Курсы бағдарламасының ж и н а ғ Ы



жүктеу 27.29 Kb.

бет3/23
Дата14.09.2017
өлшемі27.29 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23

Қосымша дидактикалық материалдар 
 
 
                                          
 
 
 
 
 
 
 
 
Алдар кӛсе мен оның ашкӛзді ауылдасы. 
 
   
Алдар  кӛсенің  ауылына  бір  сараң  кӛшіп  келеді.  Ешкімге  ештеңе 
бермейді.  Ал  ӛзі  алса,  ешқашан  қайырмайды.  Сараң  болғанда  да 
ӛзінен  ӛзі  аяйтын  сараң.  Тіптен  тамақ  ішпейді  деуге  де  болады.
 
    Сӛйтіп  жҥріп  әлгі  сараң  ханның  қызын  кӛргісі  келеді.  «  Кӛрсет!»- 
деп Алдар кӛсеге жалынады. Әрі ойланып, бері ойланып, Алдар кӛсе 
кӛнеді. Екеуі жолға шығады. 
Жолай 
қой 
жайып 
жҥрген 
шопанға 
жолығады.
 
-  Қайтар  жолда  қайырамын,  сен  маған  қарызға  екі  теңге  бере  тҧр,  - 
дейді. 
Сараң 
қинала-қинала 
әрең 
береді.
 
-    Айналайын,  -  дейді  Алдар қойшы балаға,  -  менде  екі  теңге  бар,  ең 
жаман  деген  бір  қотыр  лағыңды  сат!      Шопан  сатады.
 
-  Рақмет!  Енді  сен  маған  осы  лаққа  және  екі  теңгеме  дҧрыстау  бір 
қозы бер. 
Бір  лақ  және  екі  теңге  деген  әжептәуір  дҥние  ғой!  Береді.
 
- Бауырым! Енді сен мына лақты да, қозыны да, тіпті екі теңгені де ал. 
Алда  бір  ҥлкен  ешкі  бер!  -  Шопан  бҧл  жолы  да  ойланбай-ақ  келісе 
салады. 
Ӛстіп, қайта-қайта ауыстырып отырып, Алдар Кӛсе не бары екі 
теңгеге 
бір 
ҥлкен 
семіз 
қой 
сатып 
алады…
 
      Хан  сарайы  дарияның  қақ  ортасындағы  шағын  арада  орналасқан 
екен. 
Сарай 
мен 
жағалаудың 
ортасында 
ағаш 
кӛпір.
 
Жолаушылар сол кӛпірге таяу жерге жетіп, шатыр тігеді. Сол кезде су 
алуға 
келген 
хан 
сарайының 
бір 
кҥңі:
 
- Сіздер кім боласыздар? - деп сҧрайды. 
-Біз  Аспан  адамдарымыз!  -  дейді  Алдар.  Асығып-ҥсігіп  әрең  жеткен 
қыз  осының  бәрін  ханның  қызына  айтып  барады.    Аспан  адамдары 

 
27 
 
қандай  болады  екен  деп  жақындап  келеді  де,  ханның  қызы  тез  кетіп 
қалады. 
Пәлендей 
айырмашылық 
таппайды.
 
Хан  қызын  кӛруге  қҧштар  боп  келген  сараң  оған  қарамай,  оның 
ҥстіндегі  асыл  әшекейлерге  қараймын  деп,  қыздың  қандай  екенін 
дҧрыстап кӛрмей де қалады. Кӛп кешікпей әлгі кҥң су алуға тағы да 
келеді.  Келсе,  әлгі  аспандықтар  қойды  союдың  орнына  балтамен 
шауып  жатыр  екен,  оралған  бойда  осының  бәрін  ханның  қызына 
жеткізеді. 
- Бҧлар тіпті мал соя білмейтін кӛрінеді! 
Мҧны естіген ханшайым ӛз кҧлағына ӛзі сенбей, жаңағы жерге 
тағы  келеді.  Ханшайымды  кӛруге  қҧмар  сорлы  сараң  оның  киім-
кешегін  қызықтап,  онын  ӛзін  тағы  да  жӛндеп  кӛре  алмайды.  Аспан 
адамдарының  ақымақтықтарына  таңқалған  хан  қызы  тыныш  жата 
алмай, ―бҧлар тағы не бҥлдіріп қойды екен‖ -деп мазасыздана береді. 
―Барып  біліп  келші‖-  деп,  кҥңін  ҥшінші  рет  жібереді.
 
-  Ойбой,  мал  союды  білмегендерін  былай  қойғанда,  бҧлар  тіпті 
дҧрыстап  тамақ  та  пісіре  алмайды  екен.  Шҧңқыр  қазып,  соған  су 
қҧйып,  сол  суға  ет  салып,  ҥстіне  қазан  тӛңкеріп,  соның  ҥстіне  от 
жағып жатыр. Сҧмдық-ай! - деп келеді бҧл жолы әлгі кҥң. Шыдамай 
кеткен ханшайымның ӛзі барып, қалай тамақ пісіру керегін ҥйреткен 
болады.  Содан  кейін  ӛзен  жағасында  тоңып  қалар  деген  жақсы 
ниетпен сарайға әкеліп, тӛсек салып, жатқызып кетсе, барлауға барған 
кҥң 
тағы 
бір 
қызық 
хабар 
жеткізеді:
 
Бҧлар тӛсектің  де не екенін  білмейтін  болып шықты! Ӛздерін ӛздері 
аяқтарыннан асып қойып, салбыраған қҥйлерінде демалып жатыр… 
Ханшайымның  ӛзі  тағы  барып,  тағы  тҥсіндіріп,  тӛсекке 
жайғастырып  қайтады.  Қысқасы,  Алдар  кӛсенің  ауылдас  сараң 
айлакер кӛршісінің арқасында ханның қызын бір емес, бірнеше мәрте 
кӛріп  ҥлгерді.  Бір  кӛрген  ҥшін  мың  теңге  тӛлеуге  тиіс  сараңның 
сараңы  бір  тҥгіл,  бірнеше  мәрте  кӛрсеткен  Алдар  кӛсеге  рақымет  те 
айтпайды. Ҧялмай-қызармай, қойға деп берген екі теңгесін сҧрайды. 
            Сараң  екенін  білсе  де,  тап  осындай  сараң  шығар    деп 
ойламаған  Алдар  кӛсе  қатты  ашуланды.Тіпті  ауырып  қалады. 
Дҥниеқоңыз  кӛршісі  кӛңілін  сҧраған  болып,  тағы  да  әлгі  екі  теңгені 
есіне  салады.  Сол  кезде  Алдар  кӛсе  ӛтірік  ӛліп  қалады.  Жақындары 
мен туыстары ауыл болып оны соңғы жолға шығарып салады. Сараң 
да  келеді.Кӛзінен  жасы  сорғалап  жылайды.  Қайғырғаннан  емес, 
әрине.  ―Қарызымды  қайырмай  кетті‖-  деп  қапа  болғаннан  еңірейді. 
Еңірегенде 
етегі 
жасқа 
толады.
 
        Зират  басындағы  ел  тарағаннан  кейін  Алдар  кӛсе  ақырын  басып 
ҥйіне оралады. 

 
28 
 
Бірер кҥн ӛткеннен кейін екі теңгенің иесімен жолығып қалады. 
Ӛз  кӛзімен  жерлеп  қайтқан  марқҧмды  кӛшеде  кездестіріп,  сараңның 
тӛбе шашы тік тҧрады.  
-  Қорыкпа!  Қорықпа!  Періштелер  маған  «Біреуге  екі  теңге  берешек 
екенсің,  бар,  сол  қарызыңнан  қҧтылып  қайт!»-  деп  бірер  кҥнге 
босатып жіберді. Мә, қарызың! Ал мені о дҥниедегілер кҥтіп отыр! - 
дейді  Алдар  кӛсе.  Оның  бҧл  сӛзін  естіген  сараң  тілі  кҥрмеліп,  сол 
жерде талып қалады… 
 
Ақ тиін мен қасқыр 
 
 
 
 
 
 
Бір кҥні ақ тиін бҧтақтан бҧтаққа қарғып жҥріп, ҧйықтап жатқан 
қасқырдың ҥстіне қҧлайды. Қасқыр  қарғып тҧрып оны жегісі  келеді. 
Ақ тиін жалынып: 
     - Мені жеме, жібер? – дейді. 
-  Жарайды,  жіберейін,  бірақ  сен  маған  айт:  неліктен  сендер  әр 
уақытта шат болып жҥресіңдер? 
      Сонда ақ тиін: 
      -  Мені  жіберіңіз,  содан  соң  айтайын,  әйтпесе  жҥрегім  дірілдеп, 
сӛйлей алатын емеспін, – дейді.  
     Қасқыр ақ тиінді босатады. Ақ тиін ағаш басына шығып алып: 
    -  Сен  қасқыр,  залымсың,  залымдық  ішіңді  жандырады.  Сондықтан 
әрқашан қапалы жҥресің. Біз ешкімге жауыздық істемейміз, сол ҥшін 
де әр уақытта мәз болып жҥреміз, – депті. 

 
29 
 
 
 
 
 
 
                      
 
 
 
 
 
 
 
 
Қуыр, қуыр, қуырмаш 
 
Қуыр, қуыр, қуырмаш,  
Мен айтайын қолыңды аш!  
Мынау тҧрған бас бармақ,  
Жҧмыс содан басталмақ.  
Алақанның тҧңғышы  
Болсын осы жылқышы.  
Балаң ҥйрек жанында,  
Бейім сиыр бағуға.  
Ортан терек - ҧзыны,  
Тҥйе бақсын, қызығып!  
Шылдыр шҥмек - бҧл саусақ,  
Қой бағуды тҧр аңсап.  
Титтей бӛбек-шынашақ,  
Сен дайында жер ошақ.  
Білекке енді барайық,  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Онда не бар табайық:  
Мына жерде кҥн болар,  
Мына жерде тҥн болар.  
Мына жерден ай шығар,  
Мына жерден май шығар.  
Бәрін айтып болдық па?  
Келіп қалдық қолтыққа!  
Қытық, қытық, қызық-ай,  
Міне, ӛрік, міне, май!  
Қуыр, қуыр, қуырмаш,  
Бидай салам, қолыңды аш.  
Тӛгіп алмай, кҥлем деп,  
Балапанға барып шаш! 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
30 
 
               Қызықты альфавит 
 
 
 
                      
              
 
 
 
 
 
Телеграф бағаны деп қаласың
Насосқа ҧқсастығын табасың.    
                                   (Т әрпі) 
 
 
Мысықта бар, кҥшікте жок. 
Ыдыста бар, алмада жоқ.  
                                 (Ы әрпі) 
 
        Арықта бар 
        Сезімде жоқ., 
        Балықта бар, 
        Теңізде жоқ.         
        Бҧл қай әріп ? ( А ) 
 
        Сабынды, сағызды 
        Сарымсақты, сәбізді. 
        Сапсыз бірақ тәрізді, п ?  
                               ( С ) 
          
 
        Жҧпар исі еседі,  
        Бастап тҧрған қай әрі 
        Жайнап бақта ӛседі. 
        Қайсы әріптен басталған,  
        Аты не кім шешеді ?    
                                           ( Г ) 
         
       Мынау доға –  
       Қарайық, 
       Ҧқсайды оған қай әріп?    
                                           ( Л ) 
        
 
       Ас біткеннің анасы, 
       Қасиетті нан осы. 
       Қайсы әріптен басталып
       Аяқталған қарашы.     (Н ) 
 
 
       Балаларға базарлық 
                                                   Ӛтірік ӛлең 
 
Тау басына кҥріш ектім 
Суды айдан тасып септім, 
Жинап алып егінімді 
Тасбақамен ҥйге жеттім. 
Мініп алып кӛбелекке 
Жеттім айға ебелектеп, 
Балық аулап теңізінен 
Тауларынан  тердім  жидек. 
Айға бару кӛпке арман, 
Ал, мен болсам кҥнде барғам, 
Оқуымды бітірген соң 
Баруды айға менде қойғам. 
Тауларында архар, киік 
Шҥйгін шӛбін жейді сҥйіп 
Айдын – шалқар кӛлдерінде 
Аққу, қаздар жҥред жҥзіп. 

 
31 
 
Таңғажайып табиғаты 
Ӛзгермейді – ау қысы, жазы 
Ҥй – жәй салып алғым келед 
Қоныстанып  қалғым келед. 
Қалған болсам қоныс тауып 
Қыдырамын Марсқа анық, 
Сҥйінші айтып келер едім 
Қҧмырсқаға мініп, шауып. 
Балалар! 
Қиял ҧшқыр ойдан туад 
Тіршілікте бойға қуат, 
Ой мен қиял болмаса егер 
Ӛнер – ғылым қайдан шығад? 
Қиял мен ой егіз екен 
Кӛп ғылымға негіз екен. 
  
Бауырсақ трә-лә-ләм     
ауырсақ ертегісі) 
   Ертеде бір Шал мен Кемпір болыпты. Кемпір бір кҥні қаймаққа нан 
илеп,  оны  майға  қуырып  бауырсақ  пісіріпті.  Оны  терезенің  алдына 
суытып қойыпты. 
Бауырсақ  суып  тҧрып  тҧрып,  бір  кезде  домалай  жӛнеледі.  Домалап 
келіп  терезе  алдындағы  орындыққа,  орындықтан  еденге,  еденнен 
дәлізге,  дәлізден  аулаға,  ауладан  сыртқа,  одан  әрі,  одан  әрі  домалай 
береді, домалай береді. 
Бір кезде оған Қоян жолығып: 
 Бауырсақ, Бауырсақ! Мен сені жеймін! – дейді. 
-   Қоян, сен мені жеме. Мен саған ӛлең айтып беремін:  
«Менің атым Бауырсақ, Бауырсақ! 
 Қаймаққа иленгем,  
Майға пісірілгем, 
Терезеде суығам. 
 Ҧстатпай кеттім Атама,  
Ҧстатпай кеттім Әжеме. 
 Ҧстатпаймын Қоян саған да!». 
Содан  Бауырсақ  қара  жолмен  домалап  кете  барады.  Оған  Қасқыр 
кездесіп, оның да жегісі келеді. 
Бауырсақ ӛзінің әнін Қасқырға айтып беріп, одан әрі домалай береді. 
                                            Бір кезде Аю жолығады: 
-  Бауырсақ, 
Бауырсақ! 
Мен 
сені                                                                        
жеймін! – дейді ол. 
-  Сендей 
майтабанға 
мені 
жеу                                                  
қайда?  
 Ҧстатпай кеттім Атама, 
 Ҧстатпай кеттім Әжеме,  
 Қоян 
менен 
Қасқырға 
ҧстатпағам,                                                                
ендеше 
Ал сендейге  ҧстатпаймын мҥлде де! 

 
32 
 
 
          Сӛйтіп домалай жӛнеледі. Аю тек кӛзімен шығарып салады. 
Бауырсақ домалағаннан домалап келе жатса оған Тҥлкі жолығады: 
-  Бауырсақ, Бауырсақ, қайдан домалап барасың? - дейді ол. 
-  Жолмен домалап барамын. 
-  Бауырсақ,  Бауырсақ,  маған  ӛлең 
айтып берші!... 
- Содан Бауырсақ: 
 «Менің атым Бауырсақ, Бауырсақ! 
 Қаймаққа иленгем, 
 Майға пісірілгем, 
 Терезеде суығам.  
Ҧстатпай кеттім Атама,  
Ҧстатпай кеттім Әжеме. 
Ҧстатпай 
кеттім 
Қоян 
менен 
Қасқырға. 
 Ҧстатпай кеттім Аюға, 
 Ҧстатпаймын саған мҥлде де!» деп ӛлеңін 
айтып береді. 
Тҥлкі оған: 
- Әнің  ӛте  жақсы  екен.  Бірақ  жӛнді  ести 
алмай  тҧрғаным.  Бауырсақ,  сен  менің 
тҧмсығыма  шық  та,  әніңді  тағы  бір  рет 
қаттырақ айтшы, - дейді. 
Бауырсақ  Тҥлкінің  тҧмсығына  домалап 
шығып  алып  бар  даусымен  әнін  айтады. 
Сол кезде Тҥлкі ҧстап алады. 
- Тҥлкі,  сен  мені  жеп  қайтесің!  –        дейді  Бауырсақ.  Жҥр  одан  да 
біздікіне,  Атам  мен    Әжеме  барайық.    Олар  сені  тойғызады.                                 
Тҥлкі 
келіседі. 
Жолшыбай 
 
ӛздерімен 
бірге 
Қоян,                                      
Қасқыр  мен  Аюды  ертіп  алады.    Олар  келсе  Әжесі                                     
кӛп  қаусырма  пісіріп  қойыпты.      Қоянға  орамжапырақ  салған,                                           
Қасқыр  мен  Тҥлкіге  ет    салған,  Аюға  таңқурай  салған                                                   
қаусырма 
тиеді. 
Ал 
Бауырсақ 
терезенің 
алдында                                              
ӛзінің әнін айтып  отырады. 
 
 
 
 

 
33 
 
Жҧмбақтар 
 
Сырты жасыл қатты 
Іші қызыл тәтті. 
(қарбыз) 
жерде жатып желіндейді
Кҥз тҥскенше желінбейді. 
(қауын
Кӛк лағым кӛгенде жатып 
семіреді. 
(қарбыз) 
Жасыл ала дӛңгелек, 
Бақшада жатыр дӛңгелеп. 
(қарбыз) 
Әр желінің асты толған кӛк қоян, 
Жаз болғанда кӛк қоянды жеп 
қоям. 
(қияр) 
Бҧтағында азығы 
Ортасында азығы. 
(алма)  
Ақ қҧман жҥр жҥзіп. 
Су бетін сҥзіп. 
(аққу) 
Бес қаруы белінде 
Самғап жҥреді кӛгімде. 
(бҥркіт) 
Бір-ақ сӛз біледі 
Ӛз аты онысы. 
Соны айтып жҥреді 
Және жоқ қонысы. 
(кӛкек) 
Талдың басында 
Жемі бар қасында, 
Там тҧр саялы, 
Достары аялы. 
(қҧс ҧясы) 
Ағайынды бәрі: 
Шықса-кӛк, 
Тҥссе-сары. 
(жапырақтар) 
Шәкіртке жанашыр, 
Мейірман кім, жаны асыл. 
(ҧстаз) 
Қабат-қабат қаттама, 
Ақылың болса аттама. 
(кітап) 
Жіп-жіңішке денесі, 
Ортасында шегесі. 
(қарындаш) 
Жазу жазып жалықпаған, 
Жаза-жаза арықтаған. 
(бор) 
Білімнен мол сый-асы, 
Балғындардың ҧясы. 
(мектеп) 
Қиналып кӛтеріп, 
Ӛзінен ауырды. 
Жорғалап кетеді, 
Жҥкшідей кәдімгі. 
(қҧмырсқа) 
Бейбітшілік қҧсы деп, 
Атайды оны барша жҧрт. 
(кӛгершін) 
Қыста киімін тастайды, 
Кӛктемде киіне бастайды. 
(ағаш) 
Қолы бар, 
Саусағы жоқ. 
Мойны бар, 
Басы жоқ. 
(кӛйлек) 
Ҧшады қанатсыз, 
Зырлайды аяқсыз. 
(Зымыран) 
Беттескен қос табақ. 
Ортасында бас тамақ. 
Киізбен шоққа ораса, 
Дәм піседі тамаша. 
(таба нан) 
Ҥсті тас,асты тас, 
Ортасында піскен ас. 
(нан) 
Тырау-тырау тырналар, 
Тау басына жорғалар. 
Еті арам,сорпасы адал, 

 
34 
 
Ол не балалар? 
(аралар) 
Уақытты ӛлшеп, санап, 
Таппайды бір тағат. 
Бҧл не сонда?… 
(сағат) 
Қозғалмастан бір елі, 
Тҥні бойы жҥреді. 
(сағат) 
Ҥш тілі бар
Тықылдаған ҥні бар 
(сағат) 
Ҧзын мойны, 
Екі ішек, 
Қатар-қатар тепкішек. 
Басып кӛрсең бір-бірлеп, 
Ҥн шығады кҥмбірлеп. 
(домбыра) 
Кӛтеріліп теңізден, 
Аспанға биік барамын. 
Ӛрінен мен тҥскенде, 
Ӛңі кірер даланың. 
(жаңбыр) 
Таңмен кӛзін ашады, 
Әлемге нҧрын шашады. 
(кҥн) 
Аспанда алып доп, 
Жарқырайды жарық боп. 
(кҥн) 
Тырс-тырс тамады, 
Сайға қарай ағады. 
(жаңбыр) 
Бір нәрсе жоғарыда от жағып тҧр, 
Дабылдап дабылын ол қағып тҧр. 
(найзағай) 
Жаңбыр жауып басылды, 
Аспан шайдай ашылды. 
Қызыл,сары,жасылды, 
Кӛкте бір зат асылды. 
(кемпірқосақ) 
Терезені ӛрнектеп, 
Әдемі сурет салыпты. 
Кім екенін табайық. 
Кӛрінбей кетіп қалыпты. 
(аяз) 
Сумен кірді ашады, 
Ӛзі судан қашады. 
(сабын) 
Әдемі тҥнде, 
Мен жҥрсем,жҥреді бірге. 
(ай) 
Дәмін татсаң –тәтті-ақ, 
Тҥсін кӛрсең- әппақ. 
(қант) 
Екі басты айдаһар 
Бәрін қырып жояды. 
Екі аяқпен жер тіреп. 
Қағазды жеп қояды. 
(қайшы) 
Пешсіз піскен 
Ыдыссыз ішкен. 
(ана сҥті) 
Аяғы жоқ, жҥреді, 
Сылқ-сылқ кҥледі. 
(бҧлақ) 
Мҧрты бар, сақалы жоқ, 
Тоны бар, шапаны жоқ. 
(мысық
Белі бҥкір, 
Алысқа тҥкір. 
(мылтық) 
Қыстай жегіп қос атты, 
Кӛктем шыға босаттым. 
(шаңғы) 
Шіркіннің ӛзіне обал-ақ, 
Жҥреді аяқта домалап. 
(доп) 
Ҥрлесең жеп-жеңіл, 
Елпілдеп кетеді. 
Ҧшырсаң, кӛк-теңбіл, 
Бҧлтқа да жетеді. 
(шар) 
Қарап тҧрсаң ӛзіңе, 
Сурет тҥсер кӛзіңе. 
Ол суретің ҧқсайды, Тура сенің 
ӛзіңе 
(айна) 

 
35 
 
Ҥш кӛзді батыр 
Жолды аңдып жатыр. 
(Бағдаршам) 
Әрі тӛсек,әрі ҥй. 
Иесі оның сәби. 
(сәби) 
Шҧқшитқан кеп әуелі, 
Сені әрбір әріпке. 
Суреттері әдемі, 
Бҧл қай кітап? 
(әліппе) 
Кӛреді бәрін ӛзгенің, 
Кӛрмейді бірақ ӛздерін 
(кӛз) 
Керек санды тересің, 
Елге сәлем бересің. 
(телефон) 
Айбат шеккен алыстан 
Аң патшасы…… 
 (арыстан) 
Ӛзінше ноян 
Қорқақ кім? 
(қоян) 
Далада жҥр шапқылап 
Керемет бір саққҧлақ. 
(қоян) 
Тәтті кӛрсе бас салар, 
Айнымайды баладан. 
(аю) 
Қаңғырамын ҥйім жоқ, 
Ауылдардың қойы кӛп. 
Ҧрлық,зорлық кәсібім, 
Тамақтанар-нәсібім. 
(қасқыр) 
Тҥрі -жылқы бейнесі, 
Жолақ-жолақ жейдесі. 
(зебра) 
Тонын киіп туған, 
Жалап бетін жуған. 
(мысық) 
Аяғы бар,басы бар, 
Арқасында тасы бар. 
(тасбақа) 
Орманда- тҧрағы 
Тоқ-тоқ етіп тҧрады. 
(тоқылдақ) 
Басында ҥшкір істігі бар, 
Ӛзіне лайықтап тон пішкен, 
Секіріп тастан тҥскен. 
(ешкі) 
Бҧл не қылған ер еді? 
Қандай мықты жҥрегі. 
Тҥздің маңғаз тҥлегі, 
Бір ҧрттам су татпастан, 
Мың шақырым жҥреді. 
(тҥйе) 
Басында мҥйізі бар, 
Ҥстінде киізі бар. 
(сиыр) 
Екі найзасы бар, 
Екі айнасы бар. 
 
Тӛрт аяғы бар, 
Бір таяғы бар. 
(сиыр
Аспанда жҥзеді 
қанатын қақпайды 
жерде де жҥреді 
бауырлап жатпайды 
(ҧшақ) 
Бір-біріне қарай ҥйлер тіркесіп, 
Қара тҧлпар жҥр әрі-бері кӛшіп. 
(поезд) 
Сымға асылып, 
Жҥр асығып. 
Дыз-дыз етіп жҥрегі, 
Сымнан ҧстап жҥреді. 
Ӛзіне адам мінеді
Ол не,ал кім біледі? 
(троллейбус) 
 
 

 
36 
 
                                  
 
 
 
 
 
 
Бала бидің білгірлері 
 
Бағаналы,  Бәрібас  деген  байдың  "Шаппайбер"  атанған 
талай 
сәйгҥлікке
 дес бермеген қара 
қасқа
 жорғасы болған. 
Бір 
ҧлан-асыр
 
тойда
 жорғаға кӛзі тҥсіп қызыққан, қара қасқаны қалап 
алуға 
кӛңілі
 кеткен 
хан
 қарамағындағы  Мӛңке,  Қҧлтас,  Жантас  деген 
билерге  "жорғаны  сҧрап  келсеңдерші"  десе,  олар:  "Тамырын  басып 
кӛрейін",  "Мә  деп  бере  қойса,  сҧрайын",  "Баруын  барайын,  бірақ 
сараң 
бай
 ҧстаға  салмайды  ғой"  деп  салғырттанса  керек.  Олардың 
сыңайын сезген соң: 
-  Қауқары 
тышқан
 аулауға  ғана  келетін  баршын  тарқан 
бҥркіттей кәрі қҧлар не тындырар дейсің, - деп, хан бала кезінен 
сӛз 
сайысына
 тҥсіп,  талай  шешенді  мҥдірткен,  жалынды  жас  - 
Бала биді жҧмсапты. 
Бала  би  Бәрібастікіне  барса,  жоғарыда  аты  аталған  ҥш  би 
байдікінде 
қонақ
 болып отыр екен. Он жеті жасар бала жігітке бай: 
- Қандай бҧйымтайың бар еді, сӛйлей отыр? - дегенде Бала би: 
- Ханнан 
сәлем
 әкелдім, 
Бағаналы Бәрібасым. 
Қасым Жомарт сияқты, 
Даңқың 
аян
 болғансын. 
Қалауын айтты қармаулы, 
Салмағы зіл қорғасын. 
Берсін деді ренжімей, 
Қара қасқа жорғасын. 
Хан да жомарт ӛзіңдей, 
Жанар таудың кӛзіндей. 
Айтқан 
ғибрат
 
халыққа

Осы ҥш бидің сӛзіндей, 

 
37 
 
Жорғаңыз да дҥлдҥл ғой, 
Кӛздің 
жауын
 арбайтын. 
Жауға мініп барсаң да
Ешқандай 
мін
 таңбайтын, 
Шыныдай 
мҧзға
 салсаң да, 
Тас
 тҧяғы таймайтын, 
Қҧбылып басып ойнайтын. 
Қылығына қҧлындай, 
Қарасаң кӛзің тоймайтын. 
Тҧғырдан ҧшкан тҧйғындай, 
Деп екпінін ойлайтын. 
Қашқан болсаң қҧтылып, 
Қусаң жетпей қоймайтын. 
Қарқынынан танбайтын, 
Жыл
 мінсең арып-талмайтын, 
Қара қасқа жорғаны, 
Сыйладым деп ӛзің-ақ, 
Жӛнің бар ханға байлайтын, 
- депті. 
Сонда ҥш биді 
куә
 қылғандай Бәрібас бай: 
- Мына билерге рай бермей отыр едім "Сҧрауы келіссе, бермейтін 
дҥние болмайды" деген рас екен. Жарайды. Ханның қалауын 
алып қайт. "Береген қолым - алаған" деген бар. Оның да бір 
қымбат-қимасы бар шығар... "Ханым да 
жомарт
 дедің ғой", - 
депті. 
 
Бала би туралы әңгіме 
 
Тӛрт 
кісі
 бірлесіп,  бір 
ақсақ
 ешкіні  семіртіп  соймақ  болып, 
қырманға жібереді. Және де сойғанда, кім қай аяғын алатынын алдын 
ала  белгілеп  қойса  керек. 
Ешкі
 бір  кҥні 
шҥберек
 ораған  ақсақ 
аяғын 
отқа
 тигізіп  алып  бақырып,  қырманды  айнала  жҥгіріп  содан 
қырман ӛртенеді. Ӛртке кінәлі кім деп іздегенде ҥш сау аяқтың иесі: 
-  Отқа  жҧғысқан  да,  қырманға 
ӛрт
 қойған  да  шҥберек  байлаған  ақсақ 
аяқ, - деп ауру аяқтын иесін айыпты ғып шығарады. Сонда Бименбет 
би: 
- Ешкі бір аяғымен жҥрмейді, ҥш аяғымен жҥреді және 
ауру
 аяғымен 
жҥрмейді, сау аяқпен жҥреді. Ешкіні отқа айдаған да, отты қырманға 
әкелген де сау аяқтар. Сондықтан ӛрттің  шығауына оның ҥш сау аяғы 
кінәлі, - деп ақсақ аяқтың иесін айыптаудан арашалап қалады. 
 

 
38 
 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал