М. Мұхамедов, Б. Сатершинов, Б. Сырымбетұлы



жүктеу 2.8 Kb.

бет1/25
Дата12.01.2017
өлшемі2.8 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25

 
М. Мұхамедов, Б. Сатершинов,  
Б. Сырымбетұлы 
 
 
 
 
 
 
 
Саяси-құқықтық 
ілімдер тарихы
 
 
 
Оқу құралы 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Алматы  
2006 

 
ББК 67.3 я7 
М 82 
 
Авторлар туралы мəліметтер: 
М. Мұхамедов – саяси ғылымдар докторы, профессор; 
Б. Сатершинов – философия ғылымдарының кандидаты, аға 
оқытушы; 
Б. Сырымбетұлы – аға оқытушы 
 
Пікір жазғандар: 
 
Ш. Андабеков – заң ғылымдарының кандидаты, 
М. Есжанов – заң ғылымдарының кандидаты 
 
Мұхамедов М., Сатершинов Б., Сырымбетұлы Б. 
М 82  Саяси-құқытық ілімдер тарихы. Оқу құралы. — Алматы,: 
Заң əдебиеті, 2006.—340 бет. 
 
ISBN 9965-620-05-9 
 
Оқу  құралында  сонау  ежелгі  дəуірден  бастап  қазіргі  кезеңге 
дейінгі  саяси  билік,  қоғамның  саяси  жүйесі,  мемлекет,  құқықтық 
ой-пікірлер,  адамның  құқықтары  мен  бостандықтары  туралы 
мəселелерге  байланысты  айтылған  көзқарастар  мен  ілімдерге 
талдау жасалынады. 
Қазақ тілінде тұнғыш рет жарияланып отырған бұл оқу құралы 
жоғарғы 
жəне 
орта 
арнаулы 
заң 
оқу 
орындарының 
оқытушыларына,  аспиранттарына,  студенттеріне  сонымен  бірге 
сяасат  жəне  құқық  тарихына  қызығұшылық  білдіріп  жүрген 
оқырмандарға арналған. 
 
                                                                            ББК 67.3 я7 
М 
02
00(05)
1202000000

                              
                                                          
                                                                              
© М. Мұхамедов,  
                                                                               © Б. Сатершинов, 
                                                                                  © Б. Сырымбетұлы 
                                                                                    © Заң əдебиеті, 2006 
ISBN 9965-620-05-9 
 
                        

МАЗМҰНЫ 
Кiрiспе
  
1-тақырып. 
 
Ежелгi Шығыстағы саяси жəне құқықтық ойлар 
 
         
1.1. Шығыстағы саяси-құқықтық ойдың бастаулары
         
1.2. Ежелгi Үндiстандағы саяси-құқықтық ойлар
         
1.3. Ежелгi Қытайдағы саяси-құқықтық ойдың қалыптасуы жəне оның ерекшелiктерi
2-тақырып. 
 
Ежелгi Грециядағы саяси жəне құқықтық iлiм 
 
         
2.1. Ежелгi грек өркениетiнiң даму кезеңдерi жəне оның философиялық-құқықтық iлiмi
         
2.2. Ерте дəуiрдегi саяси-құқықтық ойлар (б.э.д. IX-VI ғ.ғ.) 
         
2.3. Ежелгi грек саяси-құқықтық ойының гүлденген дəуiрi (б.э.д. V-IV ғасырлардың бiрiншi ж
         
2.4. Эллинизм дəуiрiндегi саяси-құқықтық ойлар (б.э.д. IV-II ғ.ғ) .
3-тақырып. 
 
Ежелгi Рим өркениетiнiң саяси-құқықтық iлiмi 
..
 
          
3.1. Ежелгi Рим саяси-құқықтық iлiмiнiң жалпы сипаттамасы жəне оның даму езеңдерi
          
3.2. Марк Туллий Цицеронның мемлекет жəне құқық туралы iлiмi.
          
3.3. Рим стоиктерiнiң саяси-құқықтық көзқарастары.
          
3.4. Рим заңгерлерiнiң құқық туралы iлiмi
4-тақырып. 
 
Орта ғасырлық Батыс Европадағы саяси-құқықтық iлiм  (VI-XV ғ.ғ.) 
 
          
4.1. Орта ғасырлық батыс европалық қоғамдағы саяси-құқықтық ойдың негiзгi белгiлерi мен
          
4.2. Фома Аквинский мен Марсилий Падуанскийдiң мемлекет жəне құқық туралы iлiмi.
          
4.3. Орта ғасырлық еретиктер қозғалысындағы саяси-құқықтық идеялар (X-XV ғ.ғ.) 
5-тақырып. 
 
Араб Шығысы мен мұсылман елдерiндегi саяси- құқықтық ойлар 
 
          
5.1. Мұсылман құқықтық ойының қалыптасуы мен дамуы 
          
5.2. Мұсылман елдерi ойшылдарының еңбектерiндегi мемлекет жəне саясат мəселелерi 
          
6- тақырып. 

          
Ерте түркi дəуiрiндегi саяси-құқықтық ойлар 
 
          
6.1. Ерте түркi жазбаларындағы саяси-құқықтық идеялар (VII-VIII ғ.) 
          
6.2. Əл-Фараби қала мемлекеттердiң екi түрi жəне оның билеушiлерi туралы 
          
6.3. Ж.Баласағұн, М.Қашқари жəне А.Яссауи шығармаларының саяси-идеялық мазмұны 
         
 7- тақырып. 
          
Қайта өрлеу мен Реформация дəуiрiндегi саяси-құқықтық iлiмдер 
 
           
 7.1. Дəуiрдiң басты ерекшелiктерi мен белгiлерi жəне саяси-құқықтық iлiмнiң жаңа сипаты
            
7.2. Реформацияның саяси-құқықтық идеялары 
            
7.3. Никола Макиавеллидiң мемлекет жəне саясаттуралы iлiмi 
            
8-тақырып. 
            Ерте буржуазиялық саяси-құқықтық iлiм
 
            
8.1. Ерте буржуазиялық саяси-құқықтық ойдың негiзгi бағыттары
            
8.2. Гуго Гроций мен Барух Спинозаның мемлекет жəне құқық туралы iлiмi.
            
8.3. XVII ғ. ағылшын саяси-құқықтық iлiмiнiң ерекшелiктерi
            
9 - тақырып. 
            
Франциядағы XVIII-XIX ғасырдың басындағы саяси- құқықтық iлiм 
 
            9.1. Ағартушылық дəуiрi саяси-құқықтық ойының негiзгi белгiлерi мен ерекшелiктерi
           
9.2. Вольтер, Монтеське жəне Руссоның саяси-құқықтық көзқарастары
           
9.3. Якобиншiлердiң саяси-құқықтық идеялары 
          
 10 - тақырып. 
           
Тəуелсiздiк үшiн күрес дəуiрiнде Америка Құрама Штаттарындағы саяси жəне құқықт
           
10.1. Саяси жəне құқықтық ойдың негiзгi бағыттарының жалпы сипаттамасы 
           
10.2. Федералистердiң саяси жəне құқықтық идеялары
           
10.3. Радикал демократтардың саяси жəне құқықтық идеялары
           
11 - тақырып. 
          
 XVIII ғ. аяғы мен XIX ғ. басындағы Германиядағы саяси-құқықтық iлiмдер 
 
       
    11.1. XVIII-XIX ғасырлардағы немiс идеологиясының ерекшелiктерi 
           
11.2. Иммануил Канттың мемлекет жəне құқық туралы iлiмi 

       
    11.3. Гегельдiң мемлекет жəне құқық туралы iлiмi
           
11.4. Құқықтың тарихи мектебi
          
 12- тақырып.
 
           
Ресейдегi саяси-құқықтық iлiмдер дамуының тарихы (XI-XIX ғғ. Бiрiншi жартысы)
 
           
12.1. XI-XIV ғасырларда орыстың саяси жəне құқықтық ойының дамуы 
           
12.2. XV-XVII ғасырдың бiрiншi жартысында Мəскеу мемлекетiндегi саяси-құқықтық ой
 
           
12.3. XVII ғасырдың екiншi жартысы – XVIII ғасырда Ресейдегi саяси-құқықтық iлiмдер
           
12.4. XIX ғасырдың бiрiншi жартысында Ресейдегi саяси жəне құқықтық көзқарастар 
           
13 -тақырып

           
XIX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Батыс Европадағы саяси жəне құқықтық iлiмд
           
13.1. Батыс европалық саяси жəне заңгерлiк ойдың негiзгi бағыттары
           
13.2. Ағылшын либерализмi 
           
13.3. Француз либерализмi
           
13.4. Немiс либерализмi 
           
13.5. Социализм идеологтарының саяси-құқықтық көзқарастары
           
13.6. О.Конттың саяси көзқарастары
           
14 - тақырып.
 
           
XIX ғасырдың екiншi жартысындағы Европадағы саяси-құқықтық ой 
 
          
14.1. XIX ғасырдың екiншi жартысындағы саяси жəне құқықтық идеологияның негiзгi белгiл
          
14.2. Заңгерлiк позитивизм 
          
14.3. Р.Иеррингтiң құқық жəне мемлекет туралы iлiмi
          
14.4. Г.Спенсердiң əлеуметтануындағы мемлекет жəне құқық мəселелерi 
          
14.5. Ф.Ницшенiң саяси-құқықтық iлiмi 
          
14.6. XIX ғасырдың екiншi жартысы мен XX ғ. басындағы Ресейдегi саяси-құқықтық iлiмдер
          
15 - тақырып.
 
          
Маркстiк-лениндiк саяси-құқықтық идеология
  
          
15.1.Мемлекет жəне құқық туралы маркстiк ойдың теориялық бастаулары жəне қоғам дамуы
          
15.2.Мемлекет жəне құқық туралы маркстiк-лениндiк iлiмнiң таптық сипаты
 
          
16- тақырып.
 

          
ХIХ ғасырдағы Қазақстандағы саяси-құқықтық ойлар
  
          
16.1. ″ Зар заман″ мектебiнiң өкiлдерi қоғамдағы қайшылықтар мен əдiлетсiздiк туралы
 
          
16.2. Шоқан Уəлихановтың саяси-құқықтық көзқарасы
          
16.3. Абай Құнанбаевтың қоғам жəне замана туралы ой-пiкiрлерi 
          
17 - тақырып.
 
          
ХХ ғ. бiрiншi ширегiндегi Қазақстандағы саяси-құқықтық көзқарастар
 .. 
         
17.1. ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының саяси-құқықтық көзқарастары
 
         
17.2. ″ Алаш″ партиясы бағдарламасындағы саяси-құқықтық жəне əлеуметтiк идеялар
  
         
18 - тақырып. 
         
ХХ ғасырдағы саяси жəне құқықтық iлiмдер 
 
         
18.1. ХХ ғасырда қалыптасқан саяси ахуалдың ерекшелiктерi 
         
18.2. ХХ ғасырдың басындағы саяси-құқықтық iлiмдер
         
18.3. Батыс Европа жəне АҚШ-тағы саяси-құқықтық iлiмдер 
ҚОСЫМШАЛАР
 
Саяси-құқықтық ойдың сөз-маржандары 
 
Дүниежүзiлiк саяси-құқықтық ойдың шежiре-кестесi
 

Кiрiспе
 
Дүниежүзiлiк  саяси  жəне  құқықтық  iлiмдер  тарихы – адамзаттың  рухани  мəдениетiнiң  маңызды 
құрамдас  бөлiмдерiнiң  бiрi.  Мұнда  адамзаттың  өткен  заманнан  бүгiнгi  күнге  дейiнгi  саяси-
құқықтық  iлiмi  мен  тəжiрибесi  жинақталған,  мемлекет,  саясат,  заң  жүргiзу,  құқық,  бостандық 
мəселелерiнiң  негiзгi  қағидалары  жəне  iлiмдерi  анықталған.  Адамзаттың  өткен  уақыттағы  саяси-
құқықтық  тəжiрибесi,  идеялары,  ойлары  қазiргi  замандағы  саяси  жəне  құқықтық  iлiмнiң  дамуы 
мен оның бағытына едəуiр ықпал етедi, бiздiң қазiргi iс-əрекетiмiзге бағыт бередi.  
Қазiргi  дүниенi  неғұрлым  дұрыс  танып,  бiлу  үшiн  жəне  болашақ  жақсы  өмiрдiң  дұрыс  жолын 
таңдай  бiлу  үшiн  адамдар  əр  уақытта,  əр  дəуiрде  өзiне  дейiнгi  өткен  идеялар  мен  қағидаларға 
сүйенген.  Өткен  тарихты  жəне  адамзаттың  ұзақ  ғасырлық  тəжiрибесiн  пайдалану  тарихи 
қажеттiлiк  болып  табылады.  Қазiргi  кезде  елiмiзде  алуан  түрлi  саяси  бағыт-бағдар  ұсынған 
партиялар мен қозғалыстар дүниеге келдi. Олар дүниеге келiп ғана қойған жоқ, белгiлi-бiр мақсат 
ұстанған  нақты  күш  ретiнде  саяси  аренаға  шықты.  Олардың  саяси  қызметi  мемлекет  iсiне, 
құқыққа, саясатқа белгiлi бiр дəрежеде ықпал да жасауда.  
Қоғамдық  бiрлестiктердiң  пайда  болуы,  дамуы  жəне  саяси  платформасы  əлемдiк  тарихтың  жəне 
Қазақстанның  бұған  дейiнгi  əр  кезеңiнде  болған  партиялар  мен  қозғалыстар  тарихына  сипаттас, 
мазмұндас  жəне  үндес  болып  келедi.  Сондықтан  да  олардың  Отан  тарихында  алатын  орны  мен
құқықтың  көзқарастары  жиынтығын  қарастыру  мен  шешуде  əлемдiк  саяси-құқықтық  iлiм 
тарихының саяси тəжiрибесi мен ғылыми тұжырымдарын ескерудiң пайдасы зор болмақ. 
Саясат  пен  құқықта  ақиқатты  табудың  бiрден-бiр  дұрыс  жолы  демократиялық  ойлау  жүйесiн 
қалыптастыру екендiгi белгiлi. Ал мұндай баламалы ойлау жүйесiнiң бұған дейiнгi тарихы, ондағы 
саяси оқиғалар мен ағымдардың, ойлар мен идеялардың пайда болуы мен дамуы жəне жүзеге асу
жолдары саяси жəне құқықтық iлiмдер тарихы ғылымында сараланады. Ендеше адамзаттың саяси 
жəне  құқықтық  жолда  болашақты  дұрыс  таңдай  бiлуi  оның  бұрынғы  тарихын  жақсы  оқып, 
үйренуiне де байланысты. 
Саяси жəне құқықтық iлiмдер тарихы əртүрлi көзқарастар мен ойлардың күресi ғана емес, сондай-
ақ  адамзаттың  таңдаулы  өкiлдерiнiң  мемлекет  пен  құқықтың  даму  тарихын,  бостандық  пен 
əдiлдiктiң, заң мен заңдылықтың, қоғамдық жəне мемлекеттiк құрылыстың, адамдардың құқы мен 
бостандығын,  билiк  пен  жеке  адамдардың  өзара  қарым-қатынасы  мен  олардың  формалары  мен 
принциптерi туралы терең де зерделi ойлар айтқанын көрсетедi. 
Саяси  жəне  құқықтық  iлiмдер  тарихы  пəнi  заң  ғылымы  жүйесiнде  жеке  пəн  болып  есептелiнедi. 
Бұл пəннiң зерттеу нысаны мемлекет, құқық, саясат жəне заң шығару туралы iлiмнiң пайда болуы 
мен  дамуы.  Саяси  жəне  құқықтық  iлiмдер  тарихы  пəнi  заң,  тарих,  философия,  саясаттану 
ғылымдарын да қамтиды. Құқықтық ғылым ретiнде бұл пəн сонымен бiрге мемлекет жəне құқық 
теориясы,  мемлекет  пен  құқықтың  жалпы  тарихы,  конституциялық  құқық,  халықаралық  құқық, 
жалпы құқық жəне т.б. салалық заң ғылымдарымен де тығыз байланысты.  
Саяси жəне құқықтық iлiмдер тарихы таза түрiндегi заң пəнi ғана болып табылмайды. Мемлекет 
жəне  құқық  тарихын  оқытатын  заң  пəнiнен  бұл  пəннiң  негiзгi  айырмашылығы  саяси-құқықтық 
институттар мен мекемелердiң пайда болуы,  қалыптасуы  жəне даму  тарихының  тақырыбы емес, 
осылардың  теориялық  тану  формалары  мен  iлiмi  оқытылады.  Сонымен  бiрге  саяси-құқықтық 
идеялар мен iлiмдердiң жəне мемлекеттiк-құқықтық нысандар мен мекемелердiң өзара байланысы 
мен  өзара  ықпалы  ескерiледi.  Өйткенi,  мемлекет  жəне  құқық  тарихының  бiлiмiнсiз  соған  сəйкес 
саяси-құқықтық теорияның нақты мазмұнын анықтау мүмкiн емес. Немесе, бұған керiсiнше саяси-
құқықтық теориялар мен концепцияларсыз сол кезеңдегi мемлекет жəне құқық тарихының нақты 
шындығын бағалау қиынға соғады. 
Саяси  жəне  құқықтық  iлiмдер  тарихына  заңгерлермен  қатар  гуманитарлық  пəндер  өкiлдерi,  ең 
алдымен философтар едəуiр үлес қосты. Философиялық ойдың бүкiлəлемдiк ойшылдары Пифагор, 

Гераклит,  Демокрит,  Протагор,  Сократ,  Платон,  Аристотель,  Эпикур,  Фома  Аквинский, 
Падуанский, Спиноза, Гобсс, Локк, Кант, Фихте, Гегель, Бердияев, Н.Макиавелли, жаңа дəуiрдiң 
ойшылдары  Ж.Ж.Руссо,  Т.Джефферсон,  Пейн,  Бентам,  Штейн  жəне  т.б.  ойшылдар  саяси-
құқықтық iлiмге зор мұра қалдырды. 
Басқа  да  пəндер  сияқты,  саяси  жəне  құқықтық  iлiмдер  тарихының  өзiндiк  ерекшелiгi  бар. 
Танымның ғылыми əдiсi саяси жəне құқықтық iлiмдер тарихының бай қазынасын зерттеуге жəне
танып  бiлуге  мүмкiндiк  бередi.  Саяси  жəне  құқықтық  iлiмдер  тарихының  əдiстемесi  əртүрлi 
ойларды, көзқарастарды жəне идеяларды нақтылы тарихи тұрғыдан дұрыс түсiнуге көмектеседi.  
Нақтылы бiр тарихи дəуiрдегi қоғам, мемлекет, құқық, саясат туралы ойларды дұрыс түсiну үшiн 
сол  қоғамның,  сол  дəуiрдiң  белгiлi  бiр  əлеуметтiк  топтары  мен  таптары  үшiн,  олардың  қандай 
мүдделерiн  қорғағандығын,  бұл  iлiмнiң  авторы  қандай  мақсат  пен  позиция  ұстанғандығын  бiлу 
шарт.  Сонда  ғана  саяси  жəне  құқықтық  iлiмдер  мен  ойларға,  идеяларға  сол  кезеңнiң  жəне  сол 
мемлекеттiң  ерекшелiгiне  қарай  дұрыс  баға  беруге  болады.  Ең  алдымен  саяси  жəне  құқықтық 
iлiмдер  тарихының  негiзгi  кезеңдерi  мен  оның  ерекшелiктерiн  жəне  саяси  тарихын  терең  бiлу 
шарт.  
Саяси жəне құқықтық iлiмдер тарихын хронологиялық жəне мазмұндық тəртiппен iрi төрт кезеңге 
бөлуге болады. 
1. Ежелгi замандағы саяси жəне құқықтық iлiмдер тарихы (алғашқы мифтiк көзқарастардың пайда
болуынан, б.з.д. 3 мың жылдықтан – б.з. V ғасырына дейiн).  
2. Орта ғасырлар мен қайта өрлеу дəуiрiндегi саяси жəне құқықтық iлiмдер тарихы (V-XVII ғ.ғ.). 
3.  Буржуазиялық  революциялар  кезеңiндегi  саяси  жəне  құқықтық  iлiмдер  тарихы (XVIII-XIX 
ғасырдың бiрiншi жартысы).  
4. XIX ғасырдың екiншi жартысы мен ХХ ғасырдағы саяси жəне құқықтық iлiмдер тарихы. 
Саяси  жəне  құқықтық  iлiм  тарихының  ежелгi  заманнан  қазiргi  күнге  дейiнгi  хронологиялық 
тəртiппен  баяндалуы  ұлы  ойшылдардың  сол  заманға  лайық  бейнесiн  (мысалы,  Сократ, 
Аристотель,  Макиавелли,  Монтескье,  Пейн  жəне  т.б.)  беруге,  олардың  мемлекет  жəне  құқық 
туралы  жаңа  концепцияларын  жəне  саяси-құқықтық  ойдың  кең  тараған  бағыттары  мен
ағымдарына,  мектептерiне  (мысалы,  брахманизм,  буддизм,  даосизм,  ежелгi  қытай  легистерi, 
софистер, рим заңгерлерi, құқықтың тарихи мектебi, заңдық позитивизм жəне т.б.) оң баға беруге 
көмектеседi. 
Оқу  құралын  жазу  барысында  Ресей  авторларының  оқулықтары  мен  оқу  құралдары  (Нерсесянц 
В.С.,  Лейст  О.Э.,  Мартышин  О.В)  жəне  Қазақстан  ғалымдары  дайындаған  еңбектер
(Абайдельдинов Е.М., Мұхтар Құл-Мұхаммед) жəне т.б. пайдаланылды. 
Қазақ  тiлiнде  тұңғыш  рет  жарияланып  отырған  бұл  басылым  саяси  жəне  құқықтық  ойлар
тарихының  толыққанды  туындысы  болып  табылмайды.  Əйтсе  де  аталмыш  оқу  құралы  тиiстi 
мамандық студенттерiне жəне осы ғылым саласына қызығушылық танытқандар үшiн аз да болса 
көмегiн  тигiзе  алса,  оқулық  авторлары  еңбегiнiң  ақталғаны.  Айтылған  сын-пiкiрлердi  авторлар 
ұжымы ризашылықпен қабылдайды. 

1-тақырып. 
 
Ежелгi Шығыстағы саяси жəне құқықтық ойлар
 
1.1 Шығыстағы саяси-құқықтық ойдың бастаулары
 
1.1 Саяси жəне құқықтық iлiмдер қалай пайда болды? Оның қайнар көздерi неде? Қайдан шықты? 
Олардың  алғашқы  авторлары  кiмдер?  Олардың  көзқарастары  мен  ойлары  ненi  бiлдiредi?  Жəне 
кiмнiң  мүддесiн  қорғайды?  Осы  тəрiздi  сұрақтарға  Ежелгi  Шығыс  елдерiндегi  саяси  жəне 
құқықтық iлiм тарихын оқи бастағанда–ақ тап боламыз жəне оның адамзат дамуының тарихында
ұзақ  қайшылықты  жолдан  өтетiнiн  байқаймыз.  Оның  пайда  болуы  рулық  қауымның  ыдырап, 
ертедегi таптық мемлекеттердiң пайда болуы мен өмiр сүрген кезеңiне сəйкес келедi.  
Саяси-құқықтық  iлiмдер  алғашқы  кезеңде  адамдардың  алғашқы  мифтiк  көзқарастары  негiзiнде 
пайда болды. Адамдардың қоғам мен табиғаттағы орны туралы мəселе ежелгi Шығыс жəне Батыс 
халықтарында,  египеттiктерде,  үндiстерде,  вавилондықтарда,  парсыларда,  еврейлерде,  гректерде, 
қытайларда, римдiктерде жəне т.б. халықтардың мифтiк аңыздарында көрiнiс табады. 
Мифология - ежелгi  адамдардың  өзiн  қоршаған  əлемге,  дүниеге  қатынасы.  Бұл  кездегi  өндiрiс 
қатынастары  мен  өндiргiш  күштердiң  жетiлмегендiгiнен,  бүкiл  əлемдi,  оның  заңдылықтарын 
түсiну өте қиынға соқты. Сондықтан да ежелгi дүние адамдары əлемдi екiге бөлiп қарады. Оның 
бiрi - өздерi өмiр сүрiп, тiршiлiк етiп отырған көз алдындағы дүние болса, оның екiншiсi – олардан 
тыс жатқан, сыры белгiсiз, өздерi көрiп тани алмайтын басқа дүние едi. 
Мифтiк  көзқарастардың  сипаты,  негiзiнен,  болған  оқиғалардың  қарапайым  хабарламалары  жəне 
бұл  оқиғаларға  адамдардың  бағыныштылығы  туралы  болып  келедi.  Яғни,  табиғаттан  тыс, 
адамдардың  еркi  мен  əрекетiнен  жоғары  тұратын  күш  туралы  айтылады.  Жердегi  өмiр  мен 
адамдардың iс-əрекетi - құдай iсi деп көрсетiледi. Қоғамдық жəне мемлекеттiк құрылыс, ел билеу 
мəселесi,  адамдардың,  адамдар  мен  құдайлардың  өзара  қарым-қатынастары,  олардың  мiндеттерi 
мен  құқықтары  құдай  бұйырған  əрекеттер  ретiнде  айтылады.  Не  iстеу  керек  немесе  не  iстеуге 
болмайтындығы алдын-ала шешiлген. Оған қарсы тұруға болмайды, ол адамның тағдыры ретiнде 
адамдарды патшалар мен құдайларға бағынышты ретiнде көрсетедi.  
Мифтiк  көзқарастарда  сонымен  бiрге  болашақ  iлiмдердiң  элементтерi  де  кездесетiнiн,  оларды 
алғашқы  адамдар  өздерiнiң  тiршiлiгi  мен  қызметiне  қажеттi  түрде  пайдалана  бiлгенiн  де  айта 
кеткен  жөн.  Мифтiк  аңыздарда  адамдарды  алғашқыда  құдайлардың  билегендiгi,  кейiннен 
құдайлар  адамдарды  ел  билеу  əдiстерiне  үйретiп,  ел  билеудi  олардың  өз  қолдарына  бергендiгi 
туралы  айтылады.  Мысалы,  Герадот  өзiнiң  шығармасында  алғашқы  Египет  патшасынан  б.з.д. V 
ғасырға  дейiн  Египетте 341 патша  мен  абыздар  ұрпағының  өткендiгiн  жəне  оның 11340 жылға 
созылғандығын жазады. Египет абыздарының айтуынша, елдi құдайлар билеген, олар адамдармен 
бiрге өмiр сүрген. 
Ежелгi  еврей  халқында  адамдарды  алғашында  құдайлардың  билегендiгi,  ежелгi  Қытайда  Аспан 
астындағы  билеушiнiң  болғандығы  туралы  айтылады.  Ежелгi  Египеттiң  дiни  жəне  мифтiк 
аңыздарында  əдiлдiк  пен  заңдылықты,  шындық  пен  жақсылықты  құдай-ана  Ма-ат  жiберiп 
отыратындығы баяндалады. Египеттiктердегi ″ ма-ат

 ұғымы сияқты ежелгi  үндiстерде  ″  рта

 
ежелгi Қытайда ″ дао

 , ежелгi гректерде ″ дике

 ұғымдары бар жəне бұлардың барлығында олар
шындық пен əдiлдiктiң елшiсi ретiнде көрсетiледi. 
Ежелгi Египетте ″ Птахотеп өсиетi″ (б.з.д. XXVIII ғ.), ″ Өлiлер кiтабы″ (б.з.д. XXV-XXIV ғғ.) жəне 
т.б.  жердегi  əлеуметтiк-саяси  тəртiптер  мен  заңдар,  адамдардың  iс-əрекеттерi  мен  өзара  қарым-
қатынастары құдайдың əдiл iстерi ретiнде мақталады. 
″ Птахотеп өсиетi″ кiтабында барлық адамдардың табиғи еркiндiгi, туа бiткен данышпандар мен 
оқымыстылардың болмағандығы туралы көзқарастар кездеседi. Бұнда адамдардың мiнез-құлқы ″

ка

  принципiне - iзгiлiктi  де  қайырымды  жəне  əдiлеттi  мiнез-құлық  өлшемiне  сəйкес  келу 
қажеттiлiгi негiзге алынады. ″ Гераклеопольдық патшаның өзiнiң ұлына айтқан өсиетiнде″ ( б.з.д. 
XXII  ғ.)  құдайларға  айтылған  мақтаулар  мен  перғауынның  құдайлық  билiгi  туралы  сөздермен 
қатар,  заң  мен  əдiлдiкке  қарсы  ешқандай  iс-əрекет  жасамау  керектiгi,  өйтпеген  жағдайда 
адамдардың  құдайдың  қаһарына  ұшырап,  қайыршылық  пен  азапты  өмiр  кешетiндiгi  туралы 
үндеулер кездеседi. Бұл өсиет кiтапта патша сонымен бiрге ″ əдiлдiктi жасаушы жəне қорғаушы″
ретiнде дəрiптеледi. Өсиет кiтаптың авторы патша Ахтой өзiнiң ұлына, яғни мұрагерiне ″ Өзiңнiң 
билiгiңдi  жоғары  ұста  жəне  оны  одан  əрi  көтере  түс,  ол  сенiң  заңдарыңды  күштi  етедi  жəне 
мемлекетiңдi қорғайды″ деп, өсиет айтады. 
″  Өлiлер  кiтабында″  адамдардың  өлгеннен  кейiнгi  тiршiлiгi  өлiлер  патшалығына  ауысатындығы 
туралы баяндалады. Бұл патшалықта жылу мен жарық жəне адамдар тұрмысына қажеттi нəрсенiң 
бəрi бар. Бұл патшалыққа келгендердi Осирис құдайдың əдiл соты олардың жер үстiндегi өмiрiнде 
əдiл де қайырымды немесе қатыгез де сұрқия болғандығын таразылайды. Шындық құдайы – Ма-
ат  мүсiнi  жанында  Осиристiң  əдiл  соты  олардың  барлық  iс-əрекетiн  сұрайды.  Сот  алдына 
келгендер  ″  Мен  ешкiмге  қастық  жасаған  жоқпын,  мен  ұрлық  жасаған  жоқпын,  мен  ешкiмдi 
алдаған жоқпын, мен ешкiмдi жылатқан жоқпын, мен ешкiмге қарыздар емеспiн, мен құдайларды 
сөккен жоқпын″ - деп, ант-су iшедi. 
Египеттiктердiң  түсiнiгiнше,  адамдар  жер  бетiндегi  сот  жазасынан  құтылғанымен,  өлiлер 
патшалығындағы  Осирис  құдайдың  əдiл  сотынан  құтыла  алмайды.  Жер  бетiндегi  өмiрде  əдiлдiк 
пен  шындық  бола  бермейдi,  бiрақ  түбiнде  оған  жауап  беруге  тура  келедi.  Жер  бетiндегi 
патшалықтағы  теңсiздiк  пен  заңсыздыққа  адамдардың  өзi  жол  берген.  Мемлекет  билеушiсi  –
перғауын - құдайлар  патшасы - күн  құдайының  ұлы.  Сондықтан  да  ол  адамдар  патшасы  болып 
тағайындалған.  Ол  жер  бетiндегi  барлық  əрекеттi,  жамандық  пен  жақсылықты,  қатыгездiк  пен 
əдiлдiктi  бүтiндей  бақылай  алмайды,  адамдар  арасындағы  келiспеушiлiктердiң  орын  алуы  да 
осыдан пайда болады.  
Билiк  пен  заңның  белгiлi  бiр  топтың  ғана  мүддесiн  қорғағандығы  жəне  оған  мүдделi  топтардың 
осы  заңдар  мен  нормаларды  да  өз  мақсаттары  үшiн  пайдаланғандығы,  оны  қызғыштай 
қорғағандығы  əдiлдiк  пен  билiк  туралы  жоғарыда  айтылған  ережелерден  айқын  көрiнедi. 
Мақтанышпен айтылған əдiл билiк пен əдiлеттi заңға халық бұқарасының наразылық бiлдiргендiгi, 
қарулы  күреске  шыққандығы  туралы  мəлiметтер  де  кездеседi.  Осындай  халық  қозғалыстарының 
бiрi туралы (б.з.д. 1750 жылдар шамасы) ″ Ипусердiң сөздерiнде″ айтылады. Ол бұл қозғалысты ″
заң  мен  билiкке  қарсы  əрекет  етушiлер″  ретiнде  көрсетедi,  бұл  кезде  елде  адам  айтқысыз 
өзгерiстердiң болғандығын, билiк органдары мен сот палаталарының қиратылғандығын, билеушi 
сарайындағы  сақтаулы  заңдардың  көшеге  шығарылып,  аяққа  тапталғандығын  жəне 
жойылғандығын баяндайды.  
Ежелгi  Вавилон  билеушiлерi  өздерiнiң  билiгi  мен  заңдарының  құдайлық  сипатта  екендiгiн 
дəлелдеуге  тырысты.  Б.з.д. XVIII ғ.  Хаммурапи  заңдарының  кiрiспесiнде  ″  Аннуактардың 
мəртебелi  патшасы Анум мен ел тағдырын шешушi  көк пен жердiң əмiршiсi!… бүкiл адамзатты 
билеудi маған берiп, елге əдiлеттiлiктi орнату үшiн, қылмыс пен жауыздықты құртып, əлдi əлсiзге 
қысым  жасамау  үшiн  жəне  елге  жарық  беруге  Анум  мен  Энлиль  игiлiгiне  халық  менi  шақырды, 
жерде  əдiлдiк  пен  тəртiп  орнату  үшiн  менi  Шаман  құдай  жiбердi,  менiң  бұйрықтарым  мен 
заңдарымды ешкiмнiң де өзгертуге құқы жоқ″ деп айтылады.  
Хаммурапи  бiрiншi  Вавилон  əулетiнiң  алтыншы  патшасы  (б.з.д. 1792-1750 жж.)  Бұл  уақыт 
Вавилонның  бүкiл  Қос  өзен  аралығында  экономикалық,  саяси  жəне  мəдени  орталығына  айналу 
жəне  оның  гүлдену  мен  дəуiрлеу  кезеңi.  Вавилонның  саяси  жəне  əлеуметтiк  құрылымы  туралы 
бағалы жəне жан-жақты мəлiметтер қалдырған Хаммурапи заңдары жазылған биiк базальт бағана 
1901-1902  жылдары  француздың  археологиялық  экспедициясының  Сузы  қаласын  қазуы  кезiнде 
табылды. Бағананың жоғары жағында тақта отырған күн тəңiрiсi Шаман құдай жəне оның алдында 
iлтипатты  тұрған  əйел  патша  Хаммурапи  салынған.  Бағананың  қалған  бөлiктерiнде  заңдар 

сыналап ойып жазылған.  
Əдiлдiктiң  қорғаушысы  ретiнде  баяндалған  бұл  заң  еркiн  адамдар  мен  құлдардың  құқықтық 
жағдайын заң жүзiнде бекiтедi. Олардың əлеуметтiк жағдайы мен тұрмысын өзгертуге жатпайтын 
норма ретiнде бағалайды, билеушi топтың мүддесiн жəне жеке меншiктi қызғыштай қорғайды.  
Ежелгi  парсылардың  дүниетаным  туралы  көзқарастары  зароастризмде  көрiнiс  тапты  жəне 
дамытылды.  Дiни-этникалық  бұл  ағымның  негiзiн  қалаушы  б.з.д. VIII ғасырда  өмiр  сүрген 
Заратустра  болып  саналады.  Кейбiр  тарихшылар  оның  туып  өскен  жерi  Сыр  бойы  деп  те 
есептейдi.  Қалай  болғанда  да  бұл  ағым  дiни  сипатта  дамып,  кейiннен  едəуiр  территорияға 
ықпалын тигiздi. Таяу Шығыс, Алдыңғы Азия, Үндiстан, Греция, Орта Азия елдерiне кең тарады. 
Зороастризмнiң  негiзгi  қағидасы  бiр-бiрiне  қарама-қарсы  екi  күш  -жақсылық  пен  жамандықтың 
өзара  күресi  мазмұнында  өрбидi.  Қайырымдылық  пен  жақсылықты  жасаушы  жарық  дүние
патшалығы  Ормузда  құдай,  жауыздық  пен  жамандықты  жасаушы  қараңғы  дүние  патшалығы
Ариман құдай құдiретi деп көрсетiледi.  
Қайырымдылық  пен  жарық  дүние  адамдардың  жауыздық  пен  қараңғы  дүниеге  қарсы  күресiне 
көмектеседi.  Адамдардың  өмiрi  мен  тұрмысы  да  күрес  нəтижесiнде  айқындалады.  Бұл  күресте 
жауыздықтың уақытша билiгiнен кейiн əрдайым жақсылық жеңiске жетiп отырады. 
Зороастризм  бойынша  мемлекет  аспан  құдайы  Ормузданың  жердегi  билiгi  болып  саналады. 
Мемлекет билеушiсi – монарх - жердегi Ормузданың əмiрiн орындаушы қызметкерi, ол халықты 
жауыздық  пен  жамандықтан  қорғауға,  мемлекетке  қауiп  төндiретiн  əрекетке  қарсы  күресуге, 
қайырымдылық нəрiн себуге мiндеттi.  
Қоғамның  əлеуметтiк  құрылымы,  зороастризм  бойынша,  əркiмнiң  қандай  кəсiппен  шұғылдануы 
еркiн  таңдауы  бойынша  жүзеге  асырылады.  Бұл  əлеуметтiк  топтың  əрқайсысының  басында 
жетекшiлiк ролдi атқаратын неғұрлым белсендi жəне беделдi адамдар тұрады. Заратустра Ормузда 
қызметшiлерiн  өзара  сүйiспеншiлiк  пен  сыйластыққа,  бiр-бiрiн  кешiре  бiлуге  жəне  бiтiмге 
шақырады. 
Саяси-құқықтық  ойлардың  ежелгi  шығыс  халқында  батысқа  қарағанда  неғұрлым  ертерек  пайда
болуы  да  Ежелгi  шығыс  мəдениетiнiң  ерекшелiктерiнiң  бiрi  болып  саналады.  Қазiргi  заманда  да 
бұл  ерекшелiк  өзiнiң  көкейтестiлiк  бағытымен  елеулi  күшке  ие  болып  отыр.  Бұған  Иран, 
Ауғанстан елдерiндегi дiни бағыттағы əр түрлi “ағымдар” күштерi мысал бола алады. 
Қоғамның ерте даму сатысында саяси-құқықтық ойдың ғылымға негiзделе қоймаған кезiнде сана 
бүкiл  əлемге  мифтiк  тұрғыда  қалыптасты.  Айтылған  ойлар  мен  көзқарастар  белгiлi  бiр  күшке, 
құдайға келiп тiрелдi жəне олар мiндеттi құқықтық нормалар ретiнде қабылданды. Сонымен бiрге 
Ежелгi  Шығыстың  саяси-қоғамдық  жəне  əлуметтiк-экономикалық  даму  өзгешелiктерiне  қарай 
құқық  саласында  да  олардың  өзiндiк  ерекшелiктерi  болды.  Олардың  қатарына  жеке  меншiк 
құқығының  əлсiз дамуы,  патриархтық отбасының сақталуы,  қылмысқа бүкiл  ұжым болып жауап 
беруi, жазалаудың талион принципi жəне т.б. жатады. 
Қорыта  айтқанда,  саяси-құқықтық  ойлар  мифологиялық  тұрғыдан  болса  да  алғаш  рет  Ежелгi 
Шығыста қалыптасты, құқықтық қатынастар мен құқықтық түсiнiктер алғаш рет Шығыста пайда 
болды.  Саяси-құқықтық  ойлар  Ежелгi  Шығыста  дiни  сипатта  қалыптасқанымен,  онда  таптық 
мүдденi  қорғайтын  белгiлер  де  басым  болды,  бұл  ойлар  белгiлi  бiр  топтың  мүддесiн  бiлдiрдi, 
солардың билiгiн қолдады жəне Ежелгi Шығыс заңдары қаталдығымен əйгiлендi.  
Жердегi  тəртiп  туралы  мифтiк  көзқарастар  мен  адамдардың  қоғамдық  өмiрдi  мифтiк  тұрғыдан 
ұйымдастыру  тəжiрибесi  саяси-құқықтық  ойдың  дамуына  зор  ықпал  еттi,  саясат,  мемлекет  жəне 
құқық  туралы  алғашқы  ғылыми  концепциялардың  пайда  болуының  алғы  шарттарын  дайындады
жəне саяси-құқықтық iлiмнiң одан кейiнгi кезеңдердегi дамуына серпiн бердi. 


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал