Мемлекеттік тіл төңірегіндегі заңбұзушылықтар мен қателерді реттеу үшін тіл полициясын құратын кез жеткен жоқ па? Біз осы ая ғы- мызға не киіп



жүктеу 2.46 Mb.

бет7/20
Дата06.06.2017
өлшемі2.46 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   20

А

А

А

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

  С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

А

А

А

А

А

А

А

У

У

У

У

У

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

Л

Л

Л

Л

А

А

А

А

А

Л

Л

Л

Л

Л

А

А

А

А

А

Ш

Ш

Ш

Ш

Ш

Т

Т

Т

Т

Т

Ы

Ы

Ы

Ы

Ы

 

А

А

А

А

А

Л

Л

Л

Л

Л

А

А

А

А

А

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

  С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

А

А

А

А

А

Л

Л

Л

Л

Л

А

А

А

А

А

Ш

Ш

Ш

Ш

Ш

Т

Т

Т

Т

Т

Ы

Ы

Ы

Ы

Ы

 

А

А

А

А

А

Л

Л

Л

Л

Л

А

А

А

А

А

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

Н

  С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

С

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

У

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Л

Дайындаған Қалдар КӨМЕКБАЕВ

Арман АСҚАР

Ж

ӘД



ІГЕ

Р

Бұл бастамаға Рамазан Сүлейменов 



ат

ын

 д



ағ

ы 

шы



ғы

стан


у 

инст


итуты мұрындық 

болған көрінеді. Зерттеу жұмыстары мақ-

са тында  Қытайдың  Бірінші тарих мұра ға-

тымен арнайы келісімге қол қойылған 

екен. Содан біздің бір топ ғалымымыз 

атал ған  мұрағатта біраз жұмысқа кірісіп, 

қазақ халқының тарих

ы 

мен 



мә

де

ни



ет

ін

е 



қатысты тың деректерді іздестіру жұмысын 

жолға қойған. Ең қызығы, әлем үшін «бір 

бармағы қашанда бүгулі» тұратын Қытай 

еліндегі осы құжаттардың барлығын 

Қазақстанға дейін тек екі мемлекет – АҚШ 

пен 


Фр

ан

ци



я 

ға

на



 а

қтарған екен. Ал ма-

ман дар Қытай мұрағатында қазақтың та-

рихына қатысты 3 мыңнан астам қолжазба 

құ жаттарының барлығын еске салады. Бұл 

– белгілі дүниелері ғана, ал мұрағатқа те-

рең бойлаған сайын ұлы көршілес ел дер-

дің тарихынан там-тұмдап жауһарлар таба 

бе руге болатынын ғалы

мдар т


ағ

ы 

қа



й 

та-


лайды. Яғни әлі аршылмаған жаңалық 

шаш етектен. Әлбетте, оның барлығын бір-

ден әкелу мүмкін емес. Сондықтан осы жо-

лы қазақстандық ғалымдар  арқалай 

әкелген 283 том құжаттың көшірмесін 

үл

ке



н 

же

тістік



 д

еу

ге



 б

олад


ы. 

Құ

ны



на

 б

аға 



жетпес

 бұл құжаттардың 

маз мұнында, негізінен, қазақ-қытай қа-

рым-қатынастарының екі ғасырлық та-

рихы жатыр. Атап айтқанда, 1730-1911 

жыл дар аралығындағы Қазақ хандығының 

Қы тай, Ресей, Қоқан мен Хиуа секілді мем-

лекеттерімен жүргізген сауда-саттығы ту-

ралы нақты мәліметтер баршылық. Со ны-

мен қатар  құжаттар сол кездегі қазақ 

хал қының сауда-экономикалық әлеуетін

көр сетеді. 

Ал

 Абылай ха



н,

 Болат хан және 

Уәли с

ұл

та



н 

сы

нд



ы ел

 көсем


дері

ні

ң 



қытай

басшылығымен жазысқан хаттары  біздің 

дипломатиялық байланыстарымыздың,

көрші мемлекеттермен жүргізген салиқалы

саясатымыздың айқын дәлелі бола алады. 

Мәселен,  Қазақтың ханы Абылай 

ме

н 

Ци



нь

 и

мператоры Цяньлуньның 



бі

р-

бірі



не

 

жазған хаттарында құттықтаулар, ізгі ті лек-



тер мен лебіздермен қатар елшілерді та ға-

йындау сияқты саяси маңызы бар мә се-

лелер де қозғалған екен. Бұдан бөлек,

қа зақ саудагерлері өткізген сан алуан жәр-

мең 

келе


р 

жа

йы



нд

а да


 к

ең

інен



 жазылған. 

«Бұл құжаттар қазақ халқының сол кездегі 

дипломатиясын, тұрмыс-тіршілігін, ал, ең 

бас тысы,  саяси  иерархиясын ашық көр се-

тіп тұр» дейді ғалым-мамандар. Алдағы

уа қытта оның барлығы электронды нұс қа-

ға көшіріліп, бірегей тарихи каталогке ен-

гі

 з



іледі. Соның негізінде тарих оқу

лы

қт



ар

ы

да жазылады деген сенім бар. 



Меруерт ӘБУСЕЙІТОВА,

Рамазан Сүлейменов атындағы 

шығыстану институтының бөлім 

меңгерушісі, профессор: 

– Қы

та

й 

мұ

ра

ға

ты

нда табылған 

хаттарды

ң ішінде

 А

бы

ла

йхан

, Әбілпейіс 

пен Уәли сынды сұлтандардың қол жаз-

ба лары бар. Сол тұста қазақ көсемдері 

өз хаттарын ойрат немесе шағатай тіл-

де рінде жазған ғой. Ал Қытай импера-

торының көмекшілері ол х

ат

та

рд

ы 

маньчжур тіліне, ал одан кейін қытай 

тіліне аударып отырған. Құжаттардың 

барлығы түпнұсқа хатымен бірге им пе-

раторға же

тк

із

іліп тұрды. Сосы

н Қы

-

тайдың ресми іс жүргізуі былай болды: 

біреудің хаты түссе, олар онымен бірге 

хат авторының өмірбаяны, билік етіп 

отырған жері және тағы басқа мәлі мет-

те рін бөлек анықтама ретінде беріп 

отыр ды. Міне, соның өзінде көптеген 

та

 р

их

и фа

кт

ілер бар.  

Ра

мазан 



Сү

лейменов атындағы шығыс-

тану институтының ғалымдары Пекин

қаласындағы Қытайдың Бірінші тарих мұ-

ражайын ақтарып қана қоймай, осы елдің 

ежелгі астанасы – Сиань қаласында да бо-

лып қайтты. Ол ж

ер

де к



өн

е 

тү



рк

і ха


лы

қ 

та



-

рының ескерткі

штері 

та

бы



лы

п 

от



ыр

.

Жанымхан ОШАН, Рамазан 



Сүлейменов атындағы шығыстану 

институтының ғылыми қызметкері: 

– Сиань қаласында табылған та-

ри

хи

 ескерткіштер VI-VII ғасырларды 

қам тиды. Сол кезде түркі халықтарының 

көптеген белді тұлғалары қытай жеріне 

барып, өмір сүрген. Міне



олар туралы 

сан алуан деректер б

ар. 

Қазі

р 

он

ың

 

барлығы зерттеліп жатыр. Атап өтер 

жайт, бұған дейінгі ескерткіштердің кө-

бі қытай тілінде болса, Сиань  қа ла-

сында табылған жазбалар көне руна 

тілінде хатталған. Мұндай ескерткіштер 

көптеп табылып жатыр. Енді осының 

бар лы

ғын ау

да

ры

п,

 бүгінгі ұрпаққа 

жеткізу керек.

 Айта кетейік, Рамазан Сүлейменов 

атындағы шығыстану институты бүгінгі 

ғылыми-зерттеу жұмыстарын арнайы бағ-

дар лама аясында атқарып жатыр. Оған 

сәйкес, Қытайдан бөлек

Ир

ан



Тү

рк



ия, 

Үн дістан, Моңғолия, Ресей, 

Ге

рм

ания, 



Гол-

ландия сияқты елдердің мұрағаттарында 

қазақ тарихына қатысты тың деректер із-

дес тірілмек.  

  

Астана

Өткендегі серпілістен бері Қазақстан тарихын жаңаша зерттеп-

зерделеу жұмыстары жалғасуда. Бұл жолы бір топ қазақстандық 

ғалым Қытай асып, ықылымнан көрші жұрттан қазақ тарихына қатысы 

бар 283 том құжаттың көшірмесін әкеліпті. Тұтастай екі ғасырға жуық 

кезе

ңд

і қамтитын осынау тарихи деректерде Цинь имп

ер

иясы 

тұ

сынд

ағ

ы қаза

қ пен қытай халықтар

ы 

ар

ас

ын

да

ғы

 с

ая

си

 ж

ән

е са

уда-

экономикалық байланыстар туралы кеңінен жазылған. Соның ішінде 

қазақтың ұлы ханы Абылайдың, ел басқарған көсемдердің қытай 

басшылығымен жазысқан хаттары да бар. Бұл ғана емес, сүйінші 

сұрауға тұратын және бір жаңалық – Ұлы Жібек жолында жатқан 

Қытайдың ежелгі астанасы – Синь қаласында көне түркі халықтарыны

ң 

ескерткіштер

і та

бы

лд

ы.

ОЙ-КӨКПАР



Басы 1-бетт

е

Ерлан СЫДЫҚО

тарих ғылымының докторы, професс

Ел

басының өзі «қазақ қазақпен қа зақ-



ша сөйлессін» дегенді нықтады. Мі не, осы 

ба ғытты ғана ұстанып, ең алды мен қа зақ-

тың өзі бір-бірімен қазақша сөйлессе, 

мәселе реттелер еді. Ал біздің қазақ басқа 

ұлт өкілдерінің ар

ас

ында мемлекетаралық 



тілді қолдануға 

бейі


м 

тұр


ады.

 М

ін



е,

 сана 


өзгермей, тілдің мәсе лесін арнайы заңмен 

нықтау да, арнайы полициямен реттеу де 

оңтайлы ете ал май-

ды. Тілдің мәрте бе-

сін өсіру от ба сы нан 

бас талуы  керек.  От-

ба  сын да  әр қазақ 

өз тілінде сөйлесіп

өзі нің  ана  тілін  ба-

ла ларының бойына 

сі ңірсе, тілдің ме-

сө

й 



лейтіндер, қазақы рухы мықтылар – 

жаңағы бірінші топтағылар. Қазір бізге қо-

лай 

лысы, қазақы рухты асқақтату үшін 



ұлттық мәдениеті, тілі, тарихы са насына 

сіңген бірінші топтағылардың са 

пасын 

арттыр


у 

бо

лу



ы тиіс. Ендеше

қа зақ тың  тілін 



сақт

ай

тын, қор



ға

йт

ын



мә

р 



те бе сін  өс

іретін 


мұндай тіл полициялары  біз ге  керек. 

Мұны қолдау қажет. 



ИƏ

ЖОҚ

ОВ,

ссор

 

р

Амангелді АЙТАЛЫ,

Ам

млекет және қоғам қайраткері

мем

л қазақтың елінде қазақ тілін сый ла-

Ал

қатысты арнайы жазалау бабын ен-



мау ға  қ

жет.  Қазақтың тілін біле тұра, оны 

гізу қаже

ей, қасақана орыс тілінде сөй лей-

мен сінбей

шовинизм, яғни астамшылдық

 

тін дерге ш



зіп, арнайы

 з

аң



мен жазалау 

ке-


ба бын  енгіз

елесін осылайша жоғары дең-

рек. Тіл мәсе

уға кіріскен абзал. Тіл по ли-

гей де  қолдауғ

у, қайсыбіреулер айтып 

ция сын 

құру,


тараздыққа, өзге ұлттарды 

жүр гендей,  ұлт

тудыруға апармайды. Бұл 

ала лау  түсінігін  ту

д

ің

 мерейін өсіруге, тілді 



ке ріс

ін

ше, 



ті

лі

мізд



ыйлатуға бастайтын қа-

өзге халықтарға сы

ұндылықтарына қарай 

дам. Қазірде ұлт құн

арды үш топқа жат қы-

шарт ты түрде қазақта

оптың психологиялық 

зуға болады. Бірінші топ

мәдени, тарихи са-

ба ғыт-бағдары  ұлттық  м

ұлттық құн ды лық-

наға негізделген. Олар

ұ

д

і.



 Е

кі

нш



іл

ер

 –



 өз 

тарға артықшылық б

ер

ед

шылы



өп мәдениетті сі-

бойына екі не одан да көп

не од

ншілер – ана ті-



ңіруге тырысатындар. Үшінш

сатын


ндер, сон дық-

лінен орыс тілін артық білетін

тілін ар

ар тық шы лық 

тан бөтен тілге, мәдениетке а

ан бөтен тілге, мәдениетке

лге, м

тілді де, мә-



беретіндер. Сонымен қатар тіл

еретіндер. Сонымен қатар

Соны

иналдар да 



де

ниетті де меңгермеген марги

е

ни

ет



ті

д

е



ер

ме

ге



н ма

меңге


де ой лан-

бар.


 О

ла

р 



ұлт мә

се

ле



сі

 т

өңірегінд



лт мә

с

ақ «мен 



бай 

ды. Бірақ барлығында орта

ақ ба

ың сөзін 



қазақпын» деген сана бар. Қазақты

деген 


АШЫҚ ЕСІК КҮНІ


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   20


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал