Мектебінде



жүктеу 1.13 Mb.

бет1/10
Дата02.04.2017
өлшемі1.13 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Адамға екі нәрсе тірек тегі:

Бірі  тіл, бірі  ділің жүректегі.

              



Жүсіп БАЛАСАҒҰНИ.

   

ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН 

   ӘДЕБИЕТІ ОРЫС   

       МЕКТЕБІНДЕ 

    

Казахский язык и литература 

                  в русской школе

      РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ–

     ПЕДАГОГИКАЛЫҚ БАСЫЛЫМ

  2001 жылдың

  қаңтар айынан          

5/2015    

МАМЫР

 

бастап шығады



РЕСПУБЛИКАНСКОЕ НАУЧНО–ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ   

ИЗДАНИЕ


АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:

  Жаңылхан АДАМБАЕВА, Рақыш ӘМІРОВ, Берікжан 

ӘЛМҰХАМБЕТОВ, Шәмша БЕРКІМБАЕВА, Роза                 

БАТТАЛ, Әлімхан ЖҮНІСБЕК, Қарлығаш ЖҮНІСХАНОВА, 

Мәрия КӨПЖАСАРОВА, Қайсар ҚАДЫРҚҰЛОВ, Ольга                     

МЫРЗАГЕЛДИНОВА, Фаузия ОРАЗБАЕВА, Күлпәш                                     

САРИЕВА, Пиалаш СҮЙІНКИНА. 

 

 



«Білім және 

Ғылым» 

жауапкершілігі 

шектеулі 

серіктестігінің 

ай сайын 

шығатын 

республикалық 

ғылыми - 

педагогикалық 

жұрналы 

 


3

МАЗМҰНЫ – СОДЕРЖАНИЕ

Ғылыми ойлар отауы

А.САҒЫМОВА.                                   Мемлекеттік тілді меңгертудегі

                                                                компьютерлік оқыту технологиясының

                                                                маңыздылығы......................................................3

Ғ.ШӘРІПЖАНОВА.                           Жұрт алдында сөйлеу мәдениетіне

                                                                машықтандыру....................................................9



С.АХМЕТЖАНОВА.                          Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында

                                                                жаңа технологияның элементтерін қолдану...14



Тиімді әдіс  баршаға ортақ

Ә.АХМЕТОВА.                                    Грамматикалық сатылай кешенді

                                                                талдаудың тиімді жолдары...............................23



Ш.БАЛТАБАЕВА.                               Диалогтік оқыту тәсілін қолдана отырып,

                                                                оқушылардың ауызекі сөйлеу мәдениетін

                                                                дамыту................................................................28

Г.ЩЕПАРЕВА.                                     Жеке тұлғаның даралығын дамыту

                                                                 тәсілдерінің оқу-тәрбие үдерісінде

                                                                 қолданылуы......................................................33

Мұғалімдерге көмек

Б.КӨЛБАЕВА.                                      Қазақ тілін оқытудағы жаңа бағыттар...........37

В.СҰЛТАНҚЫЗЫ.                              Сыни тұрғыдан ойлау технологиясының

                                                                 «Инсерт» әдісін қазақ тілі сабағында

                                                                 тиімді қолдану..................................................42

Т.МҰҚАШЕВА.                                    Білім беруде Кембридж тәсілдерін

                                                                 қолданудың тиімділігі.....................................48     



Әдістеме әлемінде: қазақ әдебиеті

Қ.ҚАДЫРҚҰЛОВ,                               Әдебиетті оқу мен оқытудағы

Р.ҚАДЫРҚҰЛОВА.                             кереғарлық.......................................................57

Қ.ТАГИМАНОВА.                               М.Жұмабаев. «Батыр Баян» поэмасы............65

Н.ЖҰМАШЕВА.                                  Жамбыл Жабаевтың шығармашылығы.........71

Білікті маман тәжірибесі

З.ДӘУРЕНБЕКОВА.                           Қазақстанның Қызыл кітабы...........................85

Д.АБДРАХМАНОВА.                          Ел бірлігі...........................................................89

 

Әдістеме әлемінде: қазақ тілі



А.ІЗБАСОВА.                                        Алманың пайдасы қандай?.............................95

Л.САДЕНОВА.                                     Туған жерімнің табиғаты.................................97

Н.ҚАЙДАРОВА.                                  Оңтүстік Қазақстан........................................103

К.ДӘУЛЕТБЕКОВА.                           Көктемгі еңбек...............................................107

Э.КӘРІМОВА.                                      Мұхаметжан Тынышбаев.............................109

Г.МАЛИКБАЕВА.                               Зат есім, сын есім, сан есімдерден

                                                                 өткенді қайталау.............................................112



Г.ТҰРСЫНОВА.                                  Бір күн мемлекеттік тілде сөйлеймін...........115

Ш.МАЛЬШУБАЕВА.                         Мақал-мәтелдер..............................................117

Ә.ГАЛЕЕВА.                                         Менің отбасым...............................................122

Г.НАУХАНҚЫЗЫ.                              Асырмалы шырай...........................................127

Сыныптан тыс шара

Ж.ЖҰЛҚАШЕВА,                               Өмірі өткен күнде,

А.НАЛИЕВА.                                        Өлеңі бізбен бірге..........................................132

Білім сынағында

А.АЙШИКОВА.                                    Қазақ тілі пәнінен 8-сыныпқа арналған

                                                                 нәтиже сабақ тапсырмалары........................138



Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл!

М.ЗЕЙНЕЛҚАНҚЫЗЫ.                     Ана деген – алтын қазық, алтын бақ!..........141

Ғылыми ойлар отауы

ӘОЖ 81:002

А.САҒЫМОВА, 

мемлекеттік және шет тілдер кафедрасы,

Алматы Технологиялық университеті

МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛДІ 

МЕңГЕРТУДЕГІ КОМПЬюТЕРЛІК 

ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИяСЫНЫң 

МАңЫЗДЫЛЫҒЫ

Мақалада  мемлекеттік  тілді  меңгертудегі  компьютерлік 

оқыту  технологиясының  маңыздылығы  туралы  айтылады. 

Білім  алушының  қызығушылығын  арттыратын  компью-

терлік технологияның оқыту үдерісіндегі рөлі мен қызметі 

сарапталған.



Түйін  сөздер:  компьютер,  интернет,  ақпараттық 

технологиялар.

Қазақстан  Республикасындағы  оқу  мен  тәрбие  жүйесін 

техникаландыру  мен  автоматтандыру  тенденциясының 

болашақ қарқыны мен қадамдарын іздеу және компьютерлік 

жүйені  оқу-тәрбие  үрдісіне  енгізу  тығыз  байланысты. 

Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында қазіргі 

замандағы  білім  беру  жүйесінің  жаңа  технологияларымен 

қамтамасыз етілуі міндеттелген.

Компьютерлік технология – оқытудың арнайы жиынтығы 

мен әдістемесін, әдісін және тәрбие құралдарын анықтайтын 

технологиялық-педагогикалық үдерісті ұйымдастырудың ең 

тиімді жолы болып табылады.


4

5

Соңғы  жылдары  қазақ  тілін  оқытуда  және  білім  беруді 



компьютерлендіруде  ақпараттық  технологияны  пайдалану 

туралы мәселеге баса назар аударылуда. «Қазіргі ақпараттық 

құралдар  –  бұл  тек  спутниктік  және  кабельді  теледидар, 

бейне және дыбыстық жүйелер, электрондық ойындар емес, 

сонымен  бірге  тілді  окытудың  жаңа  жүйесі,  ерекшелігі 

және  тәсілін  атқаратын  негізгі  бағыты  болып  табылады 

(И.Г.Гальперин).

Осы мақсатты іске асыру барысында, яғни, мемлекеттік 

тілді  оқытуда  пәнге  деген  қызығушылықты  арттыру 

мақсатында  дәстүрден  тыс  әдістер  мен  тәсілдерді  іздеуде. 

Себебі  қызығушылық    дегеніміз  –  үйренушілердің 

шығармашылық  және  ойлау  қабілетін  арттыруға  септігін 

тигізетін ынталылық.

Жаңа ақпараттық технологияларды пайдаланатын әдістер 

мен  Интернет  секілді  қазіргі  тәсілдер  жеке  бағдарламалық 

бағытта  көмегін  тигізеді,  курсанттардың  қабілетіне  қарай 

оқытудың дифференциациясын қамтамасыз етеді және пәнге 

деген қызығушылығын арттырады.

Бүгінгі  таңда  адамзат  өмірінде  компьютердің 

қолданылмайтын  жері  жоқ.  Әр  салада  компьютерлік 

технология белсенді қолданылуда, ал интерактивті бағытта  

оқытушы  мен          курсанттарға    көмекші    құрал  болып 

табылуда.

Психологиялық 

көзқарас 

тұрғысынан 

қарағанда 

компьютермен  оқытудың  тиімділігі  мол.  Оқу-әдістемелік 

жұмысының 

тиімділігін, 

практикалық 

сабақтың 

қызығушылығын  қамтиды.  Егер  компьютерлік  бағдарлама 

сауатты  құрылса,  онда  ол  оқытушыға  уақыт  үнемдеуге 

және  үйретудің  кейбір  тиімді  сәттеріне  назар  аудартуға 

көмегін  тигізеді.  Компьютерлік  технологияның  тиімділігін 

арттыру үшін бағдарламада әр түрлі жаттығулар мен ойын 

элементтері мен ән-музыканы қолдануға болады.

Аталмыш  технология  практикалық  сабақты  жүйелі 

ұйымдастыруда маңызды. Ол әдістердің негізгі функциясы – 

болжамдық болып есептеледі және негізгі қызметі – жобалау, 

себебі жоғары білікті мамандарды даярлауда жалпы мақсатты 

және нәтижелерді, негізгі кезеңдерді білім-тәрбие үдерісінің 

тәсілдері мен ұйымдастыру формаларын жоспарлайды.

Компьютерлік  технологияларға  әр  түрлі  ғылым  мен 

практикалық  басқа  салалардың  арнайы  жаңа  ақпараттық 

әдістері,  тақырып  бойынша  лексика-грамматикалық 

жаттығулар жатады.

Компьютерлік технология арқылы сөздерді таңдау, іріктеу 

мәселесімен  айналысуға  және  әр  түрлі  тапсырмаларды 

бақылауға болады. Оқушылар  түсініктерін кеңейтіп, сөздерді 

дұрыс  қолдануға  дағдыланады  және  тақырып  бойынша 

ойларын  жеткізуге  осындай  компьютерлік  технология 

пайдалы.


Бұл  технологияның  ерекшелігі  –  сөздерді  есте  сақтап, 

тез  меңгеруге  және  байланысты  лексика-грамматикалық 

материалды арнайы компьютерде дайындау қажет.

Ең  алдымен  компьютер  оқытушыға  оқушылардың  өз 

бетінше жұмысын ұйымдастыруына жәрдем береді. Ол үшін 

мынандай  жаттығулар  мен  әдістемелік  тәсілдерді  қолдану 

ұсынылады. 

1. Сұрақ-жауап диалогы.

Оқушылар  сұраққа  құрылған  лексика-грамматикалық 

материалдар негізінде сұрақтарға жауап беруі керек. 

2.  Таңдамалы  жауаптармен  жүргізілетін  тапсырма. 

Компьютерде  жауап  беру  үшін  оқушы  ұсынылатын 

нұсқалардың бірін таңдауы қажет.

3. Еркін құрылған сөйлемдерді стильдік түзету.

4. Толықтыруды керек ететін жаттығулар.

Компьютер  толықтыруды  керек  ететін  сөйлем 

жиынтықтары  мен  мәтіндерді  ұсынады.  Сөздерді  аудару 

үшін  көмекші  құрал  ретінде  беріледі,  немесе  компьютер 

ұсынған жауаптардың нұсқалары ішінен қажетті сөздер мен 

сөз тіркестермен толықтырылады.



6

7

5.  Сөздік  меңгерудегі  өзін-өзі  бағалауға  арналған 



жаттығулар.

Бұл  жаттығуларды  орындау  кезінде  төмендегі  нұсқалар 

пайдаланылады:

-  сөздердің  синонимдік  пен  антонимдік  қатарын  тауып 

алуға көмек;

-  грамматика  мен  орфографияны  тексеруге  жаттығулар 

беріледі.

Соның нәтижесінде асықпай компьютермен еркін жұмыс 

істей отырып, өз бетімен ойлануға дағдылануы, оқу қабілеті 

артып,  білім  нәтижесінде  көз  жеткізеді.  Кәсіби  бағытта 

оқу-әдістемелік үдерісін, ой-санасын, іскерлік қабілеті мен 

біліктілігін арттыруға ықпал етеді де сабаққа деген ынтасын 

және белсенділігін күшейтеді.

Демек, бұл бастама біраз ізденістерді қажет ететіні сөзсіз. 

Әрине әр практикалық сабақта компьютерлік технологиямен 

білімді  жетілдіру  мақсат  емес,  бірақ  оқу-әдістемелік 

жұмысында  кездесетін  түрлі  ұйымдастыру  жұмыстарына 

жауапкершілікпен қарауға осы бастан бейімделу қажет. 

Компьютердің  үлкен  әрі  кең  мүмкіншіліктерінің  бірі  — 

ИНТЕРНЕТ жүйесі екені белгілі. 

Жалпы, ингренетті қазақ тілін оқытуда қолдану жолдарын 

зерттеу — болашақтағы үлкен міндетіміз десек те болады. 

Қазақ  тілін  өзге  тілді  аудиторияда  оқытуда  интернет 

жүйесін  қолданудың  тамаша  үлгісі  деп  Қ.Қ.Қадашева, 

Э.Д.Сүлейменованың  интернетке  қосылған  қазақ  тілін 

үйрету  бағдарламасын  айтуға  болады.  Сонымен  бірге 

Л.Құрышжанованың  еңбегі  де  осы  мақсатқа  лайықталған 

үлкен  жетістіктердің  бірі  болып  табылады.  Орыс  тілін 

компьютер  арқылы  оқыту  мәселелерін  зерттеген  ресейлік 

және қазақстандық әдіскерлердің еңбектері де осы бағытта, 

яғни, тілді оқыту бағытындағы құнды қорға енетін зерттеулер 

болмақ.


Сонымен  бірге  интернет  арқылы  қазақ  тілін  өз  бетімен 

үйренушілер  мен  үйретушілер  арасындағы  хат  жазысу 

ісі  қалыптасып,  соның  нәтижесінде  қазақ  тілін  оқыту-

әдістемелік  нұсқаулары  мен  құралдары  құрастырылуда.  

Интернеттің  дидактикалық  мүмкіншіліктері,  әсіресе, 

электрондық  пошта  арқылы  кеңейе  түседі.  Электрондық 

пошта арқылы түрлі мәлімет алу, ақпарат алмасулар жүріп 

жатады.  Осы  қызметті  қазақ  тілін  тиімді  оқыту    ісінде 

жоспарланған түрде пайдалану арқылы үлкен жетістіктерге 

қол жеткізуге болатыны анық. Интернет арқылы қазақ тілін 

оқытуда  оқу  материалы  адамның  сезім  мүшелеріне  толық 

дерліктей  әсер  етіп  қабылданатындай    суреттер,  дыбыс, 

анимациялар  сияқты  интернеттің  мүмкіншіліктерін  тиімді 

пайдаланады.

Білім  алушы  өзіне  қазақ  тілі  туралы  грамматикалық 

анықтағыштар, 

қазақ 

тілінің 


дыбыстық 

және 


лексикологиялық жүйесі туралы материалдар, қазақ тілінің 

тарихы  туралы  материалдар,  кейбір  қысқаша  сөздіктер 

арқылы білімін шыңдайды. 

Қазақ  тілін  мәтіндер  арқылы  окытуда,  ол  мәтіндерді 

компьютер 

арқылы 


меңгертудің 

дидактикалық 

аспектісін  қарастыруда  дидактиканың  қазіргі  заман 

концепциялары  алынды.  Дидактиканың  дамуында  үлкен 

орын  алған  инновациялық-авторлық  мектеп  авторлары: 

Ш.А.Амонашвили, 

В.Ф.Шаталов, 

С.Н.Лысенкова, 

Қ.Бітібаева, 

Қ.Құсайынов. 

Қазақстандық 

жаңа 


педагогикалық  жүйелердің  оқу-тәрбие  үрдісіне  енуіне 

теориялық және практикалық негіздеме жасаған Ж.Дараев, 

Қ.Қабдолқайырұлы, 

Н.Нұрахметов, 

Ф.Ш.Оразбаева, 

К.А.Абдығалиева, Т.Т.Галиев, Г.К.Нұрғалиева, Қ.Қадашева, 

М.Р.Көпжасарова, 

М.М.Жанпейісова, 

Г.Д.Әуелбекова, 

Р.Шаханова, 

К.Жақсылықова, 

Н.Құрманова, 

т.б. 

ғалымдардың зерттеулері болды.



Мультимедияның  өзіне  тән  мүмкіндіктерін  бай  әрі  мол 

етіп қолдана отырып, мәтінді оқытуда оны түрлі әдіс-тәсілдер 



8

9

арқылы кеңейте аламыз. Қазақ тілін оқытуда компьютерлік 



диск  (СD)  арқылы  оқу  материалын  оқушыға  жеткізу 

-көрнекіліктің жаңа сатыдағы түрі. Дербес компьютер (ДК) 

қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгертуде оқушыға өз бетімен 

жұмыс  жасауға,  ізденуге,  қазақ  тілін  жеке  үйретуге  мол 

мүмкіншіліктер жасайды.

Ойымызды  жинақтай  келгенде,  қазақ  тілін  оқытуда 

компьютерді  қолданудың  өзекті  тұсы  –  интернетті  сабаққа 

алып келу деп ойлаймыз. Осы үлкен мәселенің жан-жақты 

ерекшеліктерін әлі де терең тани, талдай түсу керек.

Әдебиеттер:

1  Елубаев  С.  Математиканы  оқыту  теориясы  мен                 

әдістемесі. Жалпы бөлім. Алматы, 2006.

2  Матрос  Д.Ш.,  Полев  Д.М.,  Мельникова  Н.Н.  Управ-                     

ление  качеством  образования  на  основе  новых  информа-

ционных технологий, М.,2001. 

3  Қараев  Ж.А.  Оқытуда  компьютерлік  технологияны 

пайдалану. ИФМ, 1994.

4  Сарыпбеков  Ж.С.  Білім  беру  жүйесіндегі  ақпарат-              

тандыру  инфраструктурасы.  //  Қазақстан  жоғары  мектебі. 

1995. №1.  37-41-б.

5  Сариева  К.  Жаңа  технологияны  қолдану  жолдары.  // 

Әдістеме. 2001. №7.

  Значительность  компьютерных  технологий  в 



процессе усвоения государственного языка

В  данной  статье  рассматривается    вопрос  об  использо-

вании  компьютерных  технологий  в  процессе    обучения 

казахского языка.

Анализируется роль и место компьютерных технологий в 

процессе обучения, способствующий усилению мотивации 

и интереса студента к изучаемому языку.

Ключевые  слова:  компьютер,  интернет,  информацион-

ные технологии.

   

   


 

ӘОЖ 37.013.8                                                   Ғ.ШӘРІПЖАНОВА,

доцент, ф.ғ.к.,

Алматы энергетика және байланыс университеті

ЖҰРТ АЛДЫНДА СӨЙЛЕУ 

МӘДЕНИЕТІНЕ МАШЫҚТАНДЫРУ

Мақалада 

жұрт 

алдында 


сөйлеу 

мәдениетіне 

машықтандыру, мәтінді дұрыс құрау және дамыту жолдары 

қарастырылған.



Түйін сөздер: жұрт, мәдениет, мәтін, машықтану.

«Қазақ тілі» пәнін зерделеу мамандарды базалық даярлау-

дың құрама бөлігі болып табылады. Берілген пән қазақ тілін 

объект ретінде емес, базалық білімді меңгеру құралы ретінде 

пайдаланып,  қазақ  тілін  аса  терең  зерделеуді  болжайды. 

Пәнді  зерделеудің  мақсаты  қазақ  тілінде  сөйлесудің 

коммуникативтік  дағдыларын,  берілген  мамандықтың 

қазақ  тіліндегі  базалық  категориялы-түсініктік  аппаратын 

қалыптастыру  және  осы  мамандық  бойынша  студенттерді 

кәсіптік бағдарлы тілдік дайындау болып табылады /1/.

Кәсіби  қазақ  тілін  оқытуда  тілді  кәсіби  коммуникация 

құралы  ретінде  меңгеріп  алу  мақсаты  көзделсе,  оқыту 

объектісі  ретінде  аудиторияның  деңгейіне  сай  іріктелген 

Importance of technology on to master state cut on              

slices computer educating

This article discusses the use of computer technology in the 

process  of  learning the Kazakh language. The role and place 

of computer technology have contributed to increasing the 

motivation  and  interest  to  barn the  language. 

Key words: computer, internet, information technologies.


10

11

мамандандырылған  мәтіндер  алынады.  Тіл  –  адамның 



логикалық  ойын  білдіру  түрі.  Бағдарлама  бойынша 

студенттердің ойын қазақ тілінде жеткізіп, кәсіби лексиканың 

құрылуына,  коммуникативтік  дағдыларының  бекітілуіне 

мүмкіндік туғызу керек /2.324-б./. 

Қазіргі  таңда  тілдік  құзыреттілікті  қалыптастыру 

коммуникативті-функционалдық  грамматика  тұрғысынан 

қарастырылуда.  «Ана  тілінен  басқа  тілдің  тілдік 

бірліктерімен,  сөздерді  тіркестіру  заңдылықтарымен, 

сөйлем құрау, сөйлемдегі сөздердің орналасу заңдылығымен, 

сөйлемнің  түрлерімен  таныстырмай,  бірден  сөйлеуге 

үйрету  мүмкін  емес.  Бірақ  тілдік  жаттығуларда  тілдік 

бірліктер  жеке  таныстырылмайды.  Анығырақ  айтсақ,  олар 

сөйлеудегі қызметінде, яғни, сөйлеудегі қолданысымен бірге 

үйретіледі,  сөйлеуде  тілдік  бірліктерді  дұрыс  қолдануға 

жаттықтырылады» /3.60-б./

Қазіргі  жоғары  оқу  орындарындағы  орыс  тілді 

аудиториядағы студенттердің басым көпшілігі өзіміздің қара 

көздер  екендігін  және  олардың  көпшілігі  ана  тіліне  жетік 

болмаса  да,  сөйлеу  мүмкіндігінің  басымдығын  ескерсек, 

тілдік жаттығулардан гөрі сөйлеу жаттығуларына баса мән 

берілгені  жөн.  Осыған  орай  бағдарлама  бойынша  берілген 

тілдің функционалдық стильдерінен кейін сөйлеу әрекетінің 

тыңдалым,  оқылым,  айтылым,    жазылым  қағидатына 

негізделген сөйлеудің функционалдық-мағыналық түрлеріне 

үйрету  үдерісі  жүзеге  асырылады.  Біз  қарастырғалы 

отырған тақырыпқа сәйкес монологтық сөйлеу дағдыларын 

қалыптастыруда  шешендік  өнерге,  яғни,  жұрт  алдында 

сөйлеуге  үйретудің  маңызы  зор.  Ол  үшін  сөйлеудің 

функционалдық-мағыналық  түрлері  сипаттау,  пайымдау, 

әңгімелеу,  хабарлау,  түсіндіру  әдістері  қолданылады. 

Сонымен,  орыс  тілді  аудиторияда  студенттерді  жұрт 

алдында сөйлеуге үйретуде оқытушы жүйелі жоспар құрып, 

түрлі тақырыптар таңдалуы тиіс. Ол студенттердің материал 

жинап,  айтып  беруіне  ыңғайлы,  қызықты,  таныс  болғаны 

жөн.  Ол  үшін  шешендік  өнер,  оның  түрлері,  дамуы,  би-

шешендер  туралы  аңыз-әңгімелер  және  әлемдік  шешендік 

өнердің  қалыптасуы  туралы  теориялық  материалдармен 

таныстырған дұрыс. Содан кейін шешен сөйлеудің негіздері, 

яғни, сөздің қызықты, ақпараттық маңызы бар, сөз өнерінің 

жандандыратын  қасиетін,  сендіре  білу,  әрекетке  шақыру 

сияқты мақсаттарымен таныстырылады.  Шешен осылардың 

қайсысын басым мақсатта қолданатынын айқындап алады. 

Дегенмен  студентке,  ең  алдымен,  айтылатын  мақсатқа  сай 

тақырып таңдау, содан кейін сөйленетін сөздің маңыздылығы 

түсіндіріледі.  Сөздің  жазбаша  нұсқасы  маңызды  рөл 

атқаратынына баса мән берілуі тиіс. «Жазылмаған ақпарат – 

жоғалған қазына» деген қағиданы ұстану қажет. Осы негізде 

студенттерге  4-5  минуттық  хабарлама  жасауға  арналған 

тақырыптарды,  үгіт  жүргізуге  арналған  тақырыптарды, 

құттықтау сөз сөйлеуге арналған бірнеше тақырып және оны 

бағалау сұлбасын ұсынып отырмыз. /4. 537-б./. 

Студенттерге  жұрт  алдында  сөйлейтін  тақырыптар 

негізінен  публицистикалық  стильде  даярланатынын  және 

тиісінше  көрнекі  құралдарды  (сұлба,  сурет,  слайд,  бейне 

материалдар, т.б.) пайдалану ұсынылады. 

Хабарлама жасауға арналған тақырыптар:

- Еліміздегі болып жатқан оқиғалар.

- Шет елдерде болып жатқан оқиғалар.

- Ғылым мен техника жаңалықтары.

- Қаламыздың мәдени өмірінің жаңалықтары.

- Спорт жаңалықтары.

- Әдебиеттегі жаңалықтар.

- ЭЭМ жүйелері.

- Университеттегі жаңалықтар.

- Емтихан қорытындылары.

- Наурыз мерекесі, т.б.

Үгіт-насихат жүргізуге арналған тақырыптар:

- Кітаптар мен мақалаларды оқыңыз.

- Кинофильм, спектакльдерді көріңіз.


12

13

- Газеттер мен журналдарға жазылыңыз.



- Концертке барыңыз.

- Спортпен шұғылданыңыз.

- Көрмеге қатысыңыз.

- Шешендік өнеріңізді шыңдаңыз.

- Ата-аналарымызды ардақтайық.

- Қоғамға жат әрекеттерден аулақ болайық!

- Бала тәрбиесі – адам тәрбиесі, т.б. 

Аталған  тақырыптарды  таңдаған  соң,  сөйлеуге 

қойылатын талаптар тағы да бір рет пысықталуы тиіс, яғни, 

алдымен  сөйленетін  сөз  кімге  арналады,  аудиторияның 

көңілін  аудару,  сөзді  аяқтауды  қалай  ұтымды  ойластыруға 

болады  және  сөйленетін  сөздің  жоспарын  жасап,  оны 

аудиторияға  баяндап  жеткізу  ескертіледі.  Сөйленетін  сөз 

назар аударатындай, қызығушылық туғызатындай, шешеннің 

мүддесін анықтайтындай етіп сұрыпталуы тиіс. Негізгі бөлім 

тақырып бойынша белгіленген жоспар негізінде аудитория 

құрамы мен жағдайды ескере отырып дамуы керек. 

Соңғы бөлімде қойылған мақсат тағы бір рет анықталып, 

алғашқы 

сатыға 


тыңдаушылардың 

қызығушылығы 

көтеріледі.  Сөйлеудің  мәні  айрықша  атап  көрсетіліп, 

аудиторияға тиісті көңіл-күй сыйлау үшін қолдан келгеннің 

барлығы  жасалады.  Мәтін  құрастыру  барысында  баяндау 

әдістерінің  тиістісін  (хабарлау,  әңгімелеу,  сипаттау, 

пайымдау)  қолдану,  термин  сөздерді,  көркемдегіш  сөздер 

мен  эмоционалды-экспрессивті  лексиканы  және  омоним, 

антоним,  синоним  сөздерді  қажетінше  қолдануды,  сөйлеу 

барысында орфоэпиялық ережеге сай, дұрыс интонацияны 

қолдану, сөйлеу мәдениетіне баса көңіл бөлу талап етіледі.

Сөйленетін сөзді дайындау барысында студенттер мына 

қағидаларды есте ұстағаны жөн:

1)  Тақырып  пен  мақсаты  қызықтыра  ма?  Өзектілігі 

қандай?

2)  Сөйленген  сөз  басқаларды  қызықтыра  ма? 



Тыңдаушылардың назарын аударатын тәсілдер қолданылды 

ма?


3)  Негізгі  бөлім  бойынша  жоспар  ойластырылған  ба? 

Барлық  материал  тақырыпқа  сай  келе  ме?  Мысалдар 

жеткілікті ме? Мазмұны нақты ма? Мақсатына жетті ме?

4)  Қорытынды  бөлімі  анық  па?  Айтылған  мәселелер 

тұжырымдалды ма?

5) Мәтін бойынша айтылу (баяндау) барысында сөйлеуші 

өзіне  сенімді  болды  ма?  Сөйлеу  барысында  өз  денесін 

игеруі, тұрысы дұрыс па? Бет-ауыз бен қолының қимылдары 

сөйленген  сөзбен  сәйкес  келе  ме?  Сөйлеу  қарқыны  сәтті 

болды ма? Бірсарынды (монотонно) емес пе? Аудиториямен 

байланыс болды ма? Сөйлеу кезінде қателер болды ма?    



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал