  жерімен, 
с л ііі
 
сағьшын жырлар толғайды.
Оііыц  жырлары  Сүлтансиық  үрпақгарына  қалдырган  мол  мүрасы  еді.  Ойткені,  опыц  толгаулары  мсн 
өлеңдерівдегі  аталатын  Сүлтансиық  тайпасына  жататып  байы,  молда,  би,  шешеп,  батыр  тагы  басщиіар 
о ла р д ы ц   а та  криыстары
  ел, 
жер,  су
  аттары  оз  тусындага  жоне  соған  дсиіпгі  емірде  болган  адамдармсн, 
турлі  оқі-іғаларга  тікслсй  байланысты  болып  келеді.  Олардыц  копшілігін  таратылғаи  пложірсдсн  коругс 
болады.
Сүгір  жырларыныц  ел  аузынан  жинакталған  жазбалары  ор  жылы  зсрттеушілер,  ақідндар  арқылы 
Алматыдагы  ғылымн  -  кітапхана  корына  тапсырылыгап.  Бірақ  олар  халықтыц  игілігінс,  соның  ітіндс 
Сүлтансиық үрпақгарына  калаіі  жеткізілуі,  тигізер  пайдасына жауап  беру  қиын.
Сондықган,  ел аузынан естіген Сүгірдің жырларын жинактаған жоне өзі жатқа айтатын Ессг Әзербаевтыц 
Сүгірдің  „Сүлтансиық  ба.лаларына  арнаған,,-  деп  айтатын  толғауын  осы  шежіре  жинагыиа  енгізуді  жон 
кордік.
Оның  монісі  жоғарыда  айтылған  аталар  жолын  іздепушілердіц  бірі  осы  Есст  Әзербаев  Сүгір  айтқан 
Сүлтансиық үрпақгарының жалғасындай т\гсінік болды.
Сөйтіп, көшпелі түрмыспен „аттың жалы,  атаннын қомында,, жүріп өзінің жансезімін жырымен ағыткдн 
жыраудың мүрасын сан жылдар отседе естігенін жадында гақгап кейінгі үрпақкд жеткізудіц үлкен торбиелік 
мағанасына  мән  барлығына  тұсініп  қарапайым жанга ризашылык білдіруден де  туған  еді.
Сүгір жырларының дені патша  үкіметініц  1868  жылгы  цуақытша ережесі  кысымымен Хиуаға көшіп.  ата 
конысынан  айырылған  елдің  көціл  күйін  бейнелейді.  Елгс  қасірет  окслген  ауыр  жагдай,  осірссс,  оныц 
“...Болғанда  ханы”  -  кдзык,  биің аркдн,,  -  деп  басталатын  жырында айқынырақ корінсді:
Болғансын  рақымсыз  үлык,  әкім,
Үстіңе  ойнақгайды  нардай тарпып.
... Штаткд  салды  патша жүртты тарпаң,
Көвдім деп  қол  қойғансын,
Бүрынғы сағынарсыц  күнді даркан.
Сүрады  басың  мен  малдан  ссеп,
Қол  қойып  штатына  бағынған  соц,
Бір  сүмдык ақырында  болмай  кдлмас 
Үзбелеп  биің  моншақ тағынған  соң.
Ауыл,  ел  ашуланды  көнбейміз деп,

Патшаға  көніп  ақша  бермейміз деп,
Ер  Есет әскер  жинап аткз  мінді,
Бағытын  квшкен  елдің жөндеймін деп.
Сүгір жырывда  Ережеге ел  екі жақ болғанывда  айткан.
...Жүпбол би елден жігін баска  салды 
Елірген  тентек  жұртқа  ермеймін деп.
С
үгіодін
  жоғарыдағы  аталған  кіші  жуз  еліне  кеңінен  тараган  толғаулары  баршылык  Солардыц  ішшеи 
„Жасаған жаббар-ием бергей жәрдем,,  - деген толғауы  Есет  Әзербаев жинағындл  ылаи  аитылады.
Жасаған  жаббар-ием  бергей жэрдем,
Алладан  ылаж  барма  келсе дәрмен.
Ежелдсн Ер  Мақгымнац муриди едік 
Пірлерден  тарылғанда  болғай  жәрдем.
Алдияр  Елеке  мен  Бекен деймін.
Дуғада  Баймсн  шептік Докен деймін.
Лауадда  жазғап  іске  шара  барма?
Ойым жоқ елдеп шығып  кетем деген.
Біз кетгік абайсызда елден шығып,
Жон  тарттым  қүба  шөлге  жемнен  ығып,
Тамызда қызыл  мүнар  ыстық шөлге,
Ку  қонған  батгаунты  көлден  ұшып.
Түсімс  қүрбы  -  күрдас  кеп енеді 
Кеңілім  көрінгенге  бүлінеді,
Тар  жерде  туыкталдым,  жөн табалмай,
Қүдайым енді  қашан  жол береді.
Сүгірдің  “Танага арнаған  хаты” деген толғауы  Есег жинағында  төмсндсгідей:
Күз күзеп  қонған жерім Дендер  еді 
Аралас  Беріш деген  елдер  еді 
Көңілім  көрінгенге  бөлінеді,
Қүрайлы,  Балғын мекен  Есенсайым.
Көк орай  қалды  Шалқар  көлдеріміз,
Ойнаған  бала  күңде  жерім еді.
Қыстаған  калды  катар  слдеріміз,
Сорына  Кдршығаның  қаптай  қонып,
Жайлаған  кдр  суымеп  жерлеріміз.
Шубары  жайық беггің  әдірә  калгыр 
Тспсецгс  қыс болғанда ксң жер еді.
Табылмас  снді  бізгс  мүіідай  орын,
Жсм болды  итпсн  қүсқа жиған қорым.
Бір  күпдс  орге  карай  көшуші едік,
Жагалай Жисмбай  мсн  Қүлтай  сорын.
Түттырып  қой  жылкыны бастаушысын 
Тараулап  Шідерті  мен  Өлеңтіден  шыққан  жолы 
Барғавда Бүлдырты мен Жымпитыға 
Таралмай  тоқгаушы  еді  малдьщ тобы.
Бозына  Батбакгы  мен  Үшкаттының 
Жылқыны  салушы  едік  жерге  соны.
Қүрманбай,  Караганды  қоныс еді 
Жылкының барып  қайтар  өрісі  еді 
Жөйліеді кара мал  жайылысқа 
Түманның,  Қүлмамбетгің  күнгей  жоны.
Темірбек,  Қарақүдық  көштің  жолы,
Сегізек дем алуға судың молы.
Өтіпті бізден  дәурен  енді  ойласам,
Кетеді  берекетхм  елді  ойласам 
Қүриды аңкам кеуіп шөлдегенд 
Изенді,  томар,  жусан  жерді  ойласам 
Жалтактап  бүралқы  итгей  жабығамын 
Әзілдес  аға  менен  жеңге  ойласам 
Айтамын  бес  уақытга  шүкірғана,
Жаратқан  бір  күдайдан болғай пана 
Қүдайым дария -  патша таба қылма.
Есст орі  кдрай  Сүгірдің елін,  күрбы  -  қүрдас,  замандастарын сағынып жырлағанына тоқгалады. 
Бойында  Хорезмнің өзбек пен сарт
98

Көрмедім  өзбек  -  сарттың  шорна  теңін,
„Ел қайда батыр,  ел  қайда 
Өзбек пен  сартқа  тығылған,
Бүл жүрістен не  пайда?,, дегендей 
Тең көрмедім өзбек  -  сартты  шорасындай 
Сағындым түған  -  өскен  қонысымдай.
Бір  күнде  үкілеген  күрең едім.
Алшандап  ел  ішінде  жүрер  едім.
Қүрбыға сау  - саламат қауыстыр деп 
Қүдайдан  бес  үақытга тілеп едім.
Жетерме  сөлем  айтсам  елдеріме?
Еддегі  қатар  өскен  тендеріме?
Зар болдым қүрбы  қүрдас  бір керуге 
Барған  соң  Хорезмнің  жерлеріне.
Бір  күндер ақсарыбас қүдай едім,
Күн  қайда қайта қонар  кәлдеріме.
Бір  күнде  қүдай  едім  көғілдірлі,
Көз жасын  қүрбы  қүрдас  тегілдірді.
Бекенай,  Дәнекермен Айдай жеңгем 
Кэусатып  қабырғамды  сөгілдірді.
Сөгеді қүрбы-қүрдас кабырғамды 
Білмедім  сөгілгесін  ауырғанды.
Талшекем,  Айлық,  Айса жылағанда 
Суалып алпыс екі тамыр калды 
Аулынан  Башекемнің  атганғанда 
Біздерден шыдайтүгын сабыр қалды.
Қүлтемір,  Омар,  Қараш,  Талшорадай 
Ішінде  неше  қолқа  бауыр  қалды.
Шабуга жалсыз  арық жөиім барма?
Тананың  шапса  келген  біреу едім.
Бекжандай,  Есенәлі  байым  барма?
Жат жүрткд шаршадым деп шағынбайды. 
Халыққа қақ айырылған табылмайды.
Мырзам жоқ шаршағанда  шағынатын 
Есқара,  Есенәлі,  Аманбайдай.
Жас  күнде  бірге  ойнаған тең қүрбыға,
Көрісіп,  күліп ойнар  заман кайда 
Қүрбы  еді  қатар өскен  Кдрағайдай 
Жат жерде жаңгыз жүрген жарамайды.
Аддады Бесқалаға бізді нөсіп 
Ісіне  қүдіреттің  шара  кдйда.
Саума  екең  молда  Ғусман,  Кдрасартым, 
Пусырман,  Көкжал,  Жалтыр,  Таңбай  кэртым. 
Биәлі,  Отемолда,  Қүрманәлі 
Жан  еді айсәулелі жүзі жарқын 
Науша-би,  Есенғазы,  Манатауым 
Субханқұл  сүңкдр  еді  алған  бауын 
Қожамжар  Қосалымен  төсін  ашып,
Билікке  салушы еді  омырауын.
Ғ арітің  Сүгірсынды жойті  осьшай 
Салемді елге  барсаң айт осылай.
Сабада сапырулы сары қымыз жоқ 
Бүл күнде біздің көрген жейт осылай. 
Қүрманбай,  Есболатпен  сағындырдың 
Сағынған талай қүрбым қалды  - ау жылай. 
Қүрдасым  Бисенсынды сау жүрме  екен?
Секілді егіз қозы өскен жүбай.
Тілесем  өр  үақыгга  нәбит  қылмас 
Еліме  сау саламат мен  қауссам,
Шеткері шықпас  едім бүдан  -  былай.
Сүгір жыраудың  Маскарларға арналған толгауында:
-  Есенде  мекен,  саума  екен,
Сүлтансиық баласы.
Сүлтансиық  ішінде 
Масқар екен ағасы.
Мырзагедді,  ер Дөнен,

Алдаберген,  бабасы  — ай 
Естек  -  мастек,  бай Түман 
Үркен -  Сәті,  би  Шопан 
Тыным  бір шөлге  ғажайып 
Даулеттің күйған сағасы  — ай 
Тарылғанда қолда жоқ 
Шөлдегенде жолда жок 
Арал  сынды Арыстан 
Тоғайбайдай данасы - ай.
Сүгірдің түған ел, оскен жерге деген іңкәрлік сезімін әсіресе  “Аса бір көштік бір  к ү щ е ” деп басталатын 
Есст айткан жырында күрықтимеген даркан елдің, жеті жүрт кетіп баянсыз болған бағызы қоныска халықіъщ 
қимас  сезімін  үлкен  тебіреніспен  береді.
Аса  бір  көштік  бір  күнде 
Әдірө  калғыр  арқаның 
Асуда  -  асу белдерден 
Басада қонып жайлаған 
Үйрек үшып,  қаз қонған.
Байтақ  жатқан  көлдерім 
Ысықта,  Шеркеш, Адай,  Таз 
Есентемір,  Беріштей 
Сау  саламат жүрмекен 
Қатарына  нар  тіркеп 
Кдлың  кілем  жаптырған 
Көшкенде  сәндік  болсын деп 
Күмістен  ойған  қоңырау 
Әр  түйеге тақгырған 
Қараша қаздай топ жасап 
Кдтар  көшкен  елдерім 
Үясыз суды  кыстаған 
Алтайы  кызыл  ішікті 
Қүлпы  менен тыстаған.
Сүгірдің аса бір  көштік толгауыныц түрлері көп.  Соңдай толғауы  ата  қоныстың өр  аймағына  сала-сала 
елдерді  санамалап  өр  ауыл-аймақтың  байында,  биінде,  батырыіща  дәріптей  толғайтын  сәггері  кездеседі. 
Сүлтансиықгың  басқа  біалаларында  тебірсне  айтады.
Есенде  мекен,  саумекен,
Сүлтансиық баласы
Сүлтансиық  ішінде 
Үш  тацбалы  Алаша.
Алашаның  ішінде 
Аталық пен  Қазыбск 
Кіреуке  тонның жағасы.
Шей  ішіп,  шекер  шайнаған 
Салтанатты  сән  еді 
Кенжекемнің  баласы.
Сатыбалды,  Сарбөпе,
Сатай сынды батырдан 
Қдзакга еркек өткен жоқ.
Көкірегінде  санасы,
Сарқожа  мен  Қүтқожа 
Бал аузына үстаған 
Байтақ жүрттың панасы.
Жадырап жағар  Қостанбай 
Досан сынды мырзасы.
Балапанға жем берген 
Аш  арыстың анасы 
Сыпыра,  Қоңыр,  Жиреннің,
Байғазы мен Бағыстың,
Қнтар  мен  Қиястың,
Төлеген  мен  Төлестің,
Ормантай  мен  Баулының,
Ежелден толық сабасы-ай.
Тай  қүлын үркіп  шығалмас,
Жабылып ішсе  су кдлмас.
Әбіл,  Беиіс,  Көрпелдес,
Өтебай,  Сетгің шарасы-ай.

Қылыш қожа  -  Шүбар  көл,
Жағалай  конған  шыңына 
Есенбекен  Қызылқүрт 
Соба  менен  екі  арыс 
Әлекемнің  баласы.
Ерінбей  жортып  кезенген,
Екіде талай  болғанда,
Қызыл  бір  тілін  безенген,
Үстіне  муздын  от жағып,
Қүлавды  бүзбай  пісірген.
Қарсы  келген дүшпаңды 
Найзамен  шаншып  түсірген.
Үсталар  соққан  көк  найза 
Шанышқысын тавдап создырған.
Қынабы  қызыл  көк семсер 
Кднға  шанса  тоймаған 
Абілкаиыр  -  Нүралы 
Алтын  такты  хан  үлын 
Әр руға тоздырған.
Жалаңаттың  белімен 
Хиуа,  Бүхар,  Самаркан,
Түркістанды  қоймаған
Кешегі  өткен  ер  Сырым
Кіші жүздің  ағасы
Он  екі  ата  Байүлы
Ода  бір  Сүлтансиыкгың  баласы
Алты  Алаш  жиналса
Акылын жүртган  оздырған.
Алаштап  үран  шақырса 
Жел жағында каласы,
Жау жағында панасы 
Сырымнан  туған  екі  би 
Асқар  мен  Шахайға 
Даулетгің  қүсы  қоныпты 
Бүларға  бар  кімнің  таласы.
Есеггің сары алтындай сақтап, үрпағына табыс етіп отырған осы бір аз деп, көп дсп өкпелеугс болмайтын 
еңбегін  не  үшін  жазғанымызды  баяндадық.
Үа,  Сүгір  ата!
Осы  топта  сіздің орын,
Үмытылып  кдлатүғын 
Ж оқ қой жерің,  елауғанда,
Сүлтансиық деп айкдй  салған 
Дауысың боскд  кетпей 
Төрінен  көрінесіз  шежіренің.
Сүлтансиықтың  үшінші  баласы  Тананың  шежіресін  таратуға  кірісеміз.
Т ананы ң  бәйбіш есінен  -  Бертүқыш,  Ш аңқан,  К,алақ  туғанда,  екінші  ойелі  -  Қанымбиксден 
(Байбақгының  шешесі,  Жабудың  әйелі)  Жанбақгы,  Тінбақгыны  туған.  Бүлар  Тананы  мойыіщамай,  жас 
кезінен-ақ Байбақгы аталып  кеткен.  Тана  Қанымбикеге  қайны  есебінде  саналады.
Бертүқыштан  -  Ақымбек,  Жиенбет,  Жолымбет;  Шанқаннан  -  Асан,  Қараман,  Қалқаман,  Бессары. 
Жеті  баулы  Тана деп  аталатын  осылар.

1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   48


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал