Ұлттық апталық Газет 2005 жылдың 7 қаңтарынан шыға бастады



жүктеу 0.93 Mb.

бет3/6
Дата14.09.2017
өлшемі0.93 Mb.
1   2   3   4   5   6

Þә

 ¾ ¾

:  йгерім айтып 

ткендей, Алматы қаласында 500 мыңдай жас 

бар екен. Жылына қанша шаршы метр тұрғын үй 

салынады? Жастарды баспанамен қамтамасыз 

ететін қандай бағдарлама бар? Иә, біз білеміз 

«Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» бар, Алматы 

қаласының тұрғын үй баспанасына арнайы кезек 

бар. Арнайы кезекке тұру үшін жас отбасы болсаң 

жеткілікті. Ал осыдан басқа қандай мүмкіндік 

жасалған? Алдыңғы жылы қателеспесем, 2 мыңға 

жуық жас отбасы баспаналы болған. Дәл қазір 

Универсиада аясында да баспана беріліп жатыр. 

Бірақ ол жеткілікті ме? Ал оларды алу механизмі 

қаншалықты әділ әрі әділетті. Ол механизм әрі 

қарай қаншалықты  міршең. Мүмкін  згерту 

керек шығар. Одан басқа қандай бағдарлама 

керек? Сан ұстамайтын болсақ, сапа қайдан 

болмақ. «Нұрлы жол» бағдарламасы аясында 

қандай шара атқарылып жатыр? Бұл 

сұрақтың барлығы әлі күнге дейін  зекті. 

Сондықтан тақырыпқа ой қосыңыздар, 

с з қосыңыздар. 



¾  

С з бастамас бұрын 

Алматы қалалық жастар саясаты 

мәселелері ж ніндегі басқарма т рағасына қоятын 

сауалым бар. Қалада 500 мың жас бар десек. Оқу 

бітірген  зге  ңірдің жастары қалада қалуы керек 

пе?  лде  ңіріне қайтуы керек пе? Сіздердің 

ұстанып отырған қағидаларыңыз қандай?

 ¾

Жаңа  йгерім жақсы 

бір дерек келтірді. Қазіргі таңда Алматы 

қаласында 29 жасқа дейін 483 мың жас бар. Ал 

қаламызда 138 мың студент білім алуда. Соның 

ішінде 81 мың студент  зге  ңірден келген. Тек 

қана 50 мыңы Алматы қаласынан. Жыл сайын 

30 мыңға жуық маман жоғары оқу орнын (ЖОО) 

бітіреді. Соның тек 7 мыңы Алматы тұрғыны 

болса, қалғаны  зге  ңірден келген. Сараптау 

орталығының мәліметіне сүйенсек, студенттің 

75 пайызы ЖОО орнын аяқтағаннан кейін 

Алматыда қалғысы келеді.  рине, Алматы – 

еліміз бойынша ең үлкен мегаполис. Нағыз 

жұмыс орны осы жерде. Одан б лек Алматы 

маңайындағы Қаскелең, Талғар,  теген 

батырдан жұмыс істеуге жастар келеді. Оларды 

ешкім есепке алып отырған жоқ. Жалпы, жас 

деп біз 29 жасқа дейінгілерді қарастырамыз. 

Бірақ 35 жасқа дейінгілерді де айтуға болады. 

Нағыз әлеуметтік қиындықтармен осы жасқа 

келгенде бетпе-бет келеді. Алматы қаласының 

әрбір екінші азаматы, яғни 45 пайызын 

жастар құрап отыр. Расында да, олардың 

саны 500 мыңнан к п.  зге облыстан 81 мың 

студент келеді. Соның тек 31 мыңы ғана 94 

жатақханадан орын алады. Қалған 55 мың  зге 

ңірден келген студентті кім бақылап отыр? 

Олар қайда жүр? Жастарымыз күндіз сабақта 

болса, кешкі уақытын қайда  ткізеді? Егер 

олар пәтер жалдап тұрса, олардың ең басты 

ойы пәтер ақысын қалай т леу болады да, 

сабақ назардан тыс қалады. Сондықтан ЖОО 

басшыларымен осы мәселені к тергенбіз. 2020 

жылғы дейін 12 жатақхана салу жоспарға ілінді. 

Алайда қанша жатақхана салынғанымен,  зге 

ңірден келгендерді 100 пайыз жатақханамен 

қамтамасыз ету 

мүмкін емес. 



¾  

Классикалық 

үлгіде Алматы әр 

аймақтан жастарды 

алып, оларды кәсіби 

маман қылып 

дайындап,  з 

ңіріне қайтарып 

беруі керек еді. 

Бірақ білесіздер, 

ол жүйе бізде 

жұмыс істемейді. 

Алматыда қалғысы 

келетіндер к п. 

«Нұрлы жер» 

бағдарламасының 

түпкі мақсаты – 1,5 

миллион отбасыны 

баспанамен 

қамтамасыз 

ету екенін айтсақ, оның барлығын тек бір 

қалаға шоғырландыру физикалық тұрғыдан 

да мүмкін емес. Сондықтан, контр-магнит, 

жастарды  зіне тарта алатын  ңірлік ошақтарға 

к бірек мән беру керек. Біздің банкте қазір 850 

мыңға жуық салымшы бар. Оның 40%-ы пісіп 

отырған депозит иесі. Демек ақшасын жинап, 

қазірдің  зінде үй алуға дайын болып отыр. 

Сондықтан, бар әңгіме құрылыс к лемінде 

және оның бағасында. Біз банк ретінде 

құрылыс жүргізбейміз. Ал дайын 

нысанды сатып алуға қашанда несие 

беруге дайынбыз.

 

: Пайыздық 

үстеменің жоғары болуына 

байланысты к птеген банк 

ипотекалық несиеден 

бас тартқан болатын. 

Дағдарыс кезінде 

кішкене кідіріс 

кедергі болғаны 

анық. Бірақ 

банктер 


қайтадан 

ипотекалық несиені 

жандандыра 

бастады. Бұл 

Ұлттық банктің 

несиенің пайыздық 

м лшерлемесін 

түсіруіне 

байланысты болып отыр. Ипотекалық несиені 

айтар болса, алдымен «Тұрғын үй құрылыс 

жинақ банкі» с з болары анық. Дегенмен ол 

жердің  зінде пайыз т мен деп айта алмаймыз. 

« 5 пайызбен беріледі» деп жарнама беріледі. 

Бірақ шынымен солай ма? Тұрақтылық енді 

байқалып келе жатыр. Ұлттық банктің т рағасы 

«Инфляцияның т мендеуіне байланысты, 

бізде базалық пайыздық үстемені т мендете 

бастаймыз», – деп уәде беріп отыр. Енді 

жаппай ипотекалық несие жандануы ықтимал. 

Осы тұста «Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» 

пайызды одан да т мен түсірсе деген ниет 

бар. Отандастарымызға қорықпай несие алуға 

мүмкіндік жасалса. 

Þ  Ө

: Мақсаттың пікірімен 

келісуге болады. Жуырда осы банк арқылы пәтер 

алған жас отбасының бірімін. 5 пайызбен ақша 

алу үшін, сіз банктің талабын орындауыңыз 

керек. Мәселен, 14 млн теңгеге пәтер алу үшін, 

3 жылда 50 пайызын, яғни 7 млн теңге жиналу 

керек. Ол үшін шамамен сіз айына банкке 200 

мың теңгеден құйғаныңыз абзал. Егер де олай 

істемесеңіз, 8,5 пайызбен береді. 

Мен 3 жыл салымшы болсам 

да, 1,5 жылға 8,5 пайызбен 14 

миллионға есептеді. Себебі банк 

талабы орындалған жоқ. 1,5 жылдан 

кейін пайыздық м лшерлеме 

т мендетіліп, қайта келісімшарт 

жасалады. Маған пәтер алу керек 

болған соң, амал жоқ келістім. 50 

пайызды жинау үшін айына 200 

мың теңгеден 3 жыл бойы кім т леп 

тұра алады? Пәтер жалдап тұратын отбасы үшін, 

тіпті қиын. 

Þә

 ¾ ¾

Елдос мырза,  те 

орынды айттыңыз. Сіз к терген мәселеге 

«Тұрғын үй құрылыс жинақ банкінің»  кілдері 

жауап беретін болады. Мен  зім бұл банктің 

Алматыдағы қоғамдық кеңесінің мүшесімін. Біз 

де осы мәселені к тердік. Себебі отандастарымыз 

«Жарнамада 5 пайыз деп к рсетіледі. Ал неге 8,5 

пайызбен береді. Банк мақсаты – ақша табу емес, 

халыққа к мек к рсету емес пе?», – деп жатады. 

Орынды ұсыныс. Орынды пікір. Мәселен, 

күні кеше ғана «Ақ жол» партиясының мүшесі 

Азат Перуашев 

революциялық 

ұсыныс айтты. Яғни 

ол кісі жастардың 

тұрғын үй мәселесін 

шешу үшін КСРО 

заманындағыдай 

жатақхана салу 

керек деп отыр. Ас 

үйі мен әжетханасы 

бір болсын дейді. 

Осы ұсынысқа 

қала қарайсыздар? 

Дұрыс па, әлде бұрыс па? 

¾

 

Азат Перуашевтың 

с зін күлкіге айналдырып жатқандар бар. 

Ол кісі мұны жайдан-жай айтқан жоқ. 

Мұндай үй шын мәнінде бар. Мысалы, 

Астананың К ктал ауданында екі қабатты 

үйлер бар. Бір б лмеден б ліп қойған. Ас үй 

мен дәретханасы ортақ. Адамдар сол үйде 

мір сүріп жатыр. Солай тұрып жатқанның 

дені  зіміздің қазекеңдер. Ол қазақтың үйі жоқ 

екенін білдірмейді, қазақтың к птігін білдіреді. 

Алматының  зінде 500 мың жас жүр. Сондықтан 

қандай да бір шешімнің жолын айтқан шығар. 

зге аймақтан келген жастарды оқуын бітірген 

соң,  з  ңіріне барып жұмыс істеу мәселесін 

қарастыруымыз керек. 

Þ  Ә¾Þ

: Сол Азат 

Перуашевтың ұсынысының авторы 

менмін. Осыған дейін «Тұрғын 

үй құрылыс жинақ банкінің» 

журналистермен кездесуінде 

талқылаған болатынбыз. 

Сол жерде жастарға 

уақытша жатақ жай беру 

мәселесін к тердім. 

йткені үкімет, 

саяси ұйымдар 

белгілеп берген 

орташа жалақы 

м лшері 120 

мың теңге. 

Ал осы 


жалақыны алатын адамның  зі «Тұрғын үй 

құрылыс жинақ банкінің» ең т менгі жарнасын 

сала алмайды. 30 мың теңге ең т менгі жарна 

деп есептегенмен, осы айлықпен кемінде 3 жыл 

қаңғыруға тура келеді. Пәтерден-пәтерге сандалу 

керек. Қаламыздағы бір б лмелі пәтерді жалдау 

құны 50-70 мың теңгенің аясында. Одан б лек, 

барактар бар. Сол барактың жағдайын қарасаңыз, 

ол жерде адам тұруы мүмкін емес. Ал ол жерде 

талай отандасымыз  мір сүріп жатыр.  йткені 

барлығы жұмыс іздеп,  зге  ңірден келгендер. 

Уақытша жатақханадан намыстанбайық. Бірден 

ешкім сізге 5 б лмелі пәтердің кілтін бере 

салмайды. Сіз жассыз, дипломды кеше ғана 

алдыңыз, айлығыңыз 70-80 мың теңге. Осындай 

кезде саған  зі арзан, жаңа жатақханадан артық 

не керек? 

 

¾

: Жастар арасында 

«Неге үйсіз жүрсіңдер?», – деген сауалнама 

жүргізілді. Сондағы олардың басым б лігі үй алу 

үшін к п қағаз жинау керек деп жауап беріпті. 

Одан кейін қаржы мәселесі. Себебі жастардың 

к бісі жұмыссыз. Перуашевтың айтқан 

ұсынысын құптамаймын. Себебі  зім де осындай 

жатақханада тұрамын. Ортақ болғандықтан, 

дәретханаға таласып қалатын жағдай жиі болады. 

Бір б лмеде балаңа сабаққа дайындалуға да 

мүмкіндік жоқ. Отбасын 

құрмаған жастарға 

болмаса. Сондықтан 

мәселені шешудің басқа 

да жолын қарастырған 

дұрыс болар. 



Þ  Ә¾Þ

А.Перуашевтың 

айтқаны тек ұсыныс. Ол 

талқылауға жатады. 



 

¾

Нұргелді, мен сізбен 

келіспеймін. Сіз 

талқылау деп жастарды 

осы ойға еліктіріп 

отырсыз. Қандай 

ойға? «Жағдайымыз 

онша емес. Осыған 

келісе салайық», – 

дейсіз. Негізі, барлығы 

мемлекеттің қолында. 

Мемлекет жастарға 

к мектесуі керек. 

 ¾

Неге тек мемлекет 

қарастыру керек. Менің 

мынадай ұсынысым бар. 

Базар маңында жұмыс 

жасап жүрген жастарға, 

сол базар басшылары 

жағдайын жасауға 

неге к мектеспейді? 

Кәсіпкерлер атсалыссын. 

Себебі олардың бизнесінің  рге домалауына сол 

қызметкерлері де атсалысып отыр емес пе? 



Þ  

Менің де ұсынысым 

бар. Мысалы, қала маңында дачалар бар. Неге 

соларды жастарға жалға бермеске. Бағасы аса 

қымбат емес. Болмаса несиенің бастапқы 3 жылы 

шегеріліп т ленетін қаржы берілсе. Сол кезде 

әрбір жастың үй салуына талпынысы болар еді. 



 

¾ : Мен Камиша ханымның 

с зіне қосыламын. Ас үй мен дәретханасы 

ортақ үй салғанша, кішкене қаржы шығындап 

бір б лмелі, бірақ жуынатын орнымен бірге 

неге пәтер салмасқа? Шынымен де, ортақ 

болса бір-бірімен келіспеушілік болады. Келесі 

ұсынысым зейнетақы қорындағы қаржыны осы 

баспана мәселесіне жұмсасақ. Алматы қаласында 

қаншама университет бар. Жылда келетін 

студентін жатақханамен қамтамасыз ете алмаса, 

оларды университет статусынан айыру керек. 

Солтүстіктен университет ашып, студенттерді сол 

ңірге жіберу керек. Егер де сол жақта 4-5 жыл 

жүрсе, Алматыға үйренгендей, ол жаққа да сіңісіп 

кетеді. 

¾

 

¾

Менде 

зге  ңірден 

келіп, пәтер 

жалдап тұратын 

студенттің бірімін. 

Менің к кейімде 

жүрген бір мәселе 

мен ұсынысым 

бар. Біріншісі, 

ол уақытша 

тіркеу мәселесі. 

Қалада туысым жоқ. Екіншіден, жалдамалы 

пәтер иесі мені уақытша тіркеуге алғысы 

келмейді. Егер де маған айыппұл салса, 

оған таңқалмаймын. Еуропада оқитын 

достарымыз жалғызбасты ата-әжелердің 

үйін жалға алып тұрады. Сол сияқты 

неге Алматы қаласында осы мәселені қолға 

алмасқа. Жалғызбасты ана. Болмаса зейнеткерді 

анықтап, солармен қарым-қатынас орнататын 

ұйым ашпасқа. Зейнетақысы аз, зейнеткермен 

мен баспанасы жоқ студент үшін  те тиімді нәрсе 

болар еді деп ойлаймын. 

 

:  ткен жылы урбанизацияға 

қатысты үлкен жиын  тті. Шынымен де, 

қаламызға жан-жақтан жұмыс іздеп ағылатын 

жастардың қарқыны жоғары. Қандай бағдарлама 

қабылдасақ та, тұрғын үй мәселесін толықтай 

шеше алмаймыз. Урбанизация мәселесі бүкіл 

әлемде жүріп жатыр. Менің бір ұсынысым- 

мемлекет тегін жер бермей-ақ қойсын. Бірақ 

сол жерді жастарға б ліп т лейтін мүмкіндікпен 

берсе. Мемлекет  з тарапынан газ, су, жарық 

мәселесін шешіп берсе, кез келген жас намысына 

тырысып үй тұрғызатын еді. Мемлекетіміздегі 

исламдық банктер 3 пайызбен ипотека беруге 

әзір деген ақпарат бар. Егер осы мәселе шын 

мәнінде жүзеге асырылатын болса, «Тұрғын үй 

құрылыс жинақ банкі»  зінің 5 пайызын азайта 

ма?  лде жастарға қатысты жаңа бір бағдарлама 

ойластыра ма?



¾  

: «Тұрғын үй жинақ құрылыс 

банкі» әрбір салымшының қаржысына аса 

жауапкершілікпен қарайды. Сондықтан 

халыққа да тиімді болсын деп ұзақ мерзімді 

стратегияны қолға алды. Тек ұлттық валютамен 

ғана жұмыс жасаймыз. Біз халыққа 2 пайыз 

сыйақы беремізде, несиеге 5 пайыз қосамыз. 

Арадағы пайыз 3 пайыздан аспауы керек. 

Бізге мемлекет бекітіп берген маржа бар. 

Ол – 3 пайыз. Сол арадағы 3 пайыз арқылы 

біз  з қызметкерлерімізді жалақымен 

қамтамасыз етіп отырмыз. Егер біз алдағы 

уақытта жұмысымызды толықтай автоматты 

жүйеге к шірсек, пайызды түсіру мәселесін 

қарастыруға болады. Бірақ бұл болашақтың 

еншісінде. 1,5 млн теңге болса, пәтерді ала 

аласың. Қалғанын алты жылға б ліп береді. 

Айына т лейтінің шамамен 50 мың теңге. 



Þә

 ¾ ¾

Осы жиында біраз 

зекті мәселе айтылды. Астана, Алматы сынды 

ірі қалаларға жастарды шоғырландыра бермей, 

зге де  ңірлерімізге жіберу жолын қарастыру 

керек деген ұсыныс айтылды. Құптауға тұрарлық. 

Себебі ол жақта жұмысқа тұрып, баспана 

алу жеңілірек.  зге де айтылған ұсыныс пен 

к терілген мәселе тиісті жерге жетеді деген 

ойдамыз.

Þ

Þ

 

 

¾



 

«ЖАС ҚАЗАҚТЫҢ» КОНФЕРЕНЦИЯСЫ

«ЖАС ҚАЗАҚТЫҢ» КОНФЕРЕНЦИЯСЫ

ww

www.ja

w.jasqazaq.kz                                                                E-mail: jas_qazaq@mail.ru

sqazaq.kz                                                                E-mail: jas_qazaq@mail.ru

АСТАР  ҺӘМ

 БАСПАНА

     ЖАСТАР  ҺӘМ

 БАСПАНА

и

ж



б

Ұ

н



м

т

Айбар ОЛЖАЙ:



«Қостанайда «Нұрлы 

жол» бағдарламасымен 

көп қабатты үйлер 

салынып, дайын тұр. Ал 

ол жерге барып тұратын 

жастар жоқ»

қ

б



м

д

д



А

а

т



Н

к

т



Шыңғыс 

БЕСКЕМПІРОВ::



«Универсиадаға 

арнайы салынған 

Атлеттер қалашығын 

университет 

басшыларына 

жатақхана ретінде 

алуды ұсынғанда, 

біразы бас тартты. 

«Университетке 

қатынау алыс 

болады, студенттер 

үшін тиімсіз», – деп ат 

тонын ала қашты»

Алматы мен Астана қалаларында баспана 

жетпесе, Қостанайда жаңа салынған көп қабатты 

үйлер қаңырап бос тұр. Бұл туралы «Жас қазақ» 

газеті мен «Болашақ» республикалық қозғалысының 

«Көзқарас» жобасы аясында ұйымдастырған дөңгелек 

үстелде белгілі болды. Жастарды қайтсек баспанамен 

қамтимыз? деген тақырыпта ұйымдастырылған. Жиынға 

Алматы қалалық жастар саясаты мәселелері жөніндегі 

басқарма төрағасының міндетін атқарушы Шыңғыс 

Бескемпіров, «Қазақстанның Тұрғын үй құрылыс жинақ 

банкі» АҚ баспасөз хатшысы Айбар Олжай, заңгер 

Камиша Есмұхамбетқызы, аймақтанушы Ескендір 

Құрмаш, Алматы қалалық қоғамдық кеңес өкілі Асхат 

Асылбеков, журналистер Бауыржан Карипов, Нұргелді 

Әбдіғаниұлы және Елдос Өмірзақ, экономист Мақсат 

Халықов, сондай-ақ қаламыздың белсенді жастары 

қатысты. Модератор «Болашақ» республикалық 

қозғалысының жетекшісі Дәурен Бабамұратов.

Нұргелді ӘБДІҒАНИҰЛЫ:



«Базар маңында салынған баракта кемінде 

10-15 отбасы тұрады. Ал пәтер иесі жеке 

кәсіпкер ретінде тек екі отбасының салығын 

төлеуі мүмкін. Өйткені оның аумағы соған 

ғана шектелген. Ал қалғанының ақшасы 

қалтаға кетіп жатыр. Бұл көлеңкелі бизнес»

Алматы


Қостанай

5

№16 (640) 21 сәуір 2017 жыл



Сарап

ww

www.jasqazaq.kz                          E-mail: jas_qazaq@mail.ru

Алматыда «Жастар жемқорлықтан 

тыс университеттерді қолдайды!» 

атты сыбайлас жемқорлыққа қарсы 

алғашқы студенттер форумы өтті. 

Шараға қаладағы 38 жоғары оқу 

орнының студенттері мен жастар 

ұйымдарының өкілдері қатысты. 

Форум Әл Фараби атындағы ҚазҰУ-

дың жетекшілігімен Мемлекеттік 

қызмет істері және сыбайлас 

жемқорлыққа қарсы іс-қимыл 

агенттігі мен Алматы қаласы 

әкімдігінің жастар саясаты мәселелері 

жөніндегі басқармасымен бірге 

ұйымдастырылды. 



ЖАСТАР ЖЕМҚОРЛЫҚҚА ҚАРСЫ

Шара қатысушылары студент 

жастарды жемқорлыққа бірігіп қарсы 

шығуға, академиялық шыншылдық 

қағидасын ұстануға және әлеуметтік 

зұлымдық – жемқорлыққа қарсы 

күрес жұмысына  зіндік үлес қосуға 

шақырды.


Студент жастар жемқорлыққа 

қарсы жұмыстағы тәжірибелерімен, 

жобаларымен және бастамаларымен 

креативті түрде б лісіп,  зара идея 

алмасты, ой-пікірлері мен ұсынысын 

білдірді. Отандық эстрада жұлдыздары 

Студенттер сарайының сахнасында 

жастармен бірге «Жемқорлыққа жол 

жоқ!» деп ұрандады.

Форум барысында ҚазҰУ 

студенттері «Жастар – 

жемқорлықтан тыс университеттерді 

қолдайды!» қозғалысын бастап 

берді. Олар жемқорлыққа қарсы 

форум эстафетасын Алматы қаласы 

мен республиканың 38 оқу орнына 

салтанатты түрде табыстады. Жастар 

ұйымдары комитетінің т райымы 

Айсұлу Ерниязова жемқорлыққа 

қарсы форум қатысушыларының 

үндеуін оқып, студент жастардың 

азаматтық ұстанымы мен олардың 

жемқорлыққа қарсы күрестегі 

ұранын жеткізді.

ҚазҰУ проректоры 

Шолпан Жаманбалаева форум 

қатысушыларына «Жоғары оқу 

орындарындағы жемқорлықпен 

күрес елдің ұлттық қауіпсіздігін 

қамтамасыз етуде маңызды 

басымдыққа ие және онда студент 

жастардың алар орны ерекше. Біз 

сіздердің бұл бастамаларыңызды 

құптаймыз және сіздермен 

бірге жемқорлықтан тыс 

университеттерді қолдауға келдік. 

Жемқорлықсыз мемлекет сіздердің 

әрқайсыларыңыздан басталады. 

Болашақ жастардың қолында!» – деп 

үндеу тастады. 

Белсенділер жиналғандарға 

«Университет жемқорлықтан тыс» 

жобасының жүзеге асырылуы 

жайлы баяндап берді. Оқу орнында 

жемқорлыққа қарсы механизмдер мен 

технологиялардың біртұтас жиынтығы 

енгізіліп, кез келген жемқорлық 

әрекетіне шыдамсыздық танытатын 

орта құрылған.

 

C      MMENT

ТҮРКИЯНЫҢ 

ТҮРКИЯНЫҢ 

ҚИЫН 

ҚИЫН 

ӨТКЕЛІ

ӨТКЕЛІ

Мелек ханым – Ыстамбулдағы бір кәсіпорында 

жұмысшы. Референдум алдында елдегі 

конституцияға өзгеріс енгізуді қолдайтынын 

айтты. Қазіргі билікке риза. «Тұрмысымыз түзелді. 

Кір жуғыш мәшинені бірден сатып алуға шамам 

жетеді. Бұрын жалға немесе несиеге алатынбыз» 

– дейді. Измирлік Зеки бей hayı r яғни «жоқ» дейтінін 

білдірді. Себебі де белгілі. Былтырғы бүліктен кейін 

қызметінен қуылып, далада қалғандардың бірі.

16 сәуірде 

дауыс берген 

48 миллион 

сайлаушының 

бәрін осындай екі топқа б луге 

болмайды. Іргесін Режеп Тайып 

Ердуан қалаған әділет және даму 

партиясының (АКП) жақтастары 

бүгінде едәуір. Кезінде «к к б рілер» 

деген атпен танылған ұлттық-

халық партиясы (МХП) бұл жолы 

да солармен тізе қосып әрекет етті. 

Оппозиция да осал емес. Ататүріктің 

зі құрған республикашыл халық 

партиясы (ЖХП)  ткен ғасырдағы 

50-жылдарға дейін Түркиядағы саяси 

билікті қолында ұстаған жалғыз ұйым 

ретінде танымал. Іс жүзінде елді 

билеген әскерилер оған әрдайым оң 

қабақ танытты. Ал к ппартиялық жүйе 

енгізілген соң бәсеке күшейді. 2001 

жылы Ердуанның партиясы саяси 

сахнаға шықты. Бір жылдан кейін 

сайлауға түсіп, 11 млн дауыс жинады. 

С йтіп, коалиция құрмай-ақ, жеке-

дара үкімет құру хақысын иеленді. 

Басшылары лаңкестік топтарға 

қолдау к рсетті деген айыппен 

қамауға алынған күрдтердің халық-

демократиялық партиясы да ықпалды. 

Сыртта, әсіресе, кәрі құрлықтағы 

кейбір елдерде қолдаушылары бар. 

Ел конституциясына 18-баптан 

тұратын  згеріс енгізу к зделді. Ендігі 

жерде başbakan яғни премьер-министр 

лауазымы болмайды. АҚШ-тағы 

сияқты президент үкіметті де  зі 

басқарады. Ол екі рет 5 жылға сайлана 

алады. Ердуан 2019 жылғы қараша 

айында парламент сайлауымен бір 

күнде  тетін саяси додада жеңіске 

жетсе, елді жаңа  кілеттікпен 

басқарады. Депутаттар саны қазіргі 

550-ден 600-ге дейін к бейеді. 18 

жастағылар да халық қалаулысы 

атанады. Президент парламентті 

таратқан жағдайда  зі де қайта 

сайлануы тиіс. 

Саяси науқан тұсында билік 

пен оның қарсыластары арасында 

алпыс күн бойы ымырасыз һәм  ткір 

айтыс-тартыс осы т ңіректе  рбіді. 

Бұл жолы билікке наразы түрлі 

топтармен бірлесе әрекет еткен ЖХП 

парламенттік жүйемен қоштасуға 

үзілді-кесілді қарсы шықты. «Билік 

бір адамның қолында шоғырланса, 

демократияның ауылы алыстап, 

диктаторлық тәртіп орнайды» – деп 

дабыл қақты. Партия жетекшісі Кемал 

Қылышдароғлының «Жаңа жүйеде екі 

түрлі партиядан сайланған президент 

пен премьер-министр ортақ мәмілеге 

келмесе, тұрақсыздықтың к кесі 

сонда» деген с зін жұрт түсінбей 

қалды. Қарсыластары дереу «Ол, тіпті 

згерістер туралы оқымаған екен 

ғой» – деп айыптады.. Ал депутат 

Хұсейн Бозқұрт «Ия» дейтіндер басым 

түссе, бәрін теңізге батырамыз» – деп 

жұртты шошытып жіберді. Сондай-ақ 

партияның бұрынғы басшысы, қазіргі 

депутат Дениз Байкалдың «Мұндай 

кілеттік пайғамбарға да зиян» деуі 

оппозицияның абыройын асқақтатқан 

жоқ. Керісінше,  зіне соққы боп тиді. 

Билеуші партия да белсенді түрде 

үгіт-насихат жүргізді.  з ұстанымы 

мен к зқарасын дәлелдеуге тырысты. 

Олар да қателікке ұрынды. Азық-

түлік, ауыл және мал шаруашылығы 

министрі Фарук Челиктің б лшек 

саудамен сүт сатуға тыйым 

салуы миллиондаған 

ұсақ кәсіпкердің 

наразылығын туғызды. 

Осы министрлік шетелдік 

компаниялармен аяусыз 

бәсекеге түсіп жатқан 

диқандардан мемлекеттің 

фындық (жаңғақ) сатып 

алатынын тым кеш 

жария етті. Үкімет науқан 

барысында күннен-күнге  ршіген 

инфляцияны ауыздықтауда істен 

г рі с зге к бірек мән берді. Бұған 

қоса «Гүлен жамағаты» деген атпен 

белігілі қауымның қалың шоғырын 

бауырына тартқан жоқ. Туған-туысы 

қызметінен айырылып, тіпті қамауға 

алынғандардың билікке деген 

кпесі қара қазандай. Жазықсыз 

айыпталып, ақталып жатқандар 

да бар. Міне, осылар бұрынғы 

сайлауда Ердуанның партиясына 

жан-жақты қолдау к рсеткен-тұғын. 

Сондай-ақ президент кеңесшісі Шүкрү 

Қаратепенің федеративтік әкімшілік 

басқару жүйесін құру ж ніндегі 

ұсынысы қатты сынға ұшырады. 

Ердуан «Бұл менің аузымнан шыққан 

жоқ» деп ақталуға мәжбүр болды. Ол 

1923 жылы құрылған республикалық 

жүйенің  згермейтінін, Түркияның 

унитарлық мемлекет болып қала 

беретінін мәлімдеді. 

Парламенттік басқару тәртібі 

Еуропа мемлекеттерінде кең таралған. 

Сайлауда бір партия айқын жеңіске 

жете бермейді. Сондықтан екі 

немесе одан да к п партия  зара 

уағдаласып, үкімет құруға мәжбүр. 

Айталық, Бельгияда кейде айлар бойы 

министрлер кабинеті жасақталмай 

жатады. Саяси күштердің бірі 

коалициядан шықса, үкімет таралуға 

мәжбүр. Бірақ ортақ валютасы мен 

үкіметі бар Еуроодақ шеңберінде 

болғандықтан, пәлендей қиындық 

тумайды. Анкара да талай атқарушы 

билікті к рген. Сарапшылардың 

есебінше, бертінге дейін осындай 

коалициялық 

үкіметтің орташа 

ғұмыры 1 жылға 

жетпеген. 

Парламент 

сайлайтын 

президенттің 

кілеттігі 

шектеулі 

болып келді. 

АКП конституцияға 

згеріс енгізіп, 2014 жылы президентті 

халықтың сайлауына жол ашты. 

Жаңа жүйені жақтайтындар елде 

ауқымды реформа жүргізу үшін 

күшті билік керектігін алға тартады. 

80-ші жылдардың ортасына 

таман елде шынайы нарықты 

қатынасты енгізген Тұрғыт 

зал да реформа жүргізу үшін 

президенттік басқару жүйесі 

керектігін айтқан. Ал аққу, 

шортан һәм шаян сияқты жан-

жаққа тартқыласа, реформа 

былай тұрсын, әскери т ңкеріс 

пен экономикалық кесепаттан к з 

ашпайды. Бұған 2001 жылғы саяси 

және қаржы дағдарыс айқын дәлел. 

Сол кездегі президент Нәждат 

Сезердің бір жиында конституция 

мәтіні жазылған кітапшаны үкімет 

басшысы Бүлент Ежевитке қарай 

лақтыруы биліктің ауызбірліктен 

мақұрым екенін к рсетті. Іле-шала 

биржа 

14,6 пайызға 



құлдырады. Долларға 

шаққанда бағамы 670 мың болып 

тұрған түрік лирасы 1 млн 300 

мыңға дейін арзандап кетті. Түрік 

экономикасының 9 есе кішіреюінің 

кесірінен жүз мыңдаған адам 

нәпақасыз қалды. 

Ол кезде жан басына шаққанда 

жылдық табыс м лшері 3400 доллар 

шамасында. Шетелдік инвестиция, 

тіпті мардымсыз. Үкіметті 7 рет 

басқарған Сүлеймен Демирелдің ащы 

теңеуімен айтқанда, Түркия 70 цент 

инвестицияға зәру. Халықаралық 

валюта қоры (IMF) мен Дүниежүзілік 

банктің айтқаны заң боп тұрған 

заман. Шолушы Нежати  зфатура 

банк берген 1 млрд доллар үшін 

парламенттің бір түнде ауыл 

шаруашылығына қатысты 11 заңның 

згерткенін айтады. Ол, сондай-ақ 

әскери т ңкерістер мен террорлық 

әрекеттен елдің 400 млрд доллар зиян 

шекті дейді. Ол ақшаға экономиканы 

2-3 есе үлкейтуге болар еді деген 

пікірде. 

15 жылдай бұрын үкімет тізгінін 

қолына алған Ердуанның партиясы, 

с з жоқ, экономиканы  рлету мен 

халықтың тұрмысын жақсартуда ірі 

жетістікке жетті. 2008 жылы қарызын 

т леп, IMF-мен ат құйрығын үзісті. 

Дамыған G-20-ға мүше болып, 

17-орынға табан тіреді. 2023 

жылы алғашқы ондыққа кіруді 

жоспарлап отыр. Жан басына 

шаққанда табыс 11 мың доларға 

жетті. 2020 жылғы меже – 20 мың. 

Жалпы ішкі  нім  сімі былтыр 

3 пайызды құрады. Бұл жағынан 

біраз елден ілгері тұр. Энергетика ең 

осал тұсы-тұғын. Ресеймен Аккуйу 

атом қуатын, Оңтүстік Кореямен 

күн сәулесінен 1000 MW алатын 

Қарапынар стансасы, алдағы жылы 

зірбайжан газын Грузия арқылы 

елге әкелетін TANAP (Trans-Anatolian 

Natural Gas Pipeline) сияқты ірі жобалар 

қолға алынды. Газ демекші, үкімет 2020 

жылға қарай 250 ауданды «к гілдір 

отынмен» қамтамасыз етуге уәде берді. 

Жолаушы мен жүк тасымалында 

уақытта әлденеше үнемдеуге мүмкіндік 

беретін к пір, жер және су асты 

тунелдері салынды. Референдум 

алдында XIX ғасырдың аяғы мен XX 

басында Осман патшалығын билеген 

сұлтан Абдулхамид туралы к псериялы 

к ркем фильмнің к рсетілуі де тегін 

емес. Мектеп, аурухана, 

дәрігер мен инженер 

дайындайтын 

жоғары оқу 

орындарын 

ашқан, Еуропа 

мен Азия арасын 

жақындататын теміржол мен тасжол 

салуға айрықша назар аударған 

реформатор билеуші сыртқы 

күштермен алысып  тті. Бүгінде 

асырылған қайсыбір алып жобаларды 

сол кезде армандаған деседі. 

Референдумның ертесі күні Ердуан 

түрік экономикасында түбегейлі 

згеріс бастаған Тұрғыт  зал мен 

Аднан Мендерестің басына барып, 

құрмет-ізетін білдірді. 

Міне, осындай ірі жетістіктерге 

қарамастан, билеуші партия мен 

оның жақтастары небәрі 2 пайыз 

басымдықпен жеңіске жетті. 

Американдық CNN телернасының 

«Неге аз?» – деген сауалына бұрынғы 

кәсіпқой футболшы Ердуан былай деп 

жауап берді. «Футболда 1:0 есебімен 

жеңсең де, 5:0 болса да, бәрібір. 

Алатының сол 3 ұпай. Футболда ең 

бастысы, жеңіс» – деді. Ірі  ндіріс 

ошақтары орналасқан  ңірлерде, 

Ыстамбул, Анкара, Измир секілді 

үлкен шаһарларда hayı r (жоқ) басым 

түсті. Есесіне, соңғы кезде опат 

пен ойраннан к з ашпай жүрген 

күнгей мен оңтүстік-шығыстағы 

күрдтер арасында evet (ия) дейтіндер 

бұрынғымен салыстырғанда 

анағұрлым к п. Олар мұны 

бейбіт тіршілік, тұрақтылық 

пен қоғамдағы  зара татулықты 

қалайтынымен түсіндіреді. 

Нақ осы референдум 

науқанында Түркия мен 

Еуропаның арасы қатты ушығып 

кетті. Түріктің министрлеріне 

Еуропадағы отандастарымен 

кездесуге рұқсат берілмей 

жатқанда оппозицияшылдар 

үгіт-насихатын емін-еркін 

жүргізді. Іле-шала президент кәрі 

құрлықтағы фашизм мен  лім 

жазасын қайтару турасында с з 

қозғады. Бұл, әсіресе, Түркияны 

босқындар тағдыры сияқты  зекті 

мәселелер бойынша үнемі қолдап 

жүрген неміс үкіметінің басшысы 

А.Меркельге ауыр тиді. Дейтұрғанмен, 

саяси науқанда қазіргі билікті ашық 

сынап, тіпті газет бетінде түрікше 

мақала жариялауға дейін барған 

Еуропа мемлекеттері де Анкараға 

тосын сый жасады. Мұндағы түрік 

азаматтарының елеулі б лігі  згерісті 

қолдады. Содан болар, Бельгия мен 

Голландиядағы кейбір партиялардың 

жетекшілері evet деген түріктерді қос 

азаматтығынан айыруға шақырды. 

Германия мен Франция басшылары 

Түркиядағы дауыс беру нәтижесінде 

әлеуметтің екіге б лінгенін, биліктің 

ең алдымен қоғамдық келісімге 

қол жеткізуі тиіс екенін мәлімдеді. 

Еуропадағы қауіпсіздік және 

ынтымақтастық ұйымы (OSCE) 

референдум «талапқа сай емес» 

деген бәтуа шығарды. Марокко 

ғалымы  ли Фадили былтыр 

Ұлыбритания Еуроодақтан шығу 

ж нінде референдум  ткізгенде 

«ия» деушілердің 51,1 пайыз дауыс 

жинағанын айта келе, арадағы 

айырмашылық 2 пайызға жетпесе 

де, ешкімнің «қоғам екіге б лінді» деп 

дабыл қақпағанын қаперге салды. 

Кәрі құрлық қырғи қабақ танытып 

жатқанда Д. Трамп телефон соғып, 

Ердуанды құттықтады. Бірлесе атқарар 

шаруаның к п екенін жеткізді. Алдағы 

мамырда екі президент Вашингтонда 

кездеспекші. Жүздесуде АҚШ – 

Түркия бұрынғы стратегиялық 

серіктестікті қалпына келтіру 

жайын с з етеді күтілуде. Сондай-ақ 

Кремль В. Путиннің түрік әріптесін 

құттықтағанын хабарлады. Тараптар 

зара байланысты нығайту және Сирия 

түйінін шешу жолдарын талқылаған 

к рінеді. 25 мамырда Ердуан НАТО 

Саммитіне қатысады. Осы жиын 

аясында Еуропа лидерлерімен тілдесіп 

қалуда ғажап емес. 

Сыртқы саясаттағы сәтсіздіктің 

елдің былайғы дүниеден 

оқшаулануына әкеп соға жаздағаны 

белгілі. Сондықтан әлемдегі алпауыт 

мемлекеттермен, Еуроодақпен 

сындарлы әрі  зара тиімді байланысты 

дамыту - қазіргі маңызды мұрат. 

Мұның бәрі тек к пқырлы ұстаным 

арқылы ғана жүзеге асады. Сондай-

ақ к ршілермен тату болу да кезек 

күттірмейтін мәселе.

Ал түрлі ұлт пен ұлысты, саяси 

күштер мен ықпалды топтарды, 

әртүрлі к зқарастағы азаматтар мен 

билікке  кпелілерді бауырға басып, бір 

мақсатқа жұмылдыру – Түркияның 

бүгінгі шетін  ткелдегі  міршең 

уәзипасы (



Þ ) болып тұр.


1   2   3   4   5   6


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал