Мектеп жасына дейінгі балалардың зерттеушілік әрекетін қалыптастыру



жүктеу 56.44 Kb.

Дата01.03.2017
өлшемі56.44 Kb.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ЗЕРТТЕУШІЛІК 

ӘРЕКЕТІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ 

 

Кырманшина Дана Сериккалиевна 3 курс 



студенті С.Аманжолов атындағы ШҚМУ, Ӛ скемен қаласы 

 

Ғылыми жетекші – Г.К. Макшиева 



 

Қазіргі уақыт талабы – білімді, саналы, мәдениетті, адамгершілігі мол, қоғамда ӛ з орнын 

таба  білетін  тҧ лға  қалыптастыру.  Жеке  тҧ лға  дегеніміз  –  адамның  психикалық  рухани 

мәдениеті.  Тҧ лға  мәселесі  қай  уақытта  да  ӛ зінің  сан  қырлы  жақтарымен  заман  талабынан 

тҥ скен  емес.  Баланың  ақылы,  ой-сезімі  мҧ ғалімнің  ерік-жігері,  таусылмас  мол  қажырлы  мен 

сабырлы,  еңбекқорлығы  арқасында  жетіледі.  Бала  алдымен  тәрбиешісін  пір  тҧ тады.  Оның 

бейнесі  –  болашақтың  бейнесіндей  әсер  етеді.  Бҥ гінгі  мектеп  жасына  дейінгі  жас  ҧ рпақтарға 

келешекте  ӛ з  ӛ мірлерінің  ,  олардың  жастық  қабілеттерінің  нені  қабылдап  ӛ рістете  алулары 

қабілеттіктеріне  жаңалықтылық  концепцияларды  ҥ йлестіре  білуге  тәрбиеленуде  және  де 

осының  арасынан  дҧ рыс  бағыт  тауып  ӛ з  кірген  ортасында  негізді  бейімділік  тауып  әрқашан 

ӛ

згерістерге бейімділікпен тәрбиеленуі қажет. 



 

Балаларға шығармашылық іс-әрекет дағдыларын меңгерте отырып, тәрбиеші әр баланың 

зерттеу  қабілеттерінің  жеке  дара  екенін  ҧ мытпауы  керек.  Осы  тҧ рғыда  қабілеттерін  дамыта 

отырып,  жетістіктерге  жеткізуге  мҥ мкіндік  туғызады.  Психология  ғылымдарының  докторы, 

профессор  А.И.Савенков  ҧ сынған  оқушының  зерттеу  қабілеттерін  дамытуға  арналған 

әдістемелік қҧ ралдарына сҥ йене отырып, зерттеу қабілеті моделін талдап кӛ рсетуге болады 

 

Зерттеу  қабiлетi  жҥ йесiнiң  моделiн  тӛ мендегi  ҥ ш  қҧ рамдас  бӛ лiктің  кешені  ретінде 



қҧ растыруға болады: 

 

1.iзденiс белсендiлiгi; 



2.дивергенттi ойлау деңгейi; 

3.конвергенттi ойлау деңгей; 

 

«Ізденіс  белсенділігі»  ӛ лшемі  -  зерттеу  әрекетінің  басты  қайнар  кӛ зі  және  негізгі 



қозғаушы кҥ ші ретінде роль атқарады. Ол зерттеу қабілетінің мотивациялық қҧ рамдас бӛ лігін 

сипаттайды.  Ізденіс  белсенділігіне  деген  талпыныс  биологиялық  қасиет  болғанымен,  кейде 

сыртқы  факторлардың  әсерінен  де  дамуы  мҥ мкін.  Жоғары  мақсаттылық  (мотивация), 

қызығушылық,  сезіммен  берілу  –  «ізденіс  белсенділігіне»  бағытталған  зерттеу  әрекетінің 

қажетті қҧ рамдас бӛ лігі. 

 

Дивергенттi нәтижелiлiк немесе дивергенттi ойлау қабiлетi мен бейiмдiлiк зерттеу мiнез 



қҧ лқы  жағдайындағы  аса  маңызды  қасиет.  Себебi  ол  проблеманы  кӛ ру  және  оны  шешу 

варианттарын  iздеу  (гипотеза)  этапында  ҥ лкен  роль  атқарады.  Дивергенттi  ойлаудың 

нәтижелiк,  ӛ згешелiк,  ойлау  икемдiлiгi,  идеяларды  ӛ ңдеу  қабiлеттiлiгi  деген  сияқты  маңызды 

сипаттамалары  зерттеу  iс-әрекетiн  табысты  жҥ зеге  асырудың  мiндеттi  шарттары  болып 

табылады. Бҧ лар зерттеулiк әрекеттің ажырамас бӛ лiгi. 

 

Зерттеу  әрекетін  қажет  ететiн  нақты  жағдайларда  жоғары  дамыған  конвергенттi  ойлау 



қабiлетi  болмаса,  дивергенттi  ойлаудың  да,  iздену  белсендiлiгiнiң  де  пайдасы  жеткiлiксiз. 

Себебi,  конвергенттi  ойлау  –  проблеманы  талдау  мен  синтездей  білу  қабілеттері  арқылы 

қисынды алгоритмдер негізінде мәселені шешу дағдысымен тығыз байланысты, бҧ л сатыларда 

жағдайды  саралау  мен  бағалау,  ойлар  мен  тҧ жырымдар  жасай  білу  маңызды.  Ол  зерттеу 

объектісін  табысты  дайындау  және  жетілдірудің,  берілген  ақпараттың,  бағалаудың  және 

рефлексияның басты жағдайы болып табылады . 

 

Мектепке  дейінгі  білім  беретін  бҥ лдіршіндердің  зерттеушілік  кабілеттерін  арттыру  - 



заман талабынан туындап отырған ӛ зекті мәселелердің бірі. Ғылымның барлық саласының 

 

 



84 

жедел  дамуы,  техникалық  прогресс,  акселерация  ықпалы,барлығы  да  мектепке  дейінгі  білім 

беретін мекемесі баласынын терең теориялық ойлауға кабілеттілігін арггырып отыр. 

 

Қазіргі мектептерде зерттеу аркылы окыту баладардың танымдық кабілеттерін дамытуға 



ең  тиімді  технология.  Кішкентай  балалардың  бір  нәрсені  зерттеуге  деген  талпынысы 

биологиялык кҧ былыс. Ҥ немі бір нәрсені зерттеуге деген талыпыныс бала мінезіне тән касиет. 

Ол ӛ зін коршаған ортаны ҥ немі танып білгісі келеді. Баланың бір нәрсені зерттеп білсем деген 

талпынысы, оны зерттеп оку іс-әрекетіне итермелейді. 

 

Баланы  ӛ зінің  іс-тәжірибесі  арқылы  оқуға  кызығушылығын  арттыру,  яғни  «зерттеу 



аркылы  оқыту» білім беру  саласын демократияландыру кезеңінен  байқалады, яғни мҧ ғалімдер 

баланың оку-іс әрекетін танымдық іс-әрекетіне жуыктатуға талпыныс жасайды. 

 

«Зерттеу  арқылы  окытудың»  басты  мақсаты  —  оқушыларда  адам  мәдениеті  дамуының 



кез-келген  сатысында  аткарылатын  іс-әрекетті  ӛ з  беттерімен,  шығармашылықпен,  жаңа 

қабылдау қабілеттерін калыптастыру болып табылады. 

 

Зерттеу әрекеті-мектеп жасына дейінгі балалардың жеке шығармашылығына бағытталған 



әрекет.  Мҧ ндай  әрекет  мектеп  жасына  дейінгі  балалардың  жеке  білім  аумағын  қалыптастыру 

арқылы  нәтиженің  туындауына  мҥ мкіндік  береді.  мектеп  жасына  дейінгі  балаларда  арнайы 

бiлімдi  қалыптастыруға,  сондай-ақ  жалпы  зерттеулiк  iзденiске  қажет  бiлiк  пен  дағдыны 

дамытуға қажеттi бағдарламаны ӛ ңдеу қағидаларын анықтаған. 

 

Баланың танымдық іс әрекетін табысты жҥ ргізу ҥ шін А.И.Савенков әдістемесі бойынша 



зерттеу қабілеттерін дамыту бағдарламасын ӛ ңдейтін 5 қағидасын анықтаған. Олар: 

 

Зерттеу



‖  ҧ ғымын кеңiнен тҥ сiндiру қағидасы 

 

Зерттеу бiлiктерi мен дағдыларының ӛ зiндiк қҧ ндылық 



қағидасы. Пәнаралық байланыс қағидасы Тренингтерге сҥ йену 

қағидасы Импровизация қағидасы 

 

Әр  мектеп  жасына  дейінгі  балалардың  ӛ зіндік  ерекшелiктерi,  қҧ ндылықтары  және 



қалаулары болады. Әр уақытта сыртқы факторлардың әсерiнен олардың қызығушылықтары бiр 

қҧ былыстан екiншi бiреуiне ауысуы мҥ мкiн. Бiр бiлiмдi әр бала әр тҥ рлi қабылдайды. Оларда 

зерттеулiк  iзденiстiң  әр  тҥ рлi  бiлiктерi  мен  дағдылары  кӛ рiнiс  тауып,  қалыптасуы  мҥ мкiн. 

Сондықтан  тәрбиеші  балалардың  осы  ерекшелiктерiне  икемделуі  керек,  бҧ л  ҥ шiн  ол  ӛ з 

жоспарларын  әрқашан  ӛ згертуге  және  оларды  қайта  туындаған  жағдайларға  сәйкес  тҥ зету 

жҥ ргiзуге дайын болуы тиiс. 

 

Зерттеу  әрекеті  кезінде  балалар  анықталмаған  ортаға  тҥ седі,бҧ л  олардың  танымдық 



және  шығармашылық  әрекетін  белсендіреді.Зерттеу  әрекетін  қҧ ру  практикалық  әрекеттің 

барлық кезеңдерінде балаларды енгізуге негізделеді. Зерттеу әрекеті баланың ӛ збетімен жҧ мыс 

жасауға,  қарым-қатынас  жасай  білу  сияқты  тҧ лғалық  сапаларының  дамуына,  жоспарлау, 

рефлексиялауға,  ақпаратты  іздеу  және  ӛ ңдеуге,  сонымен  қатар  психикалық  және  танымдық 

процестердің дамуына ықпал етеді. 

 

Мектепке  дейінгі  білім  беретін  бҥ лдіршіндердің  зерттеушілік  кабілеттерін  арттыру  - 



заман  талабынан  туындап  отырған  ӛ зекті  мәселелердің  бірі.  Ғылымның  барлық  саласының 

жедел  дамуы,  техникалық  прогресс,  акселерация  ықпалы,барлығы  да  мектепке  дейінгі  білім 

беретін мекемесі баласынын терең теориялық ойлауға кабілеттілігін арыттырып отыр. 

 

Қазіргі  балабақшаларда  зерттеу  арқылы  оқыту  балалардың  танымдық  кабілеттерін 



дамытуға  ең тиімді  технология. Кішкентай балалардың бір нәрсені  зерттеуге деген  талпынысы 

биологиялык кҧ былыс. Ҥ немі бір нәрсені зерттеуге деген талыпыныс бала мінезіне тән касиет. 

Ол ӛ зін коршаған ортаны ҥ немі танып білгісі келеді. Баланың бір нәрсені зерттеп білсем деген 

талпынысы, оны зерттеп оку іс-әрекетіне итермелейді. 

 

 

 



85 

Зерттеу  ісі  қазіргі  кезде  аясы  тар  мамандандырылған  кызмет  емес,  ғылыми 

кызметкерлердің белгілі топтарына ғана тән емес, сондай-ак бҥ гінгі заман адамнын, ӛ мір сҥ ру 

тәсіліне  енген,  кәсіби  шеберлігін  танытуда  ӛ зіндік  кӛ зкарасына  сәйкес  кызмет  болып 

табылады.  Баланы  ізденушілікке  баулу,  оған  зерттеу  дағдысы  мен  білігін  игерту  бҥ гінгі  білім 

беру  саласының  маңызды  міндеті  болып  саналады.  Егер  әр  баланың  жеке  тҧ лға  ретінде 

калыптасуы  қажет  болса,  онда  баланың  кабілетін  тҥ рлі  әрекетгерде  кӛ рсету  ҥ шін  зертгеуге 

дайындау кажет. 

 

Балабақшада  балалар  зерттеу  жҥ мысының  толық  циклын  жҥ ргізеді.  Алдымен  зерттеу 



такырыбын  тандағанда,  балаларға  кызықты  болатынын,  сол  затты  кӛ ре  алатындай,  ҧ стай 

алатындай  мҥ мкіндік  болуы  қажет.  Оның  мақсаты  —  тандалған  зат  бойынша  жан-жақты 

ақпаратты ата-анасымен жинастырып, шағын баяндама дайындайтынын алдын-ала тҥ сіндірілуі 

керек.  Қалай  жҧ мыс  істейміз?  —деген  сҧ рақтар  туындайды.  Әрине,  бҧ л  жҧ мыс  тҥ рі 

кішкентай балалар ҥ шін кҥ рделі және жаңа. 

 

Жҧ мысты  карапайым  сҧ рақтардан  бастадық  мысалы:  «Ең  алдымен  не  істеу  керек? 



Зерттеуді  ғалымдары  неден  бастайды?»  Әңгіме  барысында  балалар  ең  негізгі  әдістерді  ӛ здері 

ҧ

сынады:  «Кітаптан  оқу»,  «Қолмен  ҧ стап  кӛ ру»,  т.б.  Әр  жауаптан  кейін  бҥ лдіршінді 



мадақтап, алдына сол әдістің ҥ лестірмесін кою қажет. Осындай жҧ мыс барысында балалардың 

алдында зерттеу жҥ мысынын тізбегі қҧ рылады (балалар айтпағанды, тәрбиеші ӛ зі айтып кету 

керек).  біздің  тәжірибеміз  бойынша,  балалар  «Эксперимент»,  «Компьютерден  карау», 

«Мамандарға сҧ рақтар кою», «Байқау» деген әдістерді ҧ сынылады да, ал «Ӛ зіме ойлану керек» 

дегенді ҧ мытып, айтпайды. Сонымен, алдымызда зерттеу жҧ мысынын жоспары кҧ рылады. 

 

Жеке  ойлану,  кітаптардан  карау,  компьютерден  карау  ,эксперимент  сияқты  жҧ мыстар 



ҧ

йымдастырылады.Бҧ л  жҧ мысқа  кірісу  ҥ шін,  фиксация  тәсілдері  бойынша  келісім  жҥ ргізу 

керек.  Жиналған  акпараттарды  есте  сақтау  қиын,  сондыктан  оларға  белгі  ҧ сыну  керек.  (біз 

ҥ

шін  пиктографиялық  жазу).  Белгілер  әртҥ рлі  болуы  мҥ мкін:  яғни  сурет,  символ,  т.б.  Алған 



ақпараттарды  пиктографиялык  жазу  арқылы  тҥ сіргенде,  біз  баланың  әртҥ рлі  сенсорлық 

жолдарымен  жҧ мыс  істегенін  бакылаймыз  (есту,  кӛ ру,  иіскеу,  т.б.)  Ендеше,  пиктографиялық 

жазудан  алған  әсерлері  бала  ҥ шін  ҧ мытылмайтын,  қымбат  акпарат  болып  есептеледі.  Әдемі 

салғанына,  дҧ рыс  салғанына  біз  токталмауымыз  керекпіз,  біздін  максатымыз  баланы  осы 

белгілерді тез және ӛ зіне тҥ сінікті етіп салгызуға ҥ йрету. 

 

Белгілерді тҥ рлендіруінде баланың ассоциативті және шығармашылық касиеттері бірден 



оның  дамуына  әсер  етеді.  Зерттеу  такырыптары  қыркҥ йек  айында  окушылардың 

қызығушылықтарына байланысты  тандалады. Балалардың  зерттеушілік кызығушылыктарының 

бағыттарын  анықтау  бағытында  жыл  басында  тӛ мендегідей  мазмҧ ндама  сауал  алынып, 

қорытындысы  негізінде  такырыптар  берілді.  Тақырыптарды  бҥ лдіршіндердің  ӛ здері 

тҧ жырымдауға тиісті. 

 

Тәрбиешінің ғана қолынан келетін нәрсе — ол балалардың ісініне деген қызығушылығын 



ӛ

шіріп  алмай,  ары  карай  астыруы.  Яғни,  ойлау  кабілетінің  ерекшеліктерін  дамыту, 

белсенділіктерін  арттыру,  қызығушылығын  дамыту,  балаларға  берілетін  тапсырмалардан 

ерекше  тапсырмаларды  беру,  кӛ бірек  ойландыру,  танымдык,  дидактикалық  ойындар  беру 

аркылы  қызығушылығын  ҥ стемдеу,  сҧ рақтармен  мәселелерді  шешуді,  ӛ з  бетімен  іс  істеуге 

ҥ

йрету,  зерттеуге  баулу.  Тәрбиеші  ӛ з  жҧ мысында  баланың  барлық  мҥ мкіншілігін, 



белсенділігін  кӛ рсетуге  жол  ашып,  алынған  білімі  мен  біліктілігін  дҧ рыс  колдана  білуге 

ҥ

йрету,  берген  материалдың  ең  тҥ йінді  негізін,  кҧ ндылығын,  ӛ з  бетінше  қорытынды  жасай 



білуге,  зерттеушілікке,  арманшылыққа  баулу  ҥ шін  тҥ рлі  әдіс-тәсілдер  колдануы  керек.  Бала 

ӛ

зі  окып,  ӛ зі  зерттесе  ӛ зін-ӛ зі  тексеріп,  ӛ з  қатесін  ӛ зі  тҥ сінсе  ғана  жоғары  жетістіктерге 



жетуге болады. Себебі, бала тапсырманы орындау барысында: 

 

Ӛ



зі жҧ мыс істейді; 

Жолдастарына 

кӛ мектеседі; Олардан 

кӛ мек алады; 

 

86 


Тәрбиеші тҥ сінігін 

колданады; Ӛ з ойын 

тҧ жырымдауға ҥ йренеді; 

Қате жіберу арқылы тҥ зетулер жасауға ҥ йренеді; 

 

Есте сактауы жақсарады, яғни топтық жҧ мыста ол топтың мҥ ддесін  корғау ҥ шін 



талпынады, тырысады, ӛ зін сол қоғам мҥ шесі ретінде толық сезінуге, сезіне отырып, топ 

ішіне жолдастарынан қалып калмауға тырысады. 

 

Зерттеу  әрекеті-мектеп  жасына  дейінгі  балалардың  жеке  шығармашылығына 



бағытталған  әрекет.  Мҧ ндай  әрекет  мектеп  жасына  дейінгі  балалардың  жеке  білім 

аумағын қалыптастыру арқылы нәтиженің туындауына мҥ мкіндік береді. мектеп жасына 

дейінгі  балаларда  арнайы  бiлімдi  қалыптастыруға,  сондай-ақ  жалпы  зерттеулiк  iзденiске 

қажет бiлiк пен дағдыны дамытуға қажеттi бағдарламаны ӛ ңдеу қағидаларын анықтаған. 

 

Зерттеу  әрекетін  қҧ ра  отырып,  балалар  ӛ здерінің  білімдері  мен  ӛ мірлік 



тәжірибесін  ғана  пайдаланбайды,  сонымен  бірге  ӛ з  ойларын  нақты,  әдемі,  дҧ рыс 

білдіруді ҥ йренеді. Мектепке дейінгі кезеңнен зерттеу эелементтерін  қолдану кез-келген 

ӛ

згермелі ортаға бейім тҧ лғаны даярлауда қолайлы деп санаймын. 



 

Білім 


— 

бәсекеге 

қабілеттіліктің 

басты 


ӛ

лшемі 


екені 

белгілі. 

Тәрбиешілер,ҧ стаздар  кауымы  ҧ лы  істердін  ҧ йыткысы  болып,  еліміздің  болашағы  жас 

ҧ

рпакты  тәрбиелеу  жолында  аянбай  еңбек  етіп,  казақ  елінің  гҥ лденуіне  ӛ з  ҥ лесін  қоса 



береді. 

 

Балабақшалардың,  ата-аналардың  және  тәрбиешілердің  ӛ здерінің  кішкентай 



азаматтарынан  кҥ тетін  ҥ мттері  жоғары  деңгейде  екені  баршаға  мәлім.  Сондықтан, 

коғамдық ортада ӛ з ойын еркін де толык, жеткізе білетін, бесекеге кабілетімен кҧ зыретті, 

шығармашыл, кез келген іс-әрекетке жан-жакты кӛ зқараспен карайтын, білімді тҧ лғаны 

дамыту және қалыптастыру тәрбиешінің мақсаты деп ойлаймын. 



 

 

 






©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал