ҰЛАҒат шілде



жүктеу 2.63 Kb.

бет1/9
Дата12.09.2017
өлшемі2.63 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9

Әбу Насыр әл Фараби:
Бақыттың мәні - парасаттылықта!
 ҰЛАҒАТ
        
ШІЛДЕ               

                 
ИЮЛЬ
            
        
ТАМЫЗ 
       2012     
  АВГУСТ       
АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:
  
Зейнеп АХМЕТОВА, Бөлек АМАНБАЕВА, 
Мұзафар ӘЛІМБАЕВ, Өмірхан ӘБДІМАНОВ, 
Шәмша БЕРКІМБАЕВА, Қалдыбек БӨЛЕЕВ, 
Құбығұл ЖАРЫҚБАЕВ, Серғазы ҚАЛИЕВ, Жұмағали                       
НАУРЫЗБАЕВ, Жарылқасын НҰСҚАБАЕВ, Жәмила         
НАМАЗБАЕВА, Сақыпжамал ҰЗАҚБАЕВА.
 
 
 
«Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» 
жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің 
Республикалық ғылыми-психологиялық және 
педагогикалық басылымы. Жұрнал екі айда бір рет 
1994 жылдың шілде айынан бастап шығады. 
 
 
Республиканское научно-психологическое и 
педагогическое издание товарищества с 
ограниченной ответственностью «Қазақ тілі мен 
әдебиеті» және  «Ұлағат». Журнал выходит один 
раз  в два месяца с июля 1994 года. 

                        МАЗМҰНЫ - СОДЕРЖАНИЕ
                                                Ғылым ғаламында
Әйгерім БЕКМАҒАМБЕТОВА,    Мәлік Ғабдуллиннің сентенциясы немесе
Раушан ҚИЯҚОВА.                          авторлық афоризмдері туралы.............................3
Жібек ТІЛЕУҚАБЫЛОВА,             E-Learning – білім беруді жаңғыртуға 
Саида ТӨЛЕУҚЫЗЫ.                      арналған инновациялық құрал..........................12
Тәлім-тәрбие табиғаты
А.ӘБІЛДИН.                                      Рухани-мәдени құндылықтардың тәрбие
                                                              үрдісінде алатын орыны.....................................18
Жұмакүл ЕЛШІБАЕВА.                  Әке-шеше – алғашқы тәрбиеші.........................24
                                     
Ел тұлғасы  қайраткер ғалым
Эльмира АБДРАМАНОВА.             Өзбекәлі Жәнібектің ұлттық идеологиялық
                                                               ойлары мен ұсыныстары...................................26
                                                  
Тамыз мәслихаты
Бағдагүл САЙЫНҚЫЗЫ.                Модульдік технологияны қолдану – білім
                                                               сапасын арттырудың негізі...............................39
Алуа ТІЛЕУБЕРГЕНОВА.               Амандық Сасаев өлеңдерінің көркемдік 
                                                               ерекшеліктері.....................................................43
Сейсен БЕЙІМХАН.                          Жаңа технология - оқу-тәрбие
                                                                көзінің кілті.......................................................54
                                              
Біздің сұқбат: Абайдың толық адамы
Жанғара ДӘДЕБАЕВ,
Зернебек ШІЛДЕБАЙҰЛЫ.            Адам болам десеңіз...........................................60   
                                                  
В мире педагогики
Наталья ЕСАУЛЕНКО.                     Особенности учебно-воспитательной работы
                                                                с детьми с задержкой психического
                                                                развития.............................................................74
Сандугаш ОРАЗБЕК.                         Сведения о составе слова.................................80
                                              
Қызықты грамматика
Жанат НҰРАЛЛАҚЫЗЫ.                 Бастауыш сынып оқушыларының
                                                                біліктілігін қалыптастырудағы 
                                                                дидақтикалық ойындар....................................83
                                 
Педагогикалық әдістеме: озық тәжірибе
Майя НҰРЖАНҚЫЗЫ.                    Сілтеу және сұрау есімдігі...............................86
Айша АХМЕТОВА.                            Сауаттылыққа баулыған акула.........................91
Кәмшат ИСАХАНОВА.                     Зат есімнің сөйлемдегі қызметі.......................94
Айгүл СҮЙЕУҒАЛИҚЫЗЫ.            XIX ғасырдың елуінші жылдарындағы 
                                                                Қазақ шаруаларының азаттық күресі..............98
Ақбота ТОЙШЫБАЙҚЫЗЫ.          Ұлттық бұйым – аяққап тігу...........................109
                                              
Сыныптан тыс тәлім
Райса РАХМЕТ. 
                           Инабатты келін................................................114
Күнсұлу ЖИЕНТАЕВА,
Ләззат ҚУАНЫШБЕКҚЫЗЫ..         Жолың болсын, жас ұлан!..............................119
Зухра АЛДАБЕРГЕНОВА,
Алия БАЙСУНОВА.                           Қазақстан – ұлы достық мекені....................128
Гүлсім ҚЫРЫМҚЫЗЫ.                    Тұғыры биік қаламгер....................................135
Балабақша бағында
Риза АРДАБАЕВА.                              Менің Отаным – Қазақстан...........................142                                    

3
Ғылым ғаламында
Әйгерім БЕКМАҒАМБЕТОВА, 
Шоқан Уәлиханов атындағы 
                                                   Көкшетау мемлекеттік 
университетінің магистранты. 
Раушан ҚИЯҚОВА, 
                             филология ғылымдарының 
кандидаты, доцент.
МӘЛІК ҒАБДУЛЛИННІҢ 
СЕНТЕНЦИЯСЫ НЕМЕСЕ 
АВТОРЛЫҚ АФОРИЗМДЕРІ 
ТУРАЛЫ
Тіл  білімінің  лексика  саласында  қаралатын 
лексикалық бірліктерден басқа тұрақты тіркестер, яғни, 
фразеологизмдер  деп аталатын неғұрлым ерекше  бір 
күрделі түрі қалыптасқан.  
1990  жылы  шыққан  «Лингвистикалық  энцикло-
педиялық сөздікте» фразеологизмге мынадай анықтама 
беріледі: «Фразеологизмдер дегеніміз – формасы жағы-
нан синтаксистік құрылымдармен ұқсас, бірақ олардай 
жалпы заңдылыққа сай сөйлеу кезінде жасалмай, даяр 
қалпында қайталап қолданылатын, семантикалық және 
лексика-грамматикалық құрамы тұрақты сөз тіркестері 
мен сөйлемдер» [1, 261]. 
Қазақ  тіл  білімінің  лексикология  саласын  зертте-
ген  Ғ.Қалиев,  Ә.Болғанбаев  сынды  ғалымдар 
фразеологизмдерді    құрылымдық,  мағыналық,  қолда-
нымдық  сипатының  ерекшеліктеріне  қарай  тар  және 
кең мағынада қарастыруды жөн көреді.

4
Олар 
тар 
мағынадағы 
фразеологизмдерге 
құрамы  тұрақты,  мағынасы  біртұтас,  даяр  қалпында 
қолданылатын,  лексикалық  бірліктерімен  мағыналас, 
сырттай жай (еркін) сөздерге ұқсас тұрақты тіркестер 
мен  сөйлемшелерді  жатқызады.  Мысалы:    бықпырт 
тигендей  қылу,  беттің  суын  бес  төгу,  басынан  құс 
ұшырмау,  басынан  сөз  асырмау,  әркімдікі  өзіне  ай 
көрінер көзіне, т.б.
Ал,  кең  мағынадағы  фразеологизмдерге  сөйлеу 
кезінде  жасалмай,  даяр  қалпында  қолданылатын, 
мағынасы  лексикалық  бірлік  ретінде  сөздің  беретін 
баламасынан  әлдеқайда  кең  болып  келетін  мақал-
мәтелдерді,  қанатты  сөздерді,  жаңылтпаштар  мен 
жұмбақтарды, номинативтік бірліктерді жатқызады.
Қанатты  сөздерге  байланысты  Ғ.Қалиев  пен 
Ә.Болғанбаевтың:  «Қанатты  сөздер  –  ...  қоғам 
қайраткерлерінің,  ойшылдар  мен  көркем  сөз 
шеберлерінің,  ғалымдардың  шығармаларында  немесе 
фольклорлық,  публицистикалық    туындыларда 
кездесетін,  қолданылуы  тұрақты,  бейнелі,  терең 
мағыналы  нақыл  сөздер,  афоризмдер»,  -  деген 
анықтамасы бар [2, 32].
А.С.Әділова  өзінің  зерттеуінде  көркем  әдебиетте 
қолданылатын  афоризмдерге  тоқталса  да,  «авторлық 
афоризмдер»,  яғни,  сентенция  әлі  де  толыққанды 
зерттеу  нысаны  болатындай  талаптан  шыға  алмай 
тұрғандығын сөз етеді. «Вопросы языкознания» деген 
жұрналда  И.Р.Гальперин:  «
Сентенция  –  афоризмнің 
бір  түрі,  авторы  анық  көрсетілмеген  афоризм,  яғни, 
белгілі  бір  әдеби  контекстен  үзіп  алуға  келетін, 
ықшамдылығымен, әсерлілігімен әрі интеллектуалдық, 
әрі  эстетикалық  талапқа  сай  келетін,  көбіне 

5
философиялық,  дидактикалық  поэзияның  жемісі, 
көптің  көңіліне  ұялағандай  қысқа  құрылған  нақыл 
сөз»,- дейді [3, 29].
«Словарь  иностранных  слов»  атты  еңбектегі 
сентенцияның  анықтамасы  төмендегідей:  «Сентенция 
(лат.  sententia  –  мнение,  изречение,  суждение)                                       
1)  изречение  нравоучительного  характера,  нравоуче-
ния; 2) (устар.) приговор или решение суда...» [4,  812].
Көркем  шығармада  сентенцияның  бір  түрі  деп 
танылатын  максима  жиі  қолданылады.  А.Әділованың 
пікірінше,  афористік  мәнермен  қысқа,  әсерлі  жазуды 
өзіндік  қолтаңбасына  айналдырған,  афористикалық 
жанрда  жазған  қаламгерлердің  жеке  туындысы  деген 
кең  ұғымда  қолданылып  жүр.  Олай  болса,  максима 
дегеніміз – жеке туынды. Афоризмге сәйкес қысқа жазу. 
Максималардың көлемі әр алуан болып келеді: ықшам 
құрылған  жай  сөйлемнен  бастап,  құрмалас  сөйлем, 
күрделі  синтаксистік  бірлік  түріндегі  тұжырым-
пікірлерді де кездестіруге болады. Яғни, нақыл сөздерге 
ықшамдылық,  әсерлілік,  көркемділік  тән  болса,  
максималарда бұл талаптар үнемі сақтала бермейді. 
«Сентенцияның тілдік табиғаты және тілдік қызметі» 
деген  авторефератта  сентенцияға  мынадай  анықтама 
беріледі: «Сентенция дегеніміз – белгілі бір авторы бар, 
адам, қоғам өмірінің сан алуан қырын қамтитын, терең 
мазмұнды,  көркем,  әсерлі,  кітаби-жазба  әдебиетте 
ұшырасатын, мәні контексте ашылатын ықшам сөйлем 
(синтаксистік  бірлік).  Мұндай  сөйлем  жай  сөйлем 
түрінде де, құрмалас сөйлем түрінде де кездесе береді» 
[5, 12].
Кез келген этносқа тән өзіндік нақылдары, қанатты 
сөздері мен афоризмдері жетерлік. Әдетте нақылдардың, 

6
қанатты  сөздердің  мақал-мәтелдерге  ұқсастығы 
соншалык,  кейде  оларды  бір-бірінен  бөле  жара  қарау 
да  қиын.  Дегенмен,  қанатты  сөздердің  белгілі  бір 
оқиғаға, құбылысқа байланысты жеке қайраткерлердің, 
қаламгерлердің,  қысқасы,  талант  иелерінің  ауызынан 
шыққан  тұшымды  сөз  екендігі  белгілі.  Айталық 
«Аяз  би,  әліңді  біл,  құмырсқа,  жолыңды  біл»,  «Есім 
ханның ескі жолы, Қасым ханның қасқа жолы» деген 
қанатты сөздің авторлары тарихтың қатпарында қалған, 
олардың  есімдері  ұмытылса  да,  сөзінің    дәмін  ана 
сүтімен бойымызға сіңірген Абай: «Білімдіден шыққан 
сөз,  Талаптыға  болсын  кез»,  «Ғашықтық  тілі  –  тілсіз 
тіл, Көзбен көр де, ішпен біл» деп нақылдайды. 
Осы  үлгідегі  айтқаны  келетін,  қасиетті,  дуалы, 
яғни, уәлі сөздерді бүгінде акын-жазушылардың өлең-
жырларынан көптеп  кездестіруге болады. Олар – әл-
Фараби: «Шын беріле қызықтаған нәрсе ғана адамның 
жүрегінен  орын  алады»,  Абай  Құнанбаев:  «Баланың 
жақсысы  –  қызық,  жаманы  –  күйік»,  Жүсіпбек 
Аймауытұлы:  «Ана  тілі  халық  болып  жасалғаннан 
бері  сол  халықтың  жан-дүниесінің  айнасы,  өсіп-
өніп,  түрлене  беретін,  мәңгі  құламайтын  бәйтерегі», 
Бауыржан  Момышұлы:  «Терлеп  еңбек  етпегеннің 
тілегіне  жеткенін  көргем  жоқ»,  Мұхтар  Әуезов: 
«Ұлттың  тілі  –  сол  ұлттың  жаны,  жан-дүниесі.  Ол 
жүректі соқтыртып тұрған қан тамыры сияқты. Егер де 
қан тамыры жабылып қалса, жүрек те соғуын тоқтатпай 
ма?»,  Ғабит  Мүсірепов:  «Ана  тілін  ұмытқан  адам  өз 
халқының  өткенінен  де,  болашағынан  да  қол  үзеді», 
Ә.Нұршайықов:  «Тілшінің  –  тілі  жұмсақ,  қаламы  – 
қатты», Қ.Мырзалиев: «Адам боп оңай туғанмен, адам 
боп қалу көп қиын», - деп ой маржанын мөлдіретеді. 

7
Аталған  ақын-жазушылардың  қанатты  сөздері, 
нақыл  сөздері,  афоризмдері  бізге  бұрыннан  белгілі, 
ал  Кеңес  Одағының  Батыры,  жазушы,  филология 
ғылымдарының докторы, профессор, қоғам қайраткері 
Мәлік  Ғабдуллиннің  сентенциясын,  яғни,  авторлық 
афоризмдерін  көпшілік  біле  бермейді.  Осыған 
байланысты біз Мәлік Ғабдуллиннің «Алтын жұлдыз» 
атты  кітабынан  Ұлы  Отан  соғысы  жылдарының 
сұрапыл күндерін басынан кешкен қаһармандар жайлы 
очерктерін,  өзі  жақсы  танып-білген  адамдарға  жазған 
хаттары мен майданда жазылған күнделігін оқи келе, біз 
төменде  сұрыптап,  пайымдаған  жолдарды  «авторлық 
афоризмдер, яғни, сентенция» деп атауға әбден болады 
деп  ұйғарғандаймыз.  Авторлық  афоризмдер,  яғни, 
сентенцияның  мазмұны  әр  түрлі:  қазақ  халқының 
тарихы, тілі, өнері және адам бойында кездесетін кейбір  
ашу, өсек, қызғаншақтық сияқты жағымсыз қылықтарға 
байланысты  жазған  М.Ғабдуллиннің  сентенциясына 
талдау жасамақпыз. Олар: [6, 269-277-б.] 
•  Өзінің  ұлтын,  халқын  сүйе  білмеген  адам  басқа 
ұлтты, халықты да сүйе, бағалай, құрметтей білмек 
емес. 
•  Кімде-кім  белгілі  бір  халықтың  тарихын  зерттеп, 
білгісі  келсе,  ең  алдымен,  сол  халықтың  ән-күй, 
музыка  байлықтарын  жақсылап  біліп  алуға  тиісті. 
Халықтың  тарихы  –  оның  ән-күй  мен  музыка 
байлығында деп айтуға да болады.
•  Адамның  ойы  да,  ісі  де,  білім  мен  ақылы  да  өз 
халқының мүддесін орындауға арналуы керек. Қара 
бастың қамын ойлау, өз жөнімен халық ісін ұмыту  
адамның тексіздігін көрсетеді.
•  Жүрекке жолдың алыстығы жоқ, бәрі де жақын.

8
 Жоқ жерден жолдас болдық ұшырасып,
Жасырмадық, айттық бәрін көңіл ашып... 
•  Есепке іліне бастасаң, өсек саған үйір болады. Өсекке 
іліндің  екен,  қайраттана,  намысты  жіберместей 
іс  істе.  Өсектен  ұялып,  ар-намысты  аяққа  басуға 
болмайды. 
•  Мен  қателеспейтін  қара  тас  емеспін,  адаммын. 
Менің  қате-кемшіліктерімді  қатты-қатты,  батыра-
батыра  сынап,  бетіме  басқан  адамды  шын  досым 
дер едім. Ондай адам табылу қайда? 
•  Қысаң  кезде  шын,  адал  ниетімен  «мен  де  сенімен 
біргемін» дейтін адам қандай екен? 
•  Қатар-қатар қағылған қададан да өзі өскен, тамырын 
жая өскен қайың артық. Қолдан жасаған қалқан пана 
болмас. 
•  Бақыт  пен  бақытсыздық  деген  не?  Бақытты 
болғанында да бақытсыздық элементі жата ма, әлде 
қалай? 
•  Абырой, атағың болса – өсекке іліктім дей бер. Бірақ 
оған шыдау, шыдау, тағы шыдау керек. Әттең, ақын 
емеспін, әйтпесе осы жайдағы адамның ішкі күйін 
жазар едім.  
•  Өз қолынан іс келмейтін, бірақ біреудің табысына, 
игілікті  ісіне  іші  күйіп,  қызғаншақтық  жасайтын 
адамдардың  екі  қасиеті  болады:  1)  өтірік-өсек 
тарату; 2) тыңшылық жасау, жамандап шағыстыру. 
Бұл екеуі ондай адамның қолынан келеді-ақ. 
•  Қате  жасау  оңай,  оны  мойындау  қиын.  Кімде-кім 
өзінің қатесін өзі сезіп, түсініп, түзете бастаса, ол – 
нағыз азамат.
•  Көзіңмен оқы да, көңіліңе тоқы, құлағыңмен есті де, 
жүрегіңмен сез.

9
•  Көп  жасауды  көздеме,  көпшілік  игілігіне  сай  көп 
істер  істеймін  дегенді  ойла,  соны  істе.  Сонда  көп 
жасайсың.
Ғ.Мүсірепов: «Ашулану дегеніміз – уақытша ақылдан 
адасу»  дегендей,  Мәлік  Ғабдуллин  де  адамның  ішкі 
эмоциясының бірі «ашуға» байланысты «Ашу айбарлы 
адамда  болатын  секілді.  Ашулану  –    күш  көрсету 
деген сөз. Ашу – адамның қайрат-жігері қандай екенін 
көрсетеді.  Тек  ынжық  адамдар  ашуланбай  көндігіп, 
момынсып  жүре  береді»  [6,267]  деп  ой  толғатса, 
Қ.Өмірәлиевтің  «Абай  афоризмдері»  атты  еңбегінен: 
«Қайратсыз ашу – тұл» деген жолдарды кездестіреміз. 
[7, 26]
Қ.Өмірәлиев    осындай  оралымдарды  Абайдың 
афоризмдері  деп  атаған  және  афоризмнің  бірінші 
кезекте  дидактикалық  поэзияның  жемісі  екенін  атап 
көрсеткен.  Ол  Абайдың  афоризмдерін  өз  ішінен 
педагогика,  психология,  философия,  эстетикаға 
байланысты  афоризмдер  және  сатиралық  сөздер  деп 
бөлген болатын.   
Ал,  «Абайдың  өлеңдеріндегі  ақыл,  нақыл  сөздер» 
деген мақалада Абайдың сөз оралымдары ақыл сөздер 
(дидактикалық  сөздер)  және  нақыл  сөздер  (афоризм) 
деп  екіге  бөлінген.  Екеуінің  айырмашылығы  бар:  бірі 
–  өмірді  танытады,  екіншісі  –  өмір  сүруге  жетелейді 
деп  түсіндіріледі.  Яғни,  бес  күндік  жалған  дүниенің 
қадіріне  жетіп,  қамшының  сабындай  қысқа  ғұмырды 
бағалай білу керек дегенге меңзейді.
Жоғарыда аталған мақалада ақыл сөздер дегеніміз – 
«аз  сөзге  көп  мағына  сыйғызып,  көркемдеп  айтылған 
үгіт-насихат»,  ал,  нақыл  сөздер  дегеніміз  –  «халық 
даналығының  сәулесі,  ой-түйіні»  деудің  де  өзіндік 

10
астары бар.
Ал,  біз  болсақ,  бұндай  оралымдарды  ақыл  сөздер, 
нақыл сөздер, қанатты сөздер деп бөлмей-ақ, барлығын 
бір сөзбен сентенция немесе авторлық афоризмдер  деп 
атағанды жөн көріп отырмыз. Себебі бұл оралымдар-
дың  барлығының  авторы  бар  және  бүгінгі  күні    есімі 
бізге белгілі. 
Енді 
М.Ғабдуллин 
сентенциясының 
тілдік 
ерекшеліктеріне  тоқталсақ.  Мысалы,  жоғарыда 
келтірілген  «Ашу  айбарлы  адамда  болатын  секілді. 
Ашулану  –    күш  көрсету  деген  сөз.  Ашу  –  адамның 
қайрат-жігері  қандай  екенін  көрсетеді.  Тек  ынжық 
адамдар ашуланбай көндігіп, момынсып жүре береді», 
«Есепке іліне бастасаң, өсек саған үйір болады. Өсекке 
іліндің  екен  –  қайраттана,  намысты  жіберместей  іс 
істе...»  деген  авторлық  сентенцияны  алатын  болсақ, 
«ашу», «өсек» деген бір сөздің  қайталануы анафоралық 
қолданыс болып танылады. 
Ал,  анафоралық  қолданыс    дегенде  көркем 
шығармада,  әсіресе,  өлең  шумақтарында  әр  жолдың 
бірдей  сөздерден  және  бірдей  сөз  тіркестерінен 
басталуына назар аударатынымыз белгілі. 
«Жүрекке жолдың алыстығы жоқ, бәрі де жақын».
«Жоқ жерден жолдас болдық ұшырасып,
Жасырмадық, айттық бәрін көңіл ашып...»;
«Қатар-қатар қағылған қададан да өзі өскен, тамырын 
жая  өскен  қайың  артық.  Қолдан  жасаған  қалқан  пана 
болмас»  деген  сентенция  біртекті  дауыссыздардың 
қайталануы  арқылы  жасалатын  дыбыстық  тәсілдің 
біріне жатады. Олар сөздердің интонациялық маңызын 
арттырып, стильдік реңк береді.    
Олай  болса,  жоғарыдағы  М.Ғабдулиннің  «Алтын 

11
жұлдыз»  атты  кітабынан  алынған  қолданыстар,  
тілдің  дыбыстық-стильдік  мүмкіндіктерінің  әлеуетін 
танытатын, 
дауысты, 
дауыссыз 
дыбыстардың 
үйлесімділігі арқылы өрнектелген. 
Сентенцияларында  кездесетін  осындай  тәсілдер 
сөздің  эстетикалық  тұрғыдан  безендірілуімен  қоса, 
ойдың  көркемдігін  танытатын  амал-тәсілдердің  бірі 
деп танылады.
«Қате  жасау  оңай,  оны  мойындау  қиын.  Кімде-
кім  өзінің  қатесін  өзі  сезіп,  түсініп,  түзете  бастаса, 
ол  –  нағыз  азамат»  деген  М.Ғабдуллиннің  авторлық 
сентенциясының  да жастар үшін берер тәлім-тәрбиесі 
зор.
      Халқымыз «Тәлім сөз – тәрбие құралы» деп бекер 
айтпаған.  М.Ғабдуллиннің  еңбектері  жастарымыздың 
қолдан түспес, іздеп жүріп оқитын кітабы болып қана 
қоймай, қамқоршы тәлімгердің де рөлін атқарады  деген 
ойдамыз.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.  Лингвистикалық  энциклопедиялық  сөздік.  А., 
1990.
2.  Ғ.Қалиев,  Ә.Болғанбаев.  Қазіргі  қазақ  тілінің 
лексикасы мен фразеологиясы. А., 2003.
3. Вопросы языкознания. №1, 1977. // И.Р.Гальперин. 
К проблеме зависимости предложения от контекста.
4. Новый словарь иностранных слов. Современный 
литератор. Минск. 2006.
5. А.С.Әділова. Сентенцияның тілдік табиғаты және 
стильдік қызметі (Қ.Мырза Әли шығармасы негізінде). 
Қарағанды, 1998.
6. М.Ғабдуллин. Алтын жұлдыз. 2005. 
7. Қ.Өмірәлиев. Абай афоризмі. А., 1993.

12
Жібек ТІЛЕУҚАБЫЛОВА,
Саида ТӨЛЕУҚЫЗЫ,
Алматы қаласындағы
                                                                №32 жалпы білім беретін
мектептің қазақ тілі мен әдебиеті
пәнінің мұғалімдері.
Е-LEARNING – БІЛІМ БЕРУДІ 
ЖАҢҒЫРТУҒА АРНАЛҒАН 
ИННОВАЦИЯЛЫҚ ҚҰРАЛ
Ғылым  мен  техниканың  заманауи  деңгейі,  қазіргі 
заманғы  технологияларды  барлық  салаларға  бейімдеу 
білім  жүйесінің  алдына  оқушылардың  оқу  сапасы 
мен  тәрбиесін  арттыру  мәселесін  қояды.  Елбасы 
Н.Назарбаевтың  Қазақстан  халқына  жолдауында  «Біз  
білім  беруді  жаңғыртуды    одан    әрі    жалғастыруға 
тиіспіз.  Сапалы  білім  беру  Қазақстанның  ин-
дустрияландырылуының  және  ин но ва циялық  да-
муының  негізіне  айналуы  тиіс»  делінген  [1,2-б]. 
«Білім  беру  жүйесін  ақпараттандыру»  атты 
бесінші  халықаралық  форумда  ҚР  Білім  және 
ғылым  министрі  Б.Жұмағұлов:  «Білім  беруді 
ақпараттандырудың  жаңа  кезеңі  –  е-learnіng  – 
электронды  оқытуды  енгізумен  байланысты.  Біз 
электронды оқытуды білім беру үдерісін инновациялық 
жаңарту  механизмі  ретінде  енгіземіз.  Қолданыстағы 
жүйе  мен  мұғалімнің  рөлін  сақтай  отырып,  дәстүрлі 

13
және  электронды  оқытуды  байланыстырамыз.  Бұл 
сапаны арттыруға ықпал етеді» деп е-learning-ті  білімді 
дамытудың     инновациялық құралы  ретінде  қолдады 
[2].
Әлемдік тәжірибе бойынша, е-learning жүйесі білім 
беруді  жаңғыртуға  арналған  негізгі  құралдардың  бірі 
болып 
табылады. 
Ақпараттық-коммуникациялық 
технологияларды  білім  беру  мекемелерінің  оқу 
үдерісінде қолдану – отандық педагогикадағы жаңа және 
өзекті мәселе, өйткені бүгінгі балалардың болашағы – 
ақпараттық қоғам, яғни, бала психологиялық тұрғыдан 
ақпараттық қоғамдағы өмірге дайын болуы тиіс. 
Білім  беру  саласындағы  Қазақстан  Республи-
касының  мемлекеттік  саясатын  іске  асырудың 
ұйымдастырушылық  негізі  –  қазақстандық  білімді 
жаңғыртудың  жалғастырылуын  қамтамасыз  ететін 
Қазақстан  Республикасында  білім  беруді  дамытудың 
2011-2020  жылдарға  арналған  мемлекеттік    бағдар-
ламасы.  Онда  басты  шарттардың  бірі  –  электронды 
оқыту жүйесін (е-learning) бейімдеу. «E-learning» элек-
трондық  оқытудың  мақсаты  –  білім  беру  үдерісінің 
барлық қатысушыларының үздік білім беру ресурстары 
мен  технологияларына  тең  қол  жеткізуін  қамтамасыз 
ету.  [3,  3-б.]    ЮНЕСКО  мамандары  берген  анықтама 
бойынша, «е-learning – Интернет пен мультимедианың 
көмегімен  оқыту».  Яғни,  е-learning  –  ақпараттық, 
электронды  технологиялардың  көмегімен  электронды 
оқыту жүйесі. 
Электронды  оқыту  жүйесінің  маңызды  артықшы-
лығы  –  оқу  үдерісінде  ақпараттық-коммуникациялық 
технологиялардың  графикалық,  мультимедиалық 

14
мүмкіндіктерін,  интерактивті  рөлдік  ойындарын, 
симуляторларын  қолдануы  арқылы  оқу  материалын 
меңгеруді жақсарта отырып, оқу үдерісінің сапасы мен 
нәтижелеріне оң әсер етуі.
 
Электронды оқыту мынадай құраушылардан тұрады: 
-  мұғалімнің  автоматтандырылған  жұмыс  орыны 
(электронды  жұрналдар,  күнделіктер,  жоспарлау, 
электронды  мұғалімдер  кабинеті,  ата-аналарға  SMS-
хабарлама жіберу); 
- әрбір оқушы мен мұғалімнің ең үздік әлемдік білім 
қорларына  кез  келген  уақытта  «Online»  арқылы  қол 
жеткізуі; 
-  сандық  білім  қорлары  –  кітапханалар,  порталдар, 
т.б.  (электронды  оқулықтар,  ойындар,  виртуалды 
жаттықтырушылар, лабораториялар); 
- автоматтандырылған басқару жүйесі; 
- бірінші ретті статистикалық ақпаратты автоматты 
түрде жинау. 
Е-learning технологиялары білім үдерісін: 
-  материалды  меңгеруге  жағдай  жасау  тұрғысынан 
қолайлы және ұтымды етеді; 
-  оқу  материалының  күрделілік  деңгейін,  оны 
меңгеру уақыты мен көлемін таңдау тұрғысынан жеке 
тұлғаға бағытталған
-  интерактивті,  өйткені,  синхронды  және 
асинхронды  түрде  мұғаліммен  және  сыныптастармен 
өзара әсерлесу арқылы оқуға болады. 
Электронды оқыту жүйесінің нормативтік-құқықтық 
базасы халықаралық стандарттар мен электронды оқыту 
жүйелерін  қолданудың  техникалық  регламенттері 
негізінде  жасалған.  «Е-learning»  жобасын  жүзеге 

15
асыру  2  сатыдан  тұрады.  Бірінші  сатысында  білім 
ұйымдарының 50%-ға жуығы Интернет желісіне еркін 
шыға  алатын  болады  (4-10  Мб/сек),  Wi-Fi,  Wi-Max 
жергілікті  желісіне  ие  болады  (білім  контентіне  еркін 
қол  жеткізеді),  электронды  кітапханалармен  қамтыла-
ды, 10 оқушыға 1 ДК болады. Екінші сатысында білім 
беру ұйымдарының 90%-ы  Интернет желісінің барлық 
мүмкіндіктеріне ие болып, білім контентіне еркін қол 
жеткізеді, әрбір 1 оқушыға 1 ДК келеді. 
2015  жылға  қарай  электронды  оқытумен  білім 
ұйымдарының  50%-ы  қамтылады  деп  күтілуде, 
ал  2020  жылға  қарай  90%-ы  барлық  дайындық 
деңгейлерінде  электронды  оқытумен  қамтылатын 
болады.  Мектепке  дейінгі  білім  беруде  компьютерлік 
бағдарламалар,  компьютерлік  оқыту  ойындары,  орта 
мектепте  электронды  оқулықтар  мен  электронды 
оқу  құралдары,  колледждер  мен  салалық  лицейлерде 
виртуалды  жаттықтырушылар,  ал  ЖОО-да  элекронды 
ғылыми-зерттеу 
лабораториялары 
қолданылатын 
болады.  Осыған  сәйкес  білім  беру  ұйымдарын  кең 
жолақты  Интернетпен,  жарты  миллионға  жуық 
компьютерлермен және сегіз мыңнан аса серверлермен 
қамту жоспарланып отыр, өйткені, бүгінгі қатынастан 
– 18 оқушыға бір компьютерден 1:1 қатынасына көшу 
керек, бұл ең дамыған елдердің деңгейіне сәйкес келеді. 
Мұнан өзге мәтіннен, графикадан, әуеннен, бейнеден, 
анимация мен түрлі мультимедиалық технологиялардан 
құралатын заманауи интерактивті оқыту және басқару 
қорлары жасалынатын болады [4]. 
2010-2015 жылдарға жоспарланған электронды оқы-
ту жүйесінің концепциясында бірыңғай ақпараттық бі-

16
лім ортасын жасау бойынша басым бағыттар анықтал-
ған.  Ішінара  «білімді  дамытудың  ақпараттық  және 
ғылыми-әдістемелік бірыңғай жүйесінің негіздерін және 
білім беру нысандары мен үдерістерін тиімді басқару 
үшін салалық ақпараттық жүйені қалыптастыру» талап 
етіледі [5]. Осы концепция төңірегінде орта білім беру 
ұйымдарындағы  ақпараттандыру  үдерісінің  ағымдағы 
ахуалына  баға  беріледі,  сонымен  қатар  дайындықтың 
барлық деңгейлерінде электронды оқытудың бірыңғай 
жүйесін  бейімдеу  бойынша  үдерістерді  белсендіруге 
арналған қажетті шаралар анықталады. 
Қазақстандағы  білім  жүйесін  ақпараттандыру 
қанатын  кеңге  салып  келеді.  Интернет  желісіне 
мектептердің  98%-ы,  ауылдық  жерлерде  97%-ы 
қосылған.  Кең  жолақты  Интернетке  мектептердің 
43,1%-ы қосылған. Өз кезегінде 459 мектеп лингофон 
және  мультимедиалық  кабинеттермен  жабдықталған.
 
2011/2012  оқу  жылында  44  орта  білім  беру  ұйымда-
рында  электронды  оқытудың  бастамалық  жобасы 
іске  қосылды.  Аталмыш  мектептердегі  электронды 
оқыту 
келесі 
АТ-инфрақұрылымнан 
тұрады: 
желісіз  Wi-Fi  желісін  жазбалау,  заманауи  дербес 
компьютерлер, ноутбуктар, моноблоктар, интерактивті 
және  мультимедиалық  проекторлар,  көпфункциялы 
құрылғылар,  планшеттер.  Біздің  мектебіміз  2011/2012 
оқу  жылында  осы  бағдарлама  бойынша  жұмыс 
жүргізуде.  Электронды  жұрналдар,  күнделіктер, 
жоспарлау,  электронды  мұғалімдер  кабинеті,  ата-
аналарға  SMS-хабарлама  жіберу,  сандық  білім 
қорлары  –  кітапханалар,  порталдар,  электронды 
оқулықтар,  ойындар,  виртуалды  жаттықтырушылар, 

17
лабораториялар,  автоматтандырылған  басқару  жүйесі,
 
бірінші ретті статистикалық ақпаратты автоматты түрде 
жинауы жүргізілуде.
Осылайша,  ХХІ  ғасыр  –  білім  беру  үдерісін 
ұйымдастырудың  жаңа  нұсқаларының  жанданған 
ғасыры деп айтуға болады. Ал, телекоммуникациялық 
желілер мен ақпараттық технологиялардың дамуы оқу 
мен  оқушыларды  тәрбиелеудің  сапасын  арттыруда 
шешуші  рөл  атқаратын  болып,  түбегейлі  оқу  үдерісі 
туралы  көзқарасты  өзгертеді  және  e-learning  білім 
алудың басты нұсқасына айналады.  


  1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал