Латын логиканың да күрделене түсетіні анық



жүктеу 1.32 Mb.

бет1/12
Дата12.09.2017
өлшемі1.32 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12
14646

6 87.4 
Т89
К Ә С І П Т І К
Б  I  Л  I  М
/)  V4
W
0 . Түрғынбаев

Ә. Тұрғынбаев
Оку щралы
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
кәсіптік бастауыш және орта білім беру
үйымдарына ұсынады
jfoUANT
«Фолиант» баси асы
Астана-2008

ББК 87.4я72 
Т 86
П ік ір   жазгандар
-•**-!  Щ 
''  glj  ' 
а  * I
Кенжебаев С.Ж. — философия ғылымдарының докторы,
профессор;
Дүйсенов М.С. -  философия ғылымдарының кандидаты,
профессор;
Нүржанова С.А. -  психология пәнінің аға оқытушысы
Т 86
Түрғьгабаев Ә.
Логика: Оқу щралы: -Астана: Фолиант, 2008. -  240 б.
ISBN  9965-35  358-1
Адам  баласының санасы  кеңейіп,  қоғамдың  қүбылыстар 
өзгеріске үшырағанда  адамзаттық  мәдениеттің  мәйегі сана- 
латын  логиканың да күрделене түсетіні анық.  Дүрыс  ойлау
мен дүрыс паиымдау арңылы кез келген адам баласы игі мақ- 
сатқа жететіні сөзсіз. Ал ңазіргі таңда математикалық логи- 
каның біздің өмірімізден алатын орны орасан зор ек^нін пай- 
ымдасаң, сол жөнінде жазылған ғылыми еңбектің ңажеттілігі 
де туындайды.  Бүл  еңбек  осындай  олқылыңтың орнын  тол- 
тырады деген ойдамыз.
Оңу қүралы гимназиялар мен лицей, колледж жөне арнау- 
лы  мектептердің оңушыларына арналған.
С.Торайғыроб 
І, 
агыидағы  ГІМУ-дің
мкадемик  С.Вейсембя<

атындағ ы  f ы л ы м и
КІТАПХАНАСҺ
БВК  8 7 .я72
©Түрғынбаев Ө.,  2008
ISBN 9965-35-358-1
«Фолиант»  баспасы, 2008

КІРІСПЕ
Б үл  пәннің  міндеті  —
  ж оғары   сынып  окуш ы лары н 
дүрыс  ойлауды ң  формалды  логика  зерттейтін  негізгі 
заңдарымен  жөне  ережелерімен таныстыру.  Формалды 
логика екі  бөлімнен  түрады:  біріншісі -  ойлау процесін 
ңүрудың ж алпы  адамдың заңдары мен ережелерін, фор- 
маларын  зерттейтін  (Аристотельден  бері  келе  жатңаы) 
ежелгі,  дөстүрлі логика жөне екіншісі -  ойлау процесін 
арнаулы   м атем атикалы қ  өдістер,  символдың  ш артты  
белгілерді  колдану  арңылы  зерттейтін  математикалы қ 
логика.
#
М атем атикалы ң  логика  техникадагы ,  тірі  ағзалар 
дүниесі мен қоғамдың ңүрылыстағы аса күрделі процес- 
тер мен ңүбылыстарды басқару заңдылыңтары жайын- 
дағы   ғы лы м   кибернетикасы м ен  ты ғы з  байланы сты . 
К и б ер н ети к ан ы ң   н е гізін   салуш ы   ә й г іл і  м а те м ати к
Н .Винер  кибернетиканы ң  ш ығуының  өзі  математика- 
лы ң  логикасы з  аңы лға  ңонбас  еді  деп  атап  көрсетеді. 
М атематикалың логика ақыл-ой еңбегін машиналанды- 
рудың ңүралы болып табылады. М атематикалың логика 
тек кибернетикада ғана емес, сондай-ақ ғылым мен тех- 
никаны ң басңа да салаларында кеңінен ңолданылады.
Қ азіргі мектеп оңуш ыларына болашаңта есептеу тех- 
нйкасы м ен,  автом атты ң  ңүралдармен  ж абды қталған 
ц ехтард а,  көсіпоры ндарда  еңбек  етуге  тура  к ел етін і 
сөзсіз. Ж астарда ж аң а техниканы басңару үш ін қаж етті 
әзірлік  бар  ма?  Орта  мектепте  оқып  ж үргеннің өзінде- 
ақ ж астарға азды-көпті компьютерлік білімді қалай беру 
керек?
Бұл мәселелер қазір аса маңызды проблемаға айналып 
отыр.  Қазіргі кезде  алда түрған  міндет -   компьютермен 
«сөйлесуді»  мектеп оңушысы үшін өдетті іске айналдыру. 
Электрондық-есептеу техникасын оқып-үйренуге кірісетін
3

мектеп оқушысы қазірп заманғы математикалың формал- 
ды логика кибернетиканың теориялың негізі екеніы білуі
ТИІС. 
- : 

!
Біраң Аристотельден бері келе ж атңан дәстүрлі фор- 
малды  логика  пәнін  білмейінше  математикалы ң  логи- 
каны  ойдағыдай  меңгеру  ңиы н,  өйткені  дөстүрлі  фор- 
малды логика зерттейтін ж алпы  адамдық ойлау заңда- 
ры  мен  ф о р м а л а р ы ,  о й қ о р ы т ы н д ы   мен  д ө л ел д еу  
ереж елері  м атем ати калы ң   л о ги кан ы ң   да  мазмүыына 
енеді, біраң бүл логика ойлауды м атем атикалы қ өдістер 
мен  символдың  амалдардың  көмегімен  зерттейтіні  жо* 
ғарыда айтылды. Осы жөыінеы алғанда, дөстүрлі формал- 
ды логиканы арифметикамен салыстырып,  «логиканың 
ари ф м ети касы »  деп  қарасты рсақ,  ал  м атем ати калы қ 
логиканы  «формалды  логиканы ң  алгөбрасы»  деугө  бо- 
лар  еді.  А ри ф м ети кан ы   білу  алгебраны   түсіну  үш ін 
кіріспе болатыны сияңты , дөстүрлі формалды логиканы 
білу математикалы қ логиканы  түсіну үш ін кіріспе, дай- 
ындың болып табылады. Бүл біріншіден.
Екінш іден,  осыдан  2500  ж ы лдай  бүрын  Аристотель 
негізін салған дөстүрлі формалды логика зерттейтін дүрыс 
ойлаудың заңдары мен формаларын,  ережелерін білу ло- 
гикалы қ  мөдениеттің,  яғни,  дүрыс  ойлау  мөдениетінің 
негізін  қүрады .  Б ү к іл   адамзат  мөдениетінің  қүрамдас 
бөлігі болып табылатын дүрыс ойлау мөдениеті өрбір адам 
үпгін ңажетті.
Дүрыс  ойлау,  дүрыс  пайымдау  адамның  күнделікті 
ойлау-сөйлеу практикасында қалыптасып, іске асатыны 
белгілі.  Көмелетке  ж еткен  өрбір  адам  дүрыс  пікірлеу,
пайы м дау,  дөлелдеу  сияңты   ақы л-ой  өрекеттерін  іске
асыруға ңабілетті. Мүндай ақыл-ой қызметтерін іске асы-
ра  білу  ңабілеттерінің  ж иы нты ғы   адамның  логикалы ң 
мөдениетін  ңүрайды. 

'  *■*'
Грам м атиканы ң  ереж елерін  білмей-аң  адамдардың 
дүрыс сөйлей білетіні сияңты, логика ғылымы түжырым- 
даган  ережелерді білмей де дүрыс  ойлауға,  дүрыс  қоры- 
тынды  жасап,  дүрыс дөлелдеуге  болады.  Алайда,  бүдан 
логиканы арнайы оқып үйренудің ңажеті ж оқ деген қоры-
4

тынды шығаруға бола ма? Эрине, болмайды. Грамматика- 
нын,  ережелерін  білу сауатты  сөйлеуге,  сауатты  жазуға 
үйретіп,  тіл мөдениетін жетілдіретіыі сияңты,  дүрыс ой- 
лаудың логикалық заддары мен ережелерін білу, оларды 
саналы түрде ңолдану «сауатты» ойлауға, яғни, дүрыс ой- 
лауға  дагды ланды ры п,  ойлау  м өдениетінің  деңгейін 
көтеретіні  сөзсіз.  Сондыңтан  да  логи ка  гы лы м ы ны ң 
негізін салған ертедегі грек философы Аристотель оны « ой- 
лаудың грамматикасы » деп атаған екен.
Қазіргі қоғамның компьютерлену заманында матема- 
тикалы ң (символдық) логикгіның принциптері мен заң- 
дарын білудің маңызы зор екені жотарыда айтылды. Ал 
математикалы қ  логиканы ң  принциптерін  түсіну үш ін 
тағы да қайталап ескерткен арты қ болмас, дөстүрлі фор- 
м алды   логи кан ы ң   заң д ары   мен  ереж елерін   білу  аса 
ңажет,  өйткені біріншісі екінш ісінің дамуының жалға- 
сы болып табылады. Мұның бөрі, ңорыта айтңанда, өрбір 
адамның логикалық мәдениетін мектептегі  кезінен  бас- 
тап  саналы  түрде ңалыптастыру каж еттігін  тудырады. 
Сөз соңында айтарымыз,  орта мектепке арналып ңазаң
тілінде  түңғыш  ж ары ң  көргелі  отырған  бүл  оңулыңты
оқушы ж үртш ы лы қ ж ы лы  қабыл алатынына да күмөн 
ж оқ. Қ азақтан ш ы ңқан түңғыш  логика профессорының 
бүл еңбегі қазақ тілінің мемлекеттік дәрежесін көтеру- 
ге өз үлесін ңосады деп сенемін.
Философия гылымдарының докторы,
профессор С.Ж. Кенжебаев
5
1

ІТ А Р А У
ЛОГИКА ПӘНІ
Логика пәні  адамның ойлау  процесін  зерттейді.  Ой- 
лау -  алуан түрлі астары бар,  аса күрделі процесс,  сон- 
дыңтан оны логикамен ңатар психология, физиология, 
философия сияңты  ғы лы м салалары  да зерттейді.  Олай 
болса,  л о ги ка  ойлау  процесін  қ а л а й   зерттейді,  оны ң 
ңарастыратын пәні не деген орынды сүраң туады.
Л огика  ойлау  процесін  ең  алдымен  дүниені  танып- 
білудің нөтижесі, сыртқы дүниедегі заттар мен ңүбылыс- 
тардьщ ой-санада бейнеленуі деп қарап, сол бейнеленудің 
дұрыс формалары мен заңдарын,  ережелерін ңарастыра- 
ды. Логикаға төмендегідей анықтама беруге болады.
Логика  дегеніміз — ойлауды дұрыс қүрудың заңцары 
мен формалары, ережелері туралы философиялың ғшлым. 
Л огика  ғы лы м ы ны ң  бүл  ж алп ы лам а  аны ңтам асы ны ң 
мөнін  аш ып  корсету  үш ін,  ойлау  процесі дегеніміз  не, 
оның заңдары мен формаларының мөні неде екенін түсіну 
ңажет. 
v
1.1. Ойлау — шындықтың санада бейнеленуі
О йлау  дегеніміз  -   ең  алды мен  ш ы нды қ  дүниесінің 
адам миында бейнеленуі болып табылады. Ол бірінпгіден -  
дүн и етан уды ң   н өти ж есі  болса,  ек ін ш ід ен   -   дүниені 
тереңірек, толыгыраң танып-білудің ңүралы. Себебі, зат­
тар мен қүбылыстардың сезім мүшелері арңы лы  танып- 
білуге болмайтын іш к і қасиеттерін, мөні мен сырын тек 
аңыл-ойга салып, ойқорытындылар ж асау арқы лы  ғана 
таны п  біле  а л а м ы з.  Д ү н и ен і  тан ы п -б іл у д ің   ж о л ы   -
6

білмеуден білуге ңарай дөл емес, толымсыз білімнен дөл 
де толық білімге өту жолы екені белгілі.
Таным  процесі  айналадағы   ш ы нды қ  дүниені  сезім 
мүшелері (көру, есту,  иіс сезу, дәм сезу,  сипап сезу) ар- 
қылы тікелей бейнелендіруден, сөйтіп, нақты білім алу- 
дан басталады.  Бүл сезімдік таны м деп аталады. Адам- 
ды  сы ртқы   дүниемен  тікелей   байланы сты раты н  бүл 
с е зім д ік   тан ы м   ш ы н д ы ң   д ү н и е  ж а й ы н д а ғы   б ізд ің  
біліміміздің ңайнар көзі. Сезімдік таным үш негізгі фор- 
мада іске асады.  Олар: түйсік, ңабылдау және елестету.
Тцйсік дегеніміз -  материалдьщ дүниедегі заттар мен 
ыәрселердің сыртңы көрінісі, түсі, иісі, дәмі, түрі сияң- 
ты жеке-дара наңты белгілері мен қасиеттерін бейнелеу. 
Ал нәрселерді белгілі бір сапа, қасиеттер бірлігі түрінде 
біртүтас  зат  рөтіндө  бейнелеу  цабылд&у  двп  аталады . 
М әселен,  терезе  алды н да  өсіп  тү р ған   ал м а  ағаш ы н  
көргенде,  біз  оны өз  ойымызда  басңа  ағаш тардан  өзге- 
ше,  өзіндік  белгілері  бар  наңты  нөрсе  ретінде  бейнеле- 
сек,  ол қабылдау болып табылады.  Сезімдік танымның 
ж оғары  формасы  болып  табылатын  елестету -  бүрын 
ңабылданған, ал дөл ңазір сезім мүшелерхнің алдында жоқ 
нәрселердің көрнекі бейнесін  ңайта ж аңгырту  процесі. 
Мәселен,  оңушы сыныпта отырып-аң  анасының немесе 
өкесінің  бейнесін  көз  алды на  келтіре  алады .  Б үл  да 
көрнекі бейне. Мүнда да ж алпы лау процесі жоқ.
Сезімдік танымның бүл үш формасы нөрселердің сырт- 
ңы  бейнесін  ған а  бейнелейді.  А л ай д а,  адам   м үндай 
көрнекі бейнемен, нақты біліммен ғана шектеле алмай- 
ды. Ол ж еке көрнекі бейнелерді ж алпы лап, нөрселердің 
іш кі ңасиеттерін, мөнін танып-білугв, табиғат пен ңоғам- 
ның  заадары н  аш уға тырысады.  Ал  бүл  абстракты лы 1
ойлау арқы лы  ғана іске асады.
Абстрактылы ойлау дүниетанудың екінш і, жоғары са-
тысы болып табылады. Сезімдік танымға ңарағанда, ой-
'Латынша 
*abstractia*  -
  көңіл  аудармау  деген  сөз
7

лау  дүниені  тереңірек  ж әне  толы ғы рақ  таыып-бхлуге 
мүмкіндік  береді.  Абстрактылы  ойлау біртектес  заттар 
мен қүбылыстарға тән нақты , кездейсоң және жеке-дара 
қасиет, белгілерді назардан тыс ңалдыра отырып, олар- 
дың  бәріне  тән  ж алп ы   да  мәнді  белгілерін  ж и н ақтап  
бейнелейді.  Егер  адам   заттард ы ң   көрн екі  белгілерін 
еезім мүшелері арқы лы  бейнелеумен қанағаттаны п қана 
ңойса, онда ол ңүбылыстар арасындағы себепті байланыс- 
тар мен тәуелділіктерді аш а алмайды.  Мөселен, күннің 
күркіреуі мен найзағай  ж арқы лы ны ң арасындағы  бай- 
ланы сты ,  күн  мен  айды ң  түты луы   себептерін,  көпте- 
ген қы лм ы сты қ істердің себептерін, т.б. аш а алмас еді. 
«... Экономикалық формаларға талдау ж асағанда, -  деп 
ж азды  К.  М аркс,  -  еш қандай микроскопты ,  еш қандай 
х и м и я л ы қ   р е а к т и в т е р д і  қ о л д а н у ғ а   б о л м ай д ы .  Ол 
екеуінің орнын  абстракцияны ң күш і басуы тиіс*.
Алайда,  абстракциялы қ ойлауды сезімдік танымнан 
мүлдем бөліп алы п ңарастыруға да болмайды.  Ғылыми 
таным продесінде абстрактылың ойлау мен сезімдік та­
ны м бөлінбес бірлікте ж үріп отырады, өйткені, ол екеуі 
біртүтас  таным  процесінің  екі  ж ағы   болып  табылады. 
О йлаудың  м аңы зы   қ ан ш ал ы қ ты   зор  болғаны м ен,  ол 
сезім   м үш елерін ің   көм егім ен  алы н ған   м өлім еттерге 
негізделеді.  Сезімдік  таны м ны ң  нөтиж есі  логи калы қ 
танымға  өтудің  алғыш арты  болып  табылады.  Сезімдік 
танымның мөліметтеріне негізделген абстрактылық ой­
лау (логикалы қ таным) ғана ақи қат білім береді. Таным- 
ның бүл екі сатысының аж ырамас бірлігін практика ай- 
қын  көрсетеді,  өйткені  практика  танымның  өрі  негізгі 
қозғауш ы күш і, өрі білімнің ақикатты лы ғы ны ң өлшемі 
(критерийі) ретінде оның бүкіл өн бойында шешуші орын 
алады. 

Сонымен, абс трактылы қ ойлаудың негізгі ерекшеліктері 
төменд егід ей:
Біріншіден  -  ойлау  шындыкты  жинақталған формада 
бейнелейді. Сезімдік танымға қарағанда, ойлау нөрселердің 
жеке  жақтарын назардан тыс  ңалдырып,  олардың бөріне
8

төн жалпы,  мөнді жақтарын жиыақтайды.  Мәселен,  күн 
сайын көптеген адамдарды көреміз. Олардың жасы, жыны- 
сы,  үлты  мен  кәсібі  алуан  түрлі,  біреулер  ұзын  бойлы, 
екіншілер ңысңа  бойлы,  біреулердің шашы ңара,  екінші- 
лерінің шашы сары,  т.б.  Олардың бөрін ойша салыстыра 
келгенде,  бөріне  ортаң  мынадай  маңызды  белгілерін  —
 
еңбекке,  ойлауға және сөйлеуге ңабілеттілігін бөліп алып 
жинақтап, адамның абстрактыльщ бейнесін жасаймыз да, 
жеке адам жайындағы үғымнан жалпы адам туралы ғылы- 
ми үғымға көшеміз. Дөл осылайша жинақтау және абстрак- 
циялау жолымен «материя», «сана», «мемлекет», «ңүқьщ» 
сияңты толып жатңан ғылыми ұғымдар ңүрылады. Сөйтіп, 
абстрактылық ойлау жинақтаудьщ арқасында шындықты 
барьшша тереңірек бейнелейді.
Екіншіден -  ойлау шындыңты тікелей бейнелеу емес, 
жанама бейнелеу, яғни, ойқорытындыларын жасау арңы- 
лы   белгілі  білімдерден  ж аң а  білім  ңоры ты п  ш ы ғару 
процесі болып табы лады .
1.2. Ойлау мен тілдің бірлігі
Ойлаудың  үш інш і  ерекш елігі  — оның  тілмен  тығыз 
байланыстылығында. Адамның миында қандай ой пай- 
да болса да, ол тілдік материалдың негізінде ғана туын- 
дап, іске асады. Адам өз ойын ауызш а білдірсе де,  жаз- 
баша  түрде  білдірсе  де,  ойласа  да,  бөрібір,  өз  ойын  сөз 
нем есе  еөй лем   тү р ін д е   ж е т к із е д і.  А д ам д ар   т іл д ің  
көмегімен өзінің ойлау ңызметінің нөтижелерін түжы- 
рымдап,  бір-бірімен пікір алысып,  өзара түсініседі.
Тіл -  ойды білдіретін белгілер ж үйесі.  Сөйлеу тіліне 
ңатысты кез келген сөз (мөселен,  «ағаш »,  «өзен»,  «жа- 
нуар»,  т.б.)  ауы зш а  дыбыстардың  ңосындысы  немесе 
ж азбаш а  таңбаларды ң  ж иы нты ғы   ретінде  өз  бетінше 
ешбір мәнсіз, тек материгілдық нөрселерге ңолданғанда 
ғана олар мәнге ие болады.  Тілдік белгі кез келген зат- 
тың,  нөрсенің  мазмүнын  білдіретін  болғандыңтан  ғана
9

ңатынас ңүралы рөлін атқарады. Мысалы, «үй» деген сөз 
сырт  көрінісі  ж ағы нан  ңарағанда  екі  дыбыстың  үшта- 
суы ғана болғанымен,  біраң ш ындыңта бар объективтік 
зат  -   үйдің  бейнесін  білдіретін  үғым  болып  табылады. 
Ал  географиялың  картадағы   ш артты   белгілердің  рөлі 
мүлдем басңаша. Олар өздері көрсететін заттарға мүлдем 
үңсас  емес,  солардың  мөнді  белгілерін  бейнелейтін  ой 
да емес.  Мәселен,  математикалың  белгілерді,  қосу мен 
алу бе лгілерін алсақ та д әл со л си яқты . Бе лгілі бір ғы лым 
саласындағы  үғымдарды  белгілеу үш ін  ңолданылатын 
бүл ш артты белгілердің ғылыми ой-пікірді дамытудагы 
рөлі орасан зор.
Ал сөйлеу тіліндегі сөз,  сөйлемдердің белгі ретіндегі 
атқарар  қы зметі  өзгеше.  Олар  адамдар  арасында  жан- 
ж аңты   п ікір  алмасу,  ңарым-ңатынас  орнату  қы зм етін 
атқарады. Көне заманда, адамзат қоғамы ңалы птаса бас- 
таган  кезде,  адам дарға  өзара  үдайы   хабарласы п  түру 
үш ін түрақты  дыбыстың белгілер ж үйесі ңаж ет болды, 
яғни,  «табиғи» тіл немесе сөйлеу тілінің ңаж еттігі туды. 
Бүл ңаж еттілік дамудың түрлі сатысында түрған халың-  ' 
тардың бәрінд е бо лд ы .
Тіл ңоғамдың еңбек процесінің негізінде ойлаумен бір 
м езгілд е  туды .  А дам   т іл ін ің   қ а л ы п т а с у ы о й л а у д ы ң  
ңалыптасуымен бірге аса үзақ уақы тңа созылды. Адам- 
заттың жүздеген үрпаңтары ны ң тарихи даму барысын- 
да сөздер белгілі бір психикальщ және логикалың мазмүн- 
мен бірлікте айтылып,  тиісті іс-әрекеттермен пысықта- 
лып, адамдардың ңарым-ңатынасын ж әне мінез-ңүлңын 
реттеп отырды.  Нәтижесінде тілдік белгілердің (сөздер 
мен сөйлемдердің) белгілі бір логикалы қ мазмүнмен біте 
қ ай н асы п   к е т к е н і  сон ш а,  олард ы   б ір -б ір ін ен   бөліп 
қарауға болмай қалды. Тілдік белгі (сөз) әр тілде әр түрлі 
болғанымен,  олардың  логикалы ң  мән-мазмүны  бірдей 
болатыны  да  соны  көрсетеді.  Мөселен,  қазаң   тіліндегі 
«ағаш»  сөзі  орыс  тілінде  «дерево»,  неміс  тілінде  «der 
Ъаит», монгол тілінде «м од», т.б. болып айтылғанымеы, 
олардың бәрінің логикалы қ мазмүны бір үғымды білдіре- 
тіндіктен ғана біз бір-бірімізді аударма арңылы болса да 
түсіне аламыз.
10

Белгілі бір тілге енетін кез келген белгінің өзіне төн 
заттың  мөні  болады,  өйткені ол белгі  өзі айңындайтын 
ой объектісінің — заттың орнына жүреді.
Тілдік  белгінің заттың  мәні  оның мазмүнымен,  яғни, 
ңандай ойды білдіретінімен тыгыз байланысты.  Белгінің 
мәыі жайында сөз болғанда, біз ол белгінін; объектіге (белгілі 
бір  затң а)  ңаты сы н  ган а  ескерм ей м із,  сондай-аң  ол 
объектінің белгілі бір ңасиеттері жайында хабар беретінін 
де  ескеруіміз  керек.  Ой  нәрсені бейнелендіргенде,  оның 
кайсыбір жақтарын (ңасиеттерін) іріктеп алып көрсетеді. 
Белгіде (сөзде) бейнеленген белгілі бір мән оныц семанти- 
калы қ (мазмүндың) жағын ңүрайды.
Белгілер, жоғарыда атап өткеніміздей, сондай-ақ адам 
мен адамның арасындагы ңатынасңа да байланысты, яғни, 
ол сөзді естіген адам белгілі бір  мінез  білдіріп,  іс-өрекет 
көрсетуі мүмкін.  Осы түрғыдан алғанда,  тілдік белгілер 
адам дар  арасы нда  ңары м -каты нас  орнатуды ң,  өзара 
түсінісудің ңүралы  ретінде  көрінеді.  Тілдік белгілердің 
бүл жағын, әдетте, оның прагматикалыц (практикалың) 
жағы деп атайды.
Ақыр соңында, белгілер біртүтас жалпы жүйеге (тілге) 
енеді, сол тілдің табиғатына төн ережелер негізінде өзара 
белгілі бір ңатынастарда болады. Осының арңасында сол 
тіл д ің   бір  белгілерінен  басңа  белгілеріне  ретпен  өту 
мүмкіндіктері туады. Бүл тілдің синт аксист ік ж аіы  деп 
аталады, ал сол тілдің іш кі ңүрылысына сөйкес белгілер 
(сөз,  сөйлемдер)  арасында  болатын  ңатынастар  жүйесі 
оның синтаксисін ңүрады.
Логика үшін айрықша маңыздысы -  тілге семантика- 
лық талдау жасау. Кез келген сөз, сөйлем шындыққа қаты- 
сы бар белгілі бір ойды білдіреді. Бүл жағдайда тілдік белгі 
ретінде  сөйлемді  онда  бейнеленген  ойдан  (логикалы қ 
пікірден)  айыра білу,  ал  бүл  екеуін  оларда бейнеленген 
ніындықтан ажырата білу керек.
11

1.3. Л о ги к ал ы ң  ф о р м а ж ән е л о г и к а л ы қ
за ң  ту р а л ы  ұғы м
Логика дұрыс ойлаудың формалары мен заңдары ту­
ралы ғылым екенін жоғарыда айтты қ. А л енді ойлаудың 
логикалың  формасы  жөне логикалы қ  заң дегеніміз  не, 
соны ңарастырып көрейік.
Ойлаудың логикалың формасы деп оның қүрылысын, 
яғни, қүрамдас бөліктерінің байланысу тәсілін айтады.
Семантикалың  ж ағы нан  алғанда,  ойлауды ң  негізгі 
формаларына цгым,  пікір  жөне ойқорытынды ж атады . 
Бүл  формалардың  әрқайсысы кейінірек  арнайы  тарау- 
ларда толың қарасты ры лады . Бүл жерде тек логикалы қ 
форма деген үғымды түсіндіру үш ін оларға ңы сқаш а тоң- 
таламыз. 
:  -
Ш ындың  дүниедегі  ж еке  нөрселер  немесе  олардың 
ж и ы н ты ғы   адам   ой ы н да  ең  ал д ы м ен   ү ғы м   тү р ін д е 
бейнеленеді. Олар мазмүны ж ағы нан алуан түрлі: мәсе- 
лен,  «ағаш»,  «ңы лм ы скер»,  «өсек»,  т.б.  түрліш е ойлау 
объ ектілерін   бейнелейтін  үғы м дар.  «Қ ы лм ы скер»  -  
м ем лекеттік  өкімет  органдары  бекіткен  заңды   бүзған 
адамға айтылса, ал «өсек» біреуді маеңаралайтын жалған 
пікір таратуды білдіреді. Бүл үгымдардың мазмүны бір- 
бірінен мүлдем өзгеше болғанымен, бәріне ортақ белгі -  
заттарға төн ж алны , мөнді белгілерді немесе ңасиеттерді 
бейнелеу төсілі бірдей үғымдар болуы.
Б ір   н әрсеге  тән   а й р ы қ ш а   б е л гіл е р д і  нем есе  кө н  
нөрселердің  түтас  тобына  төн  ж алп ы   мөнді  белгілерді 
мөнсіз белгілерінен бөлін алып бейнелеудің нөтижесінде 
сол ой объектісі туралы үғым (А) қүры п, өзара байланыс- 
ты (а, в, с деген) жгілпы мөнді белгілерін атап көрсетеміз. 
Сөйтіп,  түрлі  заттар адам ойлауында бірдей төсілмен  -  
мөнді  белгілердің  белгілі  бір  байланы сы н  көрсететін 
цгым формасында бейнеленеді.
Ш ындық  дүниедегі  заттар  мен  оларды ң  ңасиеттері 
арасы ндағы   немесе  бірнеш е  заттар  арасы ндағы   түрлі 
қатынастар пікір формасында бейнеленеді. Бүл қатынас- 
тар  ңостау  немесе  терістеу  түрінде  бейнеленеді.  Мыса-
12

л ы ,  « қ ы л м ы с к е р д ің   ң о р ған у ға  ң үң ы ғы   бар*  деген 
пікірде  ңылмыскер  мен  оның  қорғануга  деген  қүкығы 
қосталып  түр.  «Кейбір  адамдардың  логикалы ң  білімі 
жоң*  деген  пікірде  «кейбір  адамдар»  мен  «логикалық 
білім »  арасындағы байланыс терістеліп түр.
Келтірілген пікірлер мазмүны жағынан түрліш е бол- 
ғанымен,  ондагы  үғымдардың  байланыс  төсілі  бірдей. 
Ол байланыс не ңостау формасында,  не терістеу форма- 
сында бейнеленген.  Бүл пікірлерді  қүрайтын үғымдар- 
ды логикада қабыл алынған S (субъект) жөне Р (преди­
кат) таңбаларымен белгілеп көрсетсек, осындай кез кел- 
ген пікірлер үш ін ортаң формула:  S  -  Р келіп  шығады. 
Мүндағы S — (пікірдің субъектісі) ой объектісін,  Р (пре­
дикат) сол объектінің белгісін,  ал олардың арасындағы
» белгісі S пен Р-ның байланысын көрсетеді. Бүл бай­
ланыс ңостаушы да, терістеуші де болуы мүмкін.
Ойқорытынды  дегеніміз  -   бірнеше  пікірлердің логи-
калы қ  байланысынан  ж аңа  пікір-ңорытынды  шығару-
дың логикалық формасы. Қорытынды піығарудың логи-
калы ң  формасы  түрліш е  мазмүндағы  ойңорытындыға
ортақ. Мысалы, « Куө жалған мөлімет бермеуте міндетті»,
ал  «Бейсенбаев  — куө»  деген  пікірлерден  ңажетті  түрде
^Бейсенбаев  ж алган  мөлімет  бермеуге  міндетті»  деген
п ікір   ш ы ғады .  А лды ңғы   екі  п ікір   «куө»  деген  ортаң
үғы м ны ң  көмегімен  байланы сы п  түрғанды ңтан  ғана
ңорытынды шығаруға мүмкіндік туды. Демек, мазмүны
жағынан өр түрлі ойқорытындылардың бәріне ортақ жал-
пылың — алғаш берілген пікірлердің арасындағы байла- 
нысу тэсіли
Сонымен,  ойлаудың  негізгі  формалары  үғым,  пікір, 
ойңорытындыны ңарастыра отырып, біз олардың наңты 
м азм үны на  төуелсіз,  өрқайсы сы на  төн  ж алп ы лы ң ты  
тапты қ.  Атап  айтқанда,  ойдың  мазмүны  бөліктерінің 
байланысу  төсілін  -   үғым  мазмүнындағы  белгілер; ЦҢ, 
одан кейін пікір мазмүнын ңүрайтын үғымдардың жөне 
со ң ы н д а  о й ң о р ы ты н д ы н ы ң   м азм ү н ы н   қ ү р а й т ы н  
пікірлердің байланысу төсілін таптың. Бүл төсіл тілдері 
түрліше болып келетін алуан түрлі халықтар мен үлттар-
13

дың бәрінің ойлау процесіне төн ортақ логикалы ң форма 
болып табылады. Сондықтан да біз аударма арңылы бол­
са да олармен өзара түсінісе аламы з.
Күнделікті ойлау процесінде ойдың мазмүны мен фор- 
масы ажыратылмас бірлікте болады, өйткені, формасыз 
таза мазмүн және мазмүнсыз таза форма болмайды. Бірақ 
арнайы  талдау  ж асау  маңсаты  қойы лған  кезде,  ойдың 
наңты мазмүнына көңіл аудармай, оның формасын ойша 
біліп алып зерттейміз. Сондықтан біз қарастырып отыр-
ған логика формалдық логика деп аталады.
Ойлаудың бүл аталған формалары ақиңат ңорытын- 
ды  беруі  үш ін,  олардың байланысы  белгілі  бір  логика- 
лы к заңдар мен ережелерге багынуы тиіс, өйткені, пай- 
ымдау  процесінде  ойлау формаларын дүрыс  байланыс- 
тыратын заңдар түрліш е логикалы қ қателіктерден саң- 
тайды . Россияның « Строительная газетасында » ж ария- 
ланған  мынадай  бір  хабар  бүл  айтқаны м ы зды ң  айқы н
мысалы бола а лады .
Б ір  ңүры лы с  алаң ы н да  салы ны п  ж атқ ан   үш   қабат
үйдің  балконы ны ң  бір  ж агы   қисайы п  түр  екен.  Соны 
түзеп  қою үш ін  қүрылыс бригадирі ж аны на тайгадагы 
бір селодан ж аңадан келген бір жас жүмысш ыны алып, 
іске кіріседі. Ол сүйменді (ломды)1алып, балкон тіреуінің 
бүйіріне колденең ңойып, ж ас ж үмы сш ы га кувалда деп 
атал атын дөу балға беріп:
-  Бей по ребру! -  деп бүйырады.
Бүйры қты ң  мәнін  түсінбеген  ж ас  ж үмы сш ы   аң-таң
болып түрғанда, бригадир:
-  Бүйірден соқ дедім ғой саған! -  деп боқтап жібереді.
Содан  кейін  ж ас  ж үм ы сш ы   бригадирдің  бүйірінен 
соғып  ж ібергенде,  ол  ү ш ін ш і  қ аб аттан   ж ерге  қ ү л ап  
түседі, біраң Қүдай саңтап, қалы ң  күртік ңардың үстіне
қүлайды . 
;  і  і   .
г  i f .
Ж ас жүмысш ы сотта аңталы п ш ығады, өйткені, бри­
гадир  бүйрың  бермес  бүрын,  оның  мөнін  ж үм ы сш ы га
дүрыстап түсіндіруі тиіс еді.
Б ү л   ж ерде  л о ги к ан ы ң   теп е-тең дік  заң ы   бүзы лды . 
Өйткені  «ребро»  деген  созді  екеуі  екі  түрлі  түсінді  де,
14

«өроір ои аның, аиңын оолуы тиіс, олар түрліше мағына- 
да алынбауы кер ек » деп аталған заңның талабы саңтал- 
мады, өйткені, орыс тілінде «ребро* деген сөз — көп мөнді 
сөз.
Ойлау заңы дегеніміз -  пайымдау процесіндегі бірнеше 
үғым,  пікір,  ойңорытынды  сияқты  ойлау формаларына 
төн қаж етті, іш кі, мөнді байланыстар. Формалдың логи- 
каны ң  заңдары  (тепе-теңдік,  ңайш ылықсыздық,  үшін- 
шісі (шешімі) жоң жөне ж еткілікті негіз заңдары) ойлау 
дың  айқындылыгын,  қайшылықсыздыгын,  дэйектілігін 
жөне  дэлелділігін  талап  ете отырып,  оның дүрыстығын 
ңамтамасыз  етеді.  Бүл  талаптарды  бүзу  міндетті  түрде 
логикалық ңателіктерге соқтырады.
Аталған заңдар адамдардың еркінен, қалауынан тыс 
ңалыптасып, өрекет етеді. Олар -  материя лы қ дүниедегі 
заттар  мен  қүбылыстардың  ңасиеттерінің  байланыста- 
ры  мен  ңаты настары ны ң  бейнеленуі.  Сондыңтан  фор- 
малдың логиканы ң заңдары адамдардың үлтына, табы- 
на, жеріне ңарамастан, ж алпы адамдың сипатта болады, 
ө й тк ен і,  олар  ад ам затты ң   көп  ғасы рлы ң   дүниетану 
төжірибесінің  нөтижесі  ретінде  төжірибелік  іс-өрекет- 
те ңалыптасты. Төжірибеде миллиард рет ңайталана оты­
рып,  адам санасында логиканы ң фигура лары (ойқоры- 
тындылары) түрінде орныңты.
Ескеретін жағдай,  формалдық логиканың заңдарымен 
қатар, ойлаудың диалектикальщ зандары да бар. Олар: ңара- 
ма-қарсылықтардың бірлігі мен күресі,  сан өзгерістерінің 
сапа өзгерістеріне өту  жөне терістеуді терістеу заңдары. 
Бүлар -  дүниенің даму зандары. Бүл заңдардың көмегі арңа- 
сында ойлау процесі объективтік дүниедегі диалектикальщ 
даму процестерін танып-біле отырып, сонымен ңатар фор- 
м алды қ  логи кан ы ң   заңдары н  да  ң атаң  саңтауы   тиіс, 
өйткені, диалектикальщ ойлау үшін де айқындыльщ, ңай- 
шылықсыздык және дөлелділік аса қажет.
и
15

1.4.  Ойдың  а қ и қ а т т ы л ы ғ ы  м ен д ү р ы сты ғы н ы ң


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал