Курсы бағдарламасының ж и н а ғ Ы



жүктеу 27.29 Kb.

бет4/23
Дата14.09.2017
өлшемі27.29 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23

          Бала би туралы әңгіме 
 
Досбол  мен  Бала  би  бір  ҥйде  тҥстеніп  отырса  керек.  Ҥй  иелері 
тҥтікке 
сҥтке
 кҥріш  бҧқтырып,  ҥстіне  сары  май  салып  әкеліп  қояды. 
Бала би сонда сары майды ӛз жағына қарай жақындатуды ойлап: 
-  Досеке  жасымыздан  бірге  ӛскен 
егіз
 едік.  Атам  ӛлді  -  келмедің, 
шешем  ӛлді  -  келмедің,  -  деп  кҥрішті  бетінен  ӛзіне  қарай  екі  жол 
тартып қояды. 
Жолдасының қулығын сезе қойған Досбол: 
-  Рас-ау,  мен  сені  ҧмытайын  деп  жҥр  деймісің. 
Жҥргіншілік
 кӛп.  Ел 
іші  былай  ҧйқы-тҧйқы  болған  кез  ғой,  -  деп  сары  май  мен  кҥрішті 
араластырып жіберіпті. 
 
Бала би туралы әңгіме 
 
Жақсы дос қандай болады дегенде Бала би айтыпты: 
Екі жақсы 
дос
 болса, 
Біріне бірі ӛш болмас, 
Бақ
 қонбайтын жігітке, 
Іздегені дес болмас
Бҧлақсыз сай тасқынмен 
кӛл
 болмас, 
Жаманның қанша айтқаны 
ем
 болмас. 
 
Бала би туралы әңгіме 
 
Бала 
би
 қартайған шағында халқын жинап: 
Жерден ауыр не? 
Судан терең не? 
Оттан ыстық не? 
Кӛктен биік не? 
- деп тӛрт 
сҧрақ
 берген екен. Ешкім шеше алмапты. Сонда Бала би ӛзі 
айтқан сҧрақтарын ӛзі былай деп шешіпті: 
Жерден ауыр дегенім - 
ақыл

білім

Судан терең дегенім - оқу, 
ғылым

Оттан ыстық дегенім - фәни, жалған, адамның 
ӛмірі

Кӛктен биік дегенім - тәкаппардың кӛңілі. 
 
 
 
 
        

 
39 
 
Ақиық ақын-Мҧқағали 
 
      
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ол  1931  ж.  9-шы  ақпанда 
Алматы  облысы
,  қазіргі  Райымбек 
(бҧрынғы  Нарынқол)  ауданының 
Қарасаз
 ауылында  дҥниеге  келген. 
Ақынның туған кҥні жӛнінде екі тҥрлі ақпарат бар. Алайда, қҧжаттар 
бойынша  ақынның  туған  кҥні 
ақпанның  9
-нда  тойланады.  Екінші 
ақпарат:  ақынның  анасы  Нағиман  апа  былай  деген:  «Мҧқағалиым 
1931  жылы  наурыз  айының  8-інде  дҥниеге  келген  болатын. 
Жаңылысуым  мҥмкін  емес.  Себебі  балам  мынау  фәнидің  есігін 
ашқаннан 
біраз 
уақыт 
кейін 
Наурыз 
тойы
 болады, 
наурыз 
кӛже
 жасаймыз  деп  кҥтіп  отырғанбыз.»  Мҧқағали  Мақатаев 
атындағы  әдеби  сыйлықтың  лауреаты 
Оразақын  Асқар
 ақынның 
екінші  туған  кҥніне  байланысты  мынадай  сӛз  айтады:  «Ал  қҧжат 
бойынша  Мҧқағали  9  ақпанда  дҥниеге  келген.  Бҧл  куәлікті  ақын  ес 
білген кезде сол кездегі сайлау науқанына байланысты ӛзі жаздырып 
алған екен».
[1]
 Азан шақырып қойылған аты - Мҧхаммедқали.
[2]
 Әкесі 
қарапайым  шаруашы:колхозда  сушы,  шалғышы  болып  істеген. 
Мҧқағали ҥйдің тҧңғышы болған, оның артынан бір қыз және ҥш ҧл 
туған.  Ақынның  қарындасы  мен  алғашқы  інісі  ерте  кӛз  жҧмған. 
Соңғыларының  есімдері  -  Тоқтарбай  мен  Кӛрпеш.  Қазақ  дәстҥрі 
бойынша  ҥйдің  алғашқы  баласы  ата-әжесінен  тәрбие  алуы  тиіс, 
сондықтан  Мҧқағали  әжесі  Тиынның  қолында  ӛсіп,  анасын 
жеңгесіндей қабылдайды. Балалық шағы соғыспен қатар ӛткендіктен, 
ақын  тағдырдың  ащы дәмін ерте татады("Неңді  сенің аңсаймын,бала 
шағым?").  Мҧқағалидің  әкесі  1941ж  Калиниград  майданында  қаза 
табады.
[2]
 
Хронология 

 
1948 - 49 
ҚазМУ
-дың филология факултетінің студенті; 

 
1948 - оқуын тастап, Шибҧт ауылында ауылдық кеңестің хатшысы; 

 
1949 - кӛктемде жары Лашынмен отау қҧрады; 

 
40 
 

 
1949  -  "Советтік  шекара"  газеті  ақынның  "Қырман  басында", 
"Қойшы бала - Әкітай" деген ӛлеңдірін жариялады

 
1950  -  Алматыдағы  Шет  тілдер  институтының  неміс  тілі 
факультетіне  оқуға  тҥсіп,  кӛп  ҧзамай  тҧрмыстық  жағдайына 
байланысты оқуын тастайды; 

 
1954 - Қарасаздың бастауыш мектебінде орыс тілі мҧғалімі болып 
тағайындалады,  осы  жылы  ақынның  ҥш  ӛлеңі  "Әдебиет  және 
искусство" журналында жарияланды; 

 
1957 - Республикалық радионың диктор қызметін атқарады

 
1960-62 - "Советтік шекара" газетінің бӛлім меңгерушісі; 

 
1963-1965 - "Мәдениет және тҧрмыс" журналында жҧмыс істейді; 
Ол  1962  жылы 
Алматыға
 қоныс  аударып,  әдеби  ортаға  етене 
араласа  бастайды.  Алматы  Шет  тілдері  институтының  неміс  тілі, 
Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультеттерінде оқып 
және  Мәскеудегі  М.  Горький  атындағы  әлем  әдебиеті  институтында 
білім алады. 
Мҧнан  соң  «Социалистік  Қазақстан»  (қазіргі  «
Егемен 
Қазақстан»
)  газетінің  (1962-1963  жж.),  «Мәдениет  және  тҧрмыс» 
(қазіргі  «
Парасат»
)  (1963-1965  жж.),  «
Жҧлдыз»
 (1965-1972  жж.) 
журналдарының 
редакциясында,
Қазақстан 
Жазушылар 
одағында
 (1972-1973  жж.)  қызмет  атқарады.  Мҧқағали  Алматыдағы 
қазақ әдебиеті мен ӛнерінің қаймақтары шоғырланған ортада ӛткерген 
аз  ғана  жылдар  ішінде  ӛзіндік  дара  ҥнін,  суреткерлік  қайталанбас 
дарынын  танытып,  ӛнімді  еңбектене  білді.  «Ильич»  (1964), 
«Армысыңдар  достар»  (1966),  «Қарлығашым  келдің  бе?»,  «Мавр» 
(1970),  «Аққулар  ҧйықтағанда»  (1973),  «Шуағым  менің»  (1975)  атты 
жыр  жинақтарын  кӛзінің  тірісінде  жариялап  ҥлгерді.  Мҧқағали 
поэзиясының қайнар кӛзі, шабыт тҧғыры туған елі, ӛскен жері, Отан 
тағдыры,  замана  тынысы,  замандастарының  арман  аңсары.  Осының 
бәрін  Мҧқағали  жас  дарынға  тән  қайталанбас  шеберлікпен,  тәңірдің 
таңдайынан  тӛгілгендей  поэтикалық  мінсіз  ҥйлесіммен,  әр  жҥрекпен 
тіл  табысар  сыршыл  да  шыншыл  сезіммен,  нағыз 
поэзияға
 ғана  тән 
бейнелі  образдармен  бедерлеп,  ӛлмес  ӛнер  деңгейінде  туындатып 
отырған. 
 
                                               Абайдың сыны 
 
1.Әңгімені оқыңыз. Тҥсініңіз.      
           Әбіш - Абайдың баласы. Абай Әбіштің болашағынан ҥлкен 
ҥміт кҥтеді. Баласын тоғыз жасында Семейге оқуға жібереді. Оны 

 
41 
 
бітірген соң, Петербурға оқуға жібереді. Әбіш те ӛте зерек болды. 
Жақсы оқыды. Ақылды жігіт болып ӛсті. 
       Бір кҥні Абай баласының ақылын сынайын деп, оған сҧрақ қояды: 
-
 
Әбіш, балам, дҥниеде ақ тҥсті зат асыл ма,қара тҥсті зат асыл ма?- 
дейді. 
-
 
Әрине, ақ тҥсті зат асыл,-деп жауап берді Әбіш. 
Абай баласының айтқанына қарсы: 
-
 
Жоқ,балам, қара тҥсті зат асыл,-дейді. 
Әбіш әкесіне кҥліп қарап: 
-
 
Әке,неге қара тҥсті асыл дейсіз?- дейді. 
Абай біраз ойланып былай дейді: 
-
 
Адам  барлық  нәрсені  кӛзбен  кӛреді.  Кӛздің  ішіндегі  ақ  ештеңені 
кӛре  алмайды,кӛздің  ішіндегі  қара  кӛреді.  Тағы  бір  дәлелім 
бар:қағаз ақ болады. Бірақ одан ешкім ештеңе оқи алмайды. Ал ақ 
қағазға  қара  жазу  болса,адам  оны  оқиды  білім  алады.Білім  сенің 
болашағың.  Тағы  айтарым:адамның  жас  кезінде  шашы  қара 
болады.  Ал  қартайғанда  шашы  ақ  болады.  Жас  кезіндегі  кҥш, 
білім  қартайғанда  азаяды.  Сондықтан  ақтан  қараны    асыл  деп 
ойлаймын, балам,-дейді. 
Сонда Әбіш:  
-
 
Әке осының бәрін қалай ойлап білдіңіз?-дейді. 
-
 
Ақылмен ойлап білдім, -деді Абай. 
-
 
Олай  болса  ақыл  мида  болады.  Ал  мидың  тҥсі  ақ  емес 
пе,әке.Ақыл,  нҧр,  жарық-бәрі  де  ақ  тҥске  ҧқсайды.  Бҧлар 
дҥниедегі  асыл  заттар.Сондықтан  ақ  тҥсті  заттар  асыл  деп  айта 
аламын,-деді Әбіш. Абай баласының айтқан сӛздеріне риза болды. 
Әбіштің маңдайынан сҥйді. 
 
2. Әңгіме мазмҧнын тҥсіндіңіз бе? Тексерейік. 
Абай қандай тҥсті асыл зат дейді?                  Әбіш қандай тҥсті асыл 
зат дейді?                   
А) ақ                                                                          А) ақ 
Ә) қара                                                                      Ә) қара 
Б) екеуінде                                                                Б) екеуі де  
 
3. Сіз қалай ойлайсыз? Кім дҧрыс айтты? 
А) Абай                                                           Ә) Әбіш 
 
4.Мақалға мән беріңіз. 
Бала атадан озық туады. 
 

 
42 
 
Табандылық 
 
1.Ой шақыру. Сҧрақтарға жауап беріңіз. 
                                         Сҧрақтар 
       Иә 
      Жоқ 
Сіз кітап оқығанды ҧнатасыз ба? 
 
 
Бос уақытыңызда кітап оқисыз ба? 
 
 
Кітапты тез оқып бітіресіз бе? 
 
 
Кітапты бір оқығаннан тез тҥсініп аласыз ба? 
 
 
Бір кітапты бірнеше рет қайта оқыған кезіңіз 
болды ма? 
 
 
 
2.Мәтінді оқыңыз. Тҥсініңіз. 
 
     Әбу  Насыр-әл  Фараби  жас  кезінен  бастап  кітап  оқығанды  жақсы 
кӛрді.Қолынан  кітап  тҥспеуші  еді.Әр  тҥрлі  кітаптарды  оқиды.Кітап 
оқып болғанан кейін,кӛп ойланатын әдеті бар болатын. 
     Бір кҥні жолаушылап бара жатқан жолдасы Әбу Насырға: 
Менің  мына  кітаптарымды  сақтап  қой.Қайтып  келген  соң  алармын.- 
деп бір бума кітапты Әбу Насырдың қолына ҧстатады.Әбу Насыр оны 
ҥйіне  апарып,  сақтап  қояды.Бос  уақытында  Әбу  Насыр  кітаптың 
біреуін алып, оқи бастайды.Кітап сӛздері ҧнап қалады да,аяғына дейін 
оқып  шығады.Бірақ  бірден  тҥсіне  қоймайды.Қайта  оқиды.Тағы  да 
қанағаттанбайды. 
     Тӛртінші  рет  оқиды.Бесінші  рет  оқиды.Ақыры  кітаптағы  ойды 
толық  тҥсініп  алғанша,  кітапты  қайта-қайта  оқи  береді.Сонда  ғана 
жазылған жайлардың мағынасын айқын ҧғып,анық тҥсінеді. 
      Осы 
табандылығының  арқасында  Әбу  Насыр  ғылымға 
келеді.Кітап  оқудан  еш  жалыққан  емес.Әбу  Насыр  әл-Фараби  асқан 
білікті философ болып жетілген екен. 
 
3.Сіз қалай ойлайсыз? 
 
А) Әбу Насыр кітапты бір оқығаннан тҥсінді ме?           Иә / Жоқ 
Ә) Әбу Насырдың орнында болсаңыз не істер едіңіз? 
 
                                               кітапты оқымайтын едім. 
                                          
           Мен                              кітапты оқитын едім. 
                                                                                     
                                                кітапты алмайтын едім. 
 

 
43 
 
4.Мақалға мән беріңіз. 
                                     Кҥш – білімде, 
                                     Білім – кітапта. 
 
Логогрифтер 
 
Бір сӛздің бір әріпін қысқартса немесе бір әріп қосса,мағынасы 
ӛзгеретін сӛз шығады.Осы сӛз ретін ҧйымдастыруды  логорифтер  
деп атайды. 
                           Бізге тақай 
                           Келіп Ақай: 
                          -Бҥгін қай,- 
                           Деді,- ай?       
                                                   Тҥсі ақ, 
                                                    Ҥркек,  сақ, 
                                                    Мал ҧсақ, 
                                                    Бҧл тҧсақ. 
                         Ата МЕКЕН 
                         Байтақ ЕКЕН 
                         Қазба-байлық КЕН 
                         Жерінде ЕН. 
                                                      «Тілші  болған РАХАТ»,- 
                                                        Деп жҥр елге АХАТ. 
                                                        Газетке жазып ХАТ, 
                                                        Шығарасың АТ. 
                          Керек сорпа ЖАСАУ. 
                          Балық аулап АСАУ. 
                          Жыртығы жоқ САУ. 
                          Болмай тҧр бірақ  АУ. 
                                                          Маған ЕР, 
                                                          Алма ТЕР.  
                                                          Кӛмек ЕТЕР,  
                                                          Кҥшің ЖЕТЕР.        
                        Ел бҧған қанық, 
                        Талас жоқ анық, 
                         Бекітсе нық, 
                         Борсынға шарбақ –ық. 
                                                            Алаулап батыс, 
                                                            Басталды атыс, 
                                                            Айқай –шу тыс, 
                                                            Кӛк тҥтін  

 
44 
 
                                                     Омофондар 
                      Бір әріп ӛзгерсе, мағынасы да ӛзгеретін ҧйқастар. 
 
               Шатастырып кебісті, 
               Екі қария керісті. 
               Бір-біріне кейісті, 
              Ақырында келісті. 
                                                  Нан жауып, 
                                                  Сиыр сауып, 
                                                   Жемдеп тауық, 
                                                  Жҥр сауық. 
              Сіріңке шағып, 
              Шамды жағып, 
              Есікті жауып, 
              Дем алып жатып, 
                                                 Ҥйде Санақ, 
                                                  Болмайды салақ, 
                                                  Есептеп санап, 
                                                  Оқыды сабақ. 
 
Суреттер сӛйлесе: 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
45 
 
«Н» мен «Ң» айырмасы қандай? Егіз жолдар 
 
 
 
 
 
 
Дыбыстайық
: н ң н ң н ң н ң н ң 
«Н» мен «ң» дыбысты сӛздер айтайық. 

 
46 
 
 
Сӛздерді салыстыр. Мағынасын айт.
 
Он - оң тон - тоң 
Шын - шың мен - мең 
Кҥн - кҥң сен – сең 
 
Ой тҧжырымдамасы: 
 

 
47 
 
«Н» мен «ң» дыбыстары ӛзгергенде сӛз мағынасы да ӛзгереді. 
«Н» мен «ң» екеуі екі басқа әріп, екі басқа дыбыс. 
«Н»- тіл ҧшы дыбысы 
«Ң» - тіл арты дыбысы 
 
Мен  бір  затты  жҧмбақтап  айтам,  сендер  жауабын  тауып,  сол  сӛзді 
кӛркем етіп жазасыңдар./ 
1.  Менің  бір  жолдасым  бар.  Жолдас  болғанда  бір  тҥрлі.  Қайда  барсам  да 
қасымнан  қалмайды.  Менсіз  ешқайда  бармайды.  Тҧрсам  тҧрады,  жҥрсем 
жҥреді.  Бірақ  ҥндемейді.  Жарықта  қасымда  жҥреді,  қараңғы  болса  ғайып 
болады. Сендерде сондай жолдас бар ма? Ол не? / Кӛлеңке/ 
2.  Сені  кішкентайдан  жарық  дҥниеге  әкеліп,  ӛсіріп  баққан  еді.  Сені 
еркелеткен  еді.  Саған  тамақ  беріп,  ҧйықтатқан  еді.  Ол  кім?  /  ана/ 
3.  Олар  жабайы.  Далада  жҥреді.  Жыртқыш.  Ӛлексемен  қоректенеді. 
Кейбіреуі тамағын ӛздері табады. 
Жҥгіреді, секіреді. Ол не? / аң/ 
4. Ас атасы. Оны жерге тастауға болмайды. Қиқымын шашпаңдар, жерде 
жатса қастерлеп, торғайларға тастаңдар. / нан/ 
КӚЛЕҢКЕ, АНА, АҢ, НАН 
 
Шығармашылық тапсырма:
 Суреттің аттарын қатесіз жаз. 
Қоңырау, шаңғы, жаңғақ, қоян, қайың, елтаңба, кҥн 
 
Ойын:
 «Жасырынған сӛз» Берілген сӛздердің кез - келген буынын алып, 
жаңа сӛз қҧра. 
Қа-йың  Са-раң  Шаң –ғы      Мыс: Қа - раң – ғы   
 
 Ң дыбысты сӛздерді тауып, мағынасын айт, қатесіз жаз. 
Амандық, аңғарғыш, енжарлық, жоңқа, заңғар, қант, перзент, шоңайна, 
таңдай, жаңқа, жайын, қҧ лыншақ, сҧңқар. 
 
Ӛз бетінше жҧмыс:
 Ң дыбысты сӛздер жаз. 
Не? 
. ң /аң/ 
.. ң /соң/ 
... ң /қолаң/ 
.... ң /сараң/ 
Не істеді? 
... /шаңдатты/ 
... /бҧлаңдады/ 
... / жеңді/ 
... / тоңды/ 
 
Қандай? 

 
48 
 
Те... біл 
Бойша... 
Қы... ыр 
Кҥре...\ 
 
 Суреттегі заттардың атауын тӛмендегі сӛздермен сәйкестендіріп, 
бірнеше сӛйлем қҧрастыр. 
ҚОЯН - орғыды 
ҚОҢЫРАУ - Соғылды 
ЖАЙЫН - жҥзді 
ДӚҢГЕЛЕК – дӛңгеледі 
 
Жеке жҧмыс: Қате жазылған сӛзді ата. 
Жәңдік, бәтеңке, ҥңгір шанғышы кең терең 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Асан (Хасан, Қасан) Сәбитҧлы Қайғы 
 
Қызметі:  мемлекет қайраткері, ақын, жырау, би, философ 
Туған кҥні:  XIV ғасырдың ортасы 
Туған жері: 
Алтын Орда
 
Азаматтығы: 
Қазақ хандығы

Ноғай ордасы
,
Алтын Орда
 
Ҧлты:  ноғайлы-қазақ-Алтын Орда 
Қайтыс болған 
кҥні: 
XV ғасырдың басы 
 
Философия дҥниетанымы 

 
49 
 
Асан Қайғы Қаласының философия дҥниетанымы 
ҥш бағытқа бӛлінеді: 
1.
 
этикалық 
дҥниетаным
 – 
ҧлы 
жыраудың 
философия  ойларының  ӛзегін  қҧрайды. 
Адам

адамшылықтың басты қасиеттері, олардың мәні мен 
сипаты 
жоғары 
имандылық 
деңгейінде 
қарастырылған. 
Поэтикалық
 формамен 
берілген 
этикалық  ҧғымдар,  тҥсініктер,  қағидалар 
Шығыс 
ӛркениетіне
 тән 
ерекшеліктермен 
сабақтастық 
тауып,  адамгершіліктің  алуан  қырлы  болмысын 
айқындайды.
[5]
 
2.
 
Поэтикалық  зерде  және  философияның  қазақ 
дҥниетанымында  егіз  ҧғым  екенін  жырау  ӛз 
толғаулары  арқылы  толық  дәлелдеп  берді. 
Адам  ӛмірінің  мәні,  мақсаты,  ӛлімнің 
растығы,  қоршаған  дҥниені  тану  мәселелері 
Асан 
Қайғы 
философиясының 
басты 
бағыттары. 
3.
 
Асан  Қайғы  гуманизмі,  адамға  деген  сҥйіс 
пеншілігі 
тарихи 
сана 
арқылы 
тҥркі 
халықтарының  жадында  сақталған.  Ноғай, 
ӛзбек, 
тҥрікмен, 
қырғыз, 
қарақалпақ 
халықтары  арасында  Асан  Қайғы  есімі 
ілтипатпен  аталып,  қҧрмет  тҧтылады.  Оның 
ақындық  ойы  мен  жыраулық  философиясы 
ӛзінің 
танымдық 
қҧдіреттілігімен 
ерекшеленеді.  Қазақ  халқы  ғасырлар  бойы 
тарихи  сатыларында  Асан  Қайғы  есімін 
ҥстемдікке,  озбырлыққа,  әділетсіздікке  қарсы 
ҧстанған ізгілік символына айналдырды. Асан 
Қайғы 
Оқшы  ата
 қорымына  жерленіп,  басына 
кесене тҧрғызылған. 

 
Асанқайғының нақ жерленген жері белгісіз. Екі 
дерек бар: біріншісі бойынша, 
Жезқазған 
облысының
 
Ҧлытау ауданында
, ал екіншісі 
бойынша, Қызылорда облысының
Шиелі 
ауданындағы
 Шиелі ауылынан 16 шақырым 
жерде жерленген екен. Асанқайғыға арнап 
жасалған ескерткіш Асан ата кесенесі "Жеті 
әулие" қорымында.
[6]
 
 

 
50 
 
    ӘЗIЛ  СӚЗДIҢ  АТАСЫ  Кӛркем  сӛз  ӛнерiнiң  кӛрнектi  ӛкiлi, 
қазақтың  ақтангер  ақындарының  бiрегейi,  әйгiлi  Шал  ақынның 
туғанына  биыл  250  жыл  толып  отыр.  Кейбiр  газеттерде  анда-
санда  шын  жанашырлықпен  жарқ  еткен  қызғылықты  мақалалар, 
арнаулар  болмаса  бабаның  тойы  деп,  бауыр  тартып,  дананың 
тойы деп дабыл салушылық бҧл жолы бҧйырмай тҧр. Неге екенiн 
бiлмеймiн, шiлде айында ӛткен ―Халық бiрлiгi мен ҧлттық тарих‖ 
жылына арналған Қазақстан Республикасы Ғылым Министiрлiгi - 
Ғылым 
Академиясының 
жалпы 
жиналысында 
елiмiздiң 
Мемлекеттiк  Хатшысы,  атақты  жазушы  Әбiш  Кекiлбаев  мырза 
ҧлттық  тарихымызға  дәнекер  болған  ҧлы  бабаларымыздың 
қатарында  атаса  да  мерей  тойлы  жылына  қазақтың  ақындық 
әлемiнде  ешкiмге  ҧқсамас  кесек  тҧлға,  ҥздiк  дарын  иесi  -  Шал 
ақын  Қҧлекеҧлы  туралы  той  қызуының  дҥбiрi  мен  от  шарпуы 
бiлiнбейдi.  Ӛкiнiшке  малтықпай  әлi  де  уақыт  бар  ғой,  жыл  аяғы 
ардақты  бабамызға  салмақты  естелiк  жасатар  деген  ҥмiттен  де 
қҧралақан 
емеспiн. 
Шал 
ақын 
жайлы 
сӛз 
кӛтерсек, 
отаршылдықтың  орынан  шошып,  қҧрығынан  қҧтылуға  кiрiсiп, 
арыстандай  айқасқан,  жолбарыстай  шайқасқан,  ХУШ-  ғасырдың 
басында  алты  Алашқа  аты  шығып,  Абылай  ханның  ең  жақын 
серiгi  болған  Қҧлеке  батырды  еске  алмай  ӛте  алмаймыз.  Оның 
себебi:  шын  аты  Тiлеуке  -  Шал  ақын  сол  Қҧлекенiң  бел  баласы. 
Осы  жағдайдың  ӛзi  Шал  ақынның  ҧлт  тiлегiн  ҧран  еткен  ҧлы 
әулеттен 
абзалдығы, 
кҥшiне 
адуындылығы, 
талабына 
тапқырлығы  сай  ӛнер  иесi  екенiн  кӛрсетедi.  Әкесi  Қҧлеке 
ӛлгенде:  ―Қҧлеке  жиырмада  арқар  едi,  Отызда  би,  қырқында-
дарқан  едi, Кешегi дулап ӛткен Қҧлекенiң,  Алдынан орыс, қазақ 
тарқап  едi‖,  -деп  тегiн  айтылмаған.  Қҧлеке  жаудан  жаны 
шайлықпас батыр да, дауда орыс, қазақты таңдантқан  орақ  тiлдi 
шешен,  байыпты  туған  саясаткер  де  болып  ӛткен  дарабоз.  Ол 
Абылай  ханның  жалаңтӛс  батыры  ғана  емес,  ең  сенiмдi  елшiсi 
болып  қызмет  еткен,  ӛз  заманының  сауатты  да,  салауатты  озық 
туған  шын  мәнiндегi  зор  қайрат-керi.  Атаға  тартып  туған  ҧл  - 
Шал  ақынның  қолда  бар  шығармаларына  ҥңiлсек,  арқа  сҥйер 
негiзi берiк, топқа тҥссе тайсалмас, айтысқа кiрсе жан салмас, ән 
шырқаса ерен, сӛз сӛйлесе әрi терең, әрi шалқар шабытымен ―мен 
мҧнда‖ -лап тҧр.  
 
 
 

 
51 
 
                                Оқушылар шығармашылығы 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал