Мемлекеттік тіл төңірегіндегі заңбұзушылықтар мен қателерді реттеу үшін тіл полициясын құратын кез жеткен жоқ па? Біз осы ая ғы- мызға не киіп



жүктеу 2.46 Mb.

бет6/20
Дата06.06.2017
өлшемі2.46 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

Меруерт ӘБУСЕЙІТОВА, 

Рамазан Сүлейменов атындағы 

шығыстану институтының бөлім 

меңгерушісі, профессор: 

– Қытай мұрағатында табылған 

хаттардың ішінде Абылайхан, Әбілпейіс 

пен Уәли сынды сұлтандардың қол жаз-

ба лары бар. Сол тұста қазақ көсемдері 

өз хаттарын ойрат немесе шағатай тіл-

де рінде жазған ғой. Ал Қытай импера-

торының көмекшілері ол хаттарды 

маньчжур тіліне, ал одан кейін қытай 

тіліне аударып отырған. Құжаттардың 

барлығы түпнұсқа хатымен бірге им пе-

раторға жеткізіліп тұрды. Сосын Қы-

тайдың ресми іс жүргізуі былай болды: 

біреудің хаты түссе, олар онымен бірге 

хат авторының өмірбаяны, билік етіп 

отырған жері және тағы басқа мәлі мет-

те рін бөлек анықтама ретінде беріп 

отыр ды. Міне, соның өзінде көптеген 

та рихи фактілер бар.  

Рамазан Сүлейменов атындағы шығыс-

тану институтының ғалымдары Пекин 

қаласындағы Қытайдың Бірінші тарих мұ-

ражайын ақтарып қана қоймай, осы елдің 

ежелгі астанасы – Сиань қаласында да бо-

лып қайтты. Ол жерде көне түркі халық та-

рының ескерткіштері табылып отыр. 



Жанымхан ОШАН, Рамазан 

Сүлейменов атындағы шығыстану 

институтының ғылыми қызметкері: 

– Сиань қаласында табылған та-

рихи ескерткіштер VI-VII ғасырларды 

қам тиды. Сол кезде түркі халықтарының 

көптеген белді тұлғалары қытай жеріне 

барып, өмір сүрген. Міне, олар туралы 

сан алуан деректер бар. Қазір оның 

барлығы зерттеліп жатыр. Атап өтер 

жайт, бұған дейінгі ескерткіштердің кө-

бі қытай тілінде болса, Сиань қа ла-

сында табылған жазбалар көне руна 

тілінде хатталған. Мұндай ескерткіштер 

көптеп табылып жатыр. Енді осының 

бар 

лығын аударып, бүгінгі ұрпаққа 

жеткізу керек. 

 Айта кетейік, Рамазан Сүлейменов 

атындағы шығыстану институты бүгінгі 

ғылыми-зерттеу жұмыстарын арнайы бағ-

дар лама аясында атқарып жатыр. Оған 

сәйкес, Қытайдан бөлек, Иран, Түркия, 

Үн дістан, Моңғолия, Ресей, Германия, Гол-

ландия сияқты елдердің мұрағаттарында 

қазақ тарихына қатысты тың деректер із-

дес тірілмек.   

  

Астана

Өткендегі серпілістен бері Қазақстан тарихын жаңаша зерттеп-

зерделеу жұмыстары жалғасуда. Бұл жолы бір топ қазақстандық 

ғалым Қытай асып, ықылымнан көрші жұрттан қазақ тарихына қатысы 

бар 283 том құжаттың көшірмесін әкеліпті. Тұтастай екі ғасырға жуық 

кезеңді қамтитын осынау тарихи деректерде Цинь империясы 

тұсындағы қазақ пен қытай халықтары арасындағы саяси және сауда-

экономикалық байланыстар туралы кеңінен жазылған. Соның ішінде 

қазақтың ұлы ханы Абылайдың, ел басқарған көсемдердің қытай 

басшылығымен жазысқан хаттары да бар. Бұл ғана емес, сүйінші 

сұрауға тұратын және бір жаңалық – Ұлы Жібек жолында жатқан 

Қытайдың ежелгі астанасы – Синь қаласында көне түркі халықтарының 

ескерткіштері табылды.

ОЙ-КӨКПАР



Басы 1-бетте

Ерлан СЫДЫҚОВ, 

тарих ғылымының докторы, профессор

Елбасының өзі «қазақ қазақпен қа зақ-

ша сөйлессін» дегенді нықтады. Мі не, осы 

ба ғытты ғана ұстанып, ең алды мен қа зақ-

тың өзі бір-бірімен қазақша сөйлессе, 

мәселе реттелер еді. Ал біздің қазақ басқа 

ұлт өкілдерінің арасында мемлекетаралық 

тілді қолдануға бейім тұ рады. Міне, сана 

өзгермей, тілдің мәсе лесін арнайы заңмен 

нықтау да, арнайы полициямен реттеу де 

оңтайлы ете ал май-

ды. Тілдің мәрте бе-

сін  өсіру  от ба сы нан 

бас талуы керек. От-

ба  сын да  әр  қазақ 

өз тілінде сөйлесіп, 

өзі нің ана тілін ба-

ла ларының  бойына 

сі ңірсе, тілдің ме-

Мемлекеттік тіл төңірегіндегі заңбұзушылықтар мен қателерді 

реттеу үшін тіл полициясын құратын кез жеткен жоқ па?

сөй лейтіндер, қазақы рухы мықтылар – 

жаңағы бірінші топтағылар. Қазір бізге қо-

лай 


лысы, қазақы рухты асқақтату үшін 

ұлттық мәдениеті, тілі, тарихы са насына 

сіңген бірінші топтағылардың са 

пасын 


арттыру болуы тиіс. Ендеше, қа зақ тың тілін 

сақтайтын,  қорғайтын,  мәр те бе сін  өсіретін 

мұндай тіл полициялары  біз 

ге керек. 

Мұны қолдау қажет. 

ИƏ

ЖОҚ

Амангелді АЙТАЛЫ, 

мемлекет және қоғам қайраткері

Ал қазақтың елінде қазақ тілін сый ла-

мау ға қатысты арнайы жазалау бабын ен-

гізу қажет.  Қазақтың тілін біле тұра, оны 

мен сінбей, қасақана орыс тілінде сөй лей-

тін дерге шовинизм, яғни астамшылдық 

ба бын енгізіп, арнайы заңмен жазалау ке-

рек. Тіл мәселесін осылайша жоғары дең-

гей де қолдауға кіріскен абзал. Тіл по ли-

ция 


сын құру, қайсыбіреулер айтып 

жүр гендей,  ұлтараздыққа, өзге ұлттарды 

ала лау түсінігін тудыруға апармайды. Бұл 

ке рісінше, тіліміздің мерейін өсіруге, тілді 

өзге халықтарға сыйлатуға бастайтын қа-

дам. Қазірде ұлт құндылықтарына қарай 

шарт ты түрде қазақтарды үш топқа жат қы-

зуға болады. Бірінші топтың психологиялық 

ба ғыт-бағдары ұлттық мәдени, тарихи са-

наға негізделген. Олар ұлттық құн ды лық-

тарға артықшылық береді. Екіншілер – өз 

бойына екі не одан да көп мәдениетті сі-

ңіруге тырысатындар. Үшіншілер – ана ті-

лінен орыс тілін артық білетіндер, сон дық-

тан бөтен тілге, мәдениетке ар тық шы лық 

беретіндер. Сонымен қатар тілді де, мә-

дениетті де меңгермеген маргиналдар да 

бар. Олар ұлт мәселесі төңірегінде ой лан-

бай 

ды. Бірақ барлығында ортақ «мен 



қазақпын» деген сана бар. Қазақтың сөзін 

ҚОҒАМ


АШЫҚ ЕСІК КҮНІ

2013 жылдың 14 қыркүйек күні ҚР Президент Істері жөніндегі 

басқармасы медицина орталығының клиникалық ауруханасында 

ашық есік күні өткізіледі. Осы орайда, ақылы медициналық қызмет 

бөлімінің меңгерушісі Сәуле Марденовамен кездесіп, аталмыш іс-

шараның мақсаты, ерекшелігі және емхана қызметі төңірегіндегі өзге де 

мәселелер жайлы әңгімелескен едік.

– Сәуле Мағауияқызы, аталған іс-

шараның басты мақсаты жай лы аз-

кем cөз етсеңіз...

 – Бұл – қайырымдылық акциясы. 

«Ашық есік күні» іс-шарасы бұған де йін 

де тәжірибеде болған. Алғашқыда жы лы-

на бір рет өткізілсе, осы жылдан бастап әр 

тоқсан сайын өткізіп келеміз. Көктемде, 

со дан соң арнайы 1 маусым – Балалар кү-

ні мерекесі қарсаңында да өткізген бо ла-

тынбыз. Енді 14 қыркүйекте өткізбекпіз. 

Се бебі күз маусымында әртүрлі ау ру лар-

дың асқыну ықтималдығы жо ға ры. Сон-

дық тан  қала  тұрғын дарын  тегін  ме ди ци-

на лық тексеруден өт кі зіп, аурудың алдын 

алуға нұсқау бе ре міз. 

Биылғы жылдың соңғы қа 

йы 


рым 

-

дылық акциясын Тәуелсіздік ме 



ре 

кесі 


қар саңында  өткізуді  жос пар лап  отырмыз. 

Жал пы, акцияның басты мақсаты – ха-

лыққа тегін қызмет көр сетіп, тегін дә рі гер-

лік кеңес беру. Әр бір дәрігердің мақ саты 

–  халық  ден сау лығын  қамта ма сыз  ету, 

нау қасқа риясыз медициналық қызмет 

көрсету. Біздің емхана Денсаулық сақтау 

министрлігіне емес, ҚР Президент Істері 

жө ніндегі басқармаға қарасты. Бір кездері 

ем хана тек жоғары лауазымды ше неу нік-

тер мен министрліктегілерге қызмет көр-

се тіп келгендіктен, баз біреулер «қа ра па-

йым халыққа қызмет көрсетпейтін шығар» 

деп ойлауы мүмкін. Жоқ. Олай емес. 

«Ашық есік күні» іс-шарасы арқылы біздің 

ем хананың да баршаға қолжетімді екенін 

ха лыққа жеткізгіміз келеді. Жалпы, іс-ша-

ра ның мақсаты – Алматы қаласы тұр ғын-

дары мен қонақтарына тегін медициналық 

кө мек көрсетіп, кеңес беру. Бұл шараға 

барлық дәрігерлер қатысады. Сонымен 

бірге сол күні медициналық аппараттардан 

(УЗИ, рентген) тексеруден өтемін деу ші-

лер ге 50 пайыздық жеңілдіктер жасалады. 

Тағы бір айта кетер жайт, сол күні бізге 

фар мацевтикалық компаниялар қолдау 

көрсетеді. Яғни олар қан құрамындағы 

қант тың және холестериннің мөлшерін 

тегін анықтап береді.

– «Совмин» емханасы деген соң, 

жұртшылық «ондағы қызмет бағасы 

қымбат шығар» деп ойлайды. Өзге 

емханалармен салыстырғанда 

сіздердегі медициналық қызмет 

бағасы қандай?

– Біз медициналық қызмет бағасына 

байланысты қала бойынша мониторинг 

жүр гіздік. Мониторинг барысында қала-

мыз дағы кейбір медициналық орталықтар 

мен жекеменшік емханаларда қызмет 

бағасының жоғары екендігіне көз жет кіз-

дік. Кейбір жекеменшік емханаларда дә-

рі гердің қабылдауы 5-7 мың теңге екеніне 

мен өзім куә болдым. Ал біздің емха на-

дағы дәрігердің қабылдау ақысы – 3000 

теңге. Бұл, қала бойынша алғанда, орташа 

көрсеткіш болып табылады. Біздің емхана 

бір кездері тек жоғары лауазымды шенеу-

нік тер мен министрліктегілерге қызмет 

көр сеткендіктен, ел ішінде қызмет бағасы 

қымбат болар деген түсінік қалыптасқан. 

Олай емес екендігін қаланың әрбір тұр ғы-

ны біздің емханаға келіп, өз көзімен кө-

руі не болады. Дәрігерлеріміздің түгелдей 

дер 

лігі – жоғарғы санатты мамандар. 



Олар дың қабылдау уақыты – 8-ден 17-ге 

дейін. Кей мамандар кешкі 19-ға дейін 

қабылдау жүр гізеді. Осы кезге дейін дә рі-

гер ле рі міз дің 

қызмет 

сапасына, 



біліктілігіне қатысты ешкім шағымданған 

емес. Науқастар ем ха наның ұсыныс және 

шағым кітапшасына тек алғыстарын ғана 

қалдырып келеді.



– Емхананың озық үлгідегі зама на-

уи медициналық қондырғылармен 

жаб дықталуы қай деңгейде? 

– Емханамыздың озық үлгідегі ме ди-

ци налық  қондырғылармен  жаб ды қтал-

ған дығын ауыз толтыра, мақтанышпен 

айта  аламын.  Зерт ха на ла ры мыз  еуро па-

лық стандартқа сай ал 

дың 

ғы қатарлы 



қон  дырғылармен  жаб дық тал ған.  Зерт ха-

налық диагностика бойынша ха лық ара-

лық рейтингіде алдыңғы қа тар да мыз. Ау-

ру 


ды анықтап, нақты диагноз қою 

да 


зерт  ханалардың  озық  тех но логиямен 

жаб дықталуы аса маңызды. Өйткені нау-

қас ты дұрыс емдеу үшін оның ауруын дұ-

рыс анықтау керек. Ал диагноз қоюда жо-

ғар 

ғы дәлдікке қол жеткізу үшін 



зерт     ха  наның  жабдықталуы  да  жоғары 

дең   гейде болуы тиіс. Бұл жағынан ал ған-

да, бізде ешқандай мәселе жоқ дей ала-

мын.


– Мұнда барлық қызмет түрі ақы-

лы ма, жоқ әлде тегін қызмет көрсе-

те тін бөлімдер де бар ма?

– ҚР Президент Істері жөніндегі бас-

қар масы медицина орталығының кли ни-

калық ауруханасы ақылы негізде және 

мемлекеттік тапсырыспен жұмыс атқарып 

келеді. Ауруханада аса күрделі оталар 

жасалады. Науқас өзінің тұрғылықты жері 

бойынша тіркелген емханадан квота алса, 

біздің ауруханада тегін емделуіне не ота 

жасатуына болады. 



Сұхбаттасқан 

Қалдар КӨМЕКБАЕВ

Басты мақсат – халыққа 

тегін қызмет көрсетіп, 

дәрігерлік кеңес беру

Абай ОМАРОВ (коллаж)

Абай ОМАРОВ (коллаж)

ИГІ ІС


Бір ауылдан 130 Батыр ана шыққан

Бұл күні елді мекендегі алма бағына 

осы өңірдің тумасы, Қазақстанның халық 

әртісі Нұрғали Нүсіпжановтың есімі беріліп, 

ресми түрде лентасы қиылды. Бұл бақта да 

мыңнан астам түп жеміс ағашы мәуелеп 

өскен. Саябақтардың санын арттырып, 

көгалдандыру ісінің басы-қасында жүрген 

– «Гүлзар» қоғамдық бірлестігі мен 

«Гүлстан» журналы. 



Гөзел ҚҰЛЖАБАЕВА, «Гүлзар» 

қоғамдық бірлестігінің төрайымы:

– Бұл конференция өзге жиындардан 

тек теориялық қана емес, тәжірибе жүзінде 

өткізілуімен ерекшеленеді. Мектепті, ба ла-

бақшаны қалай көгалдандыру қажеттігін, 

ауыл 

ды қалай гүлдендіру керектігін әр 

адам көзімен көріп, қолымен жасап үй ре-

неді. Біз әдетте оқушыларға «Табиғатты 

қорға, қоршаған ортаны аяла» деген сөз-

дер ді жиі айтамыз. Егер бала өсімдіктің 

атын білмесе, түр-түсін танымаса, онда біз 

қалай табиғатты қорғата аламыз?! Таби ғат-

ты қорғау алдымен оны танудан басталуы 

тиіс. Бүгінгі конференцияның басты мақ са-

ты – осы. 

Сағыныш НАМАЗШАМОВА,

Алматы облысы

Кербұлақ ауданының Басши ауылында отбасы күніне орайластырып 

«Батыр аналар» саябағы ашылды. Бір ауылдан шыққан 130 алтын алқалы 

аналардың құрметіне арналған бұл саябақты ашуға дайындық ерте 

көктемнен басталған болатын. Жақсы істің жемісі биыл алғаш рет аталып 

өтілгелі отырған Отбасы күні қарсаңына дөп келді. Саябақта 50-ден астам 

ағаш түрі өсіп тұр. Алдағы уақытта бұл жаңадан шаңырақ көтерген жас 

жұбайлардың келіп, ағаш егетін орнына айналады, осы игі үрдісті 

қалыптастыратын боламыз дейді басшиліктер.

БЕЙТАРАП ПІКІР

Смағұл ЕЛУБАЙ, жазушы, қоғам қайраткері: 

– Голландияда мұндай тіл полициялары жұмыс істейді. Ол елде көшеде өзге тілде сөйлеп 

келе жатқан адамды арнайы полиция құжатын тексереді. Егер де ол голландық болса, 

айыппұл салады. Міне, бізге тіл мәселесіндегі заңсыздықтар мен ретсіз қателерді тоқтату 

үшін мұндай талап ететін полицейлер қажет. Талап болмағаннан кейін қолданыстағы заң 

жүзеге аспайды. Ендеше, «Тіл туралы» Заңның орындалуын нәтижелі ету үшін бұл 

бастаманы тәжірибеге енгізген жөн деп ойлаймын.

ре йі осыдан өседі. Тіл ананың сүтімен, ата-

ның қанымен даруы тиіс. Сонда ғана қа-

зақ тың тілі тектілене түседі. Балабақшада 

ба лалардың тілдік қорын жетілдіруге күш 

сал ғанымыз жөн. Мектеп қабырғасында 

қа зақтың тілін оқытуды тереңдету қажет. 

Жоғары оқу орындарында қазақ тілінің 

бе делін өсіретін арнайы шаралар ұйым-

дас тырылғаны абзал. Егер біз қазіргі жас-

та рымызды отбасынан бастап тәрбиелеп, 

елінің тілін қастерлеуге бағыттасақ, нақ 

осындай мәселе қазірде көтеріліп отырмас 

еді. Бізде жалтақтық басым. Қаншама жыл 

бодандықта болған қазақтың санасындағы 

сеңді бұзбай, тілдің мерейін өсіре ал май-

мыз. Сана өспей, қанша жерден арнайы 

ин спекция немесе полиция құрғанмен, 

тіл  ді білуді міндеттеп, мәжбүрлеп бойға 

сі  ңі ру мүмкін емес. Тіл полициялары кө-

ше  лер   дегі  қате  кеткен  жарнамаларды,  ме-

  ке мелерде  қазақ  тілінде  қате  тол ты рыл ған 

құ жаттарды түзетуге ғана мұ рын дық бо-

лар. Ал бұл мәселенің бетін ғана қал қып, 

өзекті проблема шешілмей қа лады. Сон-

дықтан бізге тәрбиені отбасынан, ба-

лабақшадан бастау қажет. Жас өс кін дерді 

қалай баулысаң, қалай бағыттасаң, олар 

солай ниеттеледі. Ендеше, «арнайы по-

лиция құрамыз» деп екпіндегеннен гөрі 

бізге қоғамның санасын өзгертуге, сананы 

да мытуға күш салған жөн. Ал тілдік поли-

ция құру қаптаған орган-коми тет тер дің 

қарасын көбейтіп қана қояды. Сон дық тан 

мұны қолдаудың қажеті жоқ.

Дайындаған Қарлығаш 

ЗАРЫҚҚАНҚЫЗЫ 

 

www.alashainasy.kz



e-mail: info@alashainasy.kz

y

y

РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ АҚПАРАТТЫҚ ГАЗЕТ

№158 (1069)

              

              

12.09.2013 жыл, 

бейсенбі


Қуат 

ШАЙПОЛАҰЛЫ,

Қазақ ұлттық аграрлық 

университеті 

аңшылықтану жане 

балық шаруашылығы 

кафедрасының 

меңгерушісі:

Бақытбек

ДҮЙСЕКЕЕВ, 

Орман және аңшылық 

шар

уаш

ылы

ғы ком

ите

ті 

жануарлар дү

ниесі 

басқармасының

бастығы:

Садібек ТҮГЕЛ,

эколог:

– Өкінішке қарай, жыл 

са

йын ки


ік

тердің жаппа

й 

қы

рылу оқиғалары орын алып 



жат са да, оған селт еткен ешкімді көрмей отырмын. Ауыл шаруашылығы министрлігіне 

қа расты Орман және аңшылық шаруашылығы комитеті бар. Сол комитеттің жұмысына 

жыл сайын қыруар ақша бөлінеді. Бірақ нәтиже шамалы. Осындай жағдай жылда 

қай таланып жатса да, депутаттар да табандылық танытып, мәселені көлденең қой-

ма

йды. Мен 2010 жылы киік атуға бес жыл мораторий жариялау туралы Пр



ез

идентке,


 

Үк

і метк



е,

 М

әж



іл

іске


 үнд

еу ж


ариялаған едім. Әлі де к

еш

 е



ме

с, ж


ал

пы



аң

ұс



 а

туға


 

2018 жылға дейін мораторий жариялау керек. Бұрын садақпен атып не бүркіт салып 

аң ауласа, қазір ұшаққа мініп, автоматпен аң аулайтын болды. Ең сорақылық та осын-

да болып тұр. Әрине, ұшаққа мініп, автоматпен аң аулайтындар – қолында билігі бар 

шен ділер. Аурудан қырылған аң-құстан гөрі солардың қолынан қырылап жатқан 

жан-жануар көп. Егер дәл осы

ла

й кете берер болса



орман-тауда – аң, далада – жан-

уа

р, көкте құс таба алмай 



қала

мыз.


 А

ң-құ


ст

ың к


ие

сі

не



 ұ

шы

раймыз. Сондықтан бі



р 

киік ті сақтап қалу үшін қолдағы барымызды аямауымыз керек. Бұл мәселені Үкімет

өз бақылауына алуы тиіс.

– 

Ме



ні

ңше, к


иі

ктер


ді

ң жыл са


йы

нғы жаппай қы-

ры луының алдын ала алмай  отыруымызға  ве те ри нар-

лық қызметтің дұрыс жүргізілмей отыруы себеп деп 

ой  лаймын. Өйткені киіктердің өлуіне үй жан 

уар-


ларында кездесетін аурулар себеп болып отыр. Яғни

жай лауда жүріп, жұқпалы ауру салдарынан өлген мал

-

ды

 у



ти

лизациялау дұрыс жүргізі

лм

ей

ді. Да



лада

, өл


ге

н

же рінде қалады. Ондай малды өртеп жіберу не көміп 



тастау жолға қойылмай отыр. Сонымен қатар киіктер

жайылатын аймақтардағы ауру ошақтарын анықтап, 

дер кезінде жою жұмыстары да толық жасалмайды. 

Әрине, ондай жерден жайылып өткен киіктер ауру 

жұқ ты

ра

ды



. Со

ндық


та

н 

ау



ру

 о

ша



қт

арын анықтап, за-

лал сыздандыру қажет.

– Киіктердің жаппай қы

ры

лу

ы, б



ір

 жағынан а

л-

ғанда, табиғи құбылыс. Мұндай жағдайлар бұ рын да-



ры да болған. Кеңес үкіметі тұсында Қазақстанның 

Тор ғай даласында да, сол кездегі Орал облысында да 

осындай жағдайлар орын алған. Сол кезде Орал об-

лы

  сынд



а 200 мыңға жуық киік қырылған еді. Соңғы 

жы

л 



да

ры

  б



із

де де 


со

нд

ай



  ж

ағдайлар  орын алды. 

Соған байланысты арнайы бағдарлама қабылданып, 

ҚР Білім және ғылым министрлігінің  зерттеу  ин сти ту-

тын да киіктердің қырылу себебін анықтау және оның 

ал  дын алу мақсатында 2012—2014 жылдарға ар-

налған кешенді зерттеу жұмыс

та

ры жүргізіліп жатыр.



 

Оғ

ан қажетті қаражат та бөлінг



ен

. Зе


рт

те

у 



қо

ры

ты



нд

ыс

ы 



толықтай шыққан соң, соған қарай нақты шаралар 

қол ға  алынатын  болады.



?

?

?

?

?

?

?

?

?

?

 

Ѓ

Д

Ћ

 

Л

А

А

А

А

А

Л А Ш Т Ы

 

А Л А

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Ѓ

Д

Д

Д

Д

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

А

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Т

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

Ћ

А

А

А


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал