КӚркем сӛз және прагматика (М. С. Серғалиевтің еңбектері бойынша)



жүктеу 56.63 Kb.

Дата07.02.2017
өлшемі56.63 Kb.

WWW.ENU.KZ

 

 



 

КӚРКЕМ СӚЗ ЖӘНЕ ПРАГМАТИКА 

(М.С.Серғалиевтің еңбектері бойынша) 

                                                                            



Әлханова Ж.Ж. 

3-курс студенті 

Ғылыми жетекшісі: ф.ғ.к., доцент Ж.Қ. Өмірбекова 

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті. Астана қаласы 

 

 



 

Прагматика  –  бүгінде  қазақ  тіл  білімінде  ӛрісі  кеңейіп  келе  жатқан 

салалардың  бірі.  Қазіргі  таңда  қолданыс  тіліндегі  стиль  мәселесін 

стилистиканың прагмастилистика саласы зерттесе, коммуникация бағытында 

тілдің 

субстанциялық-функционалдық 



қасиеттерін 

зерттеумен 

прагмалингвистика  саласы  шұғылданады.  «Реалды  ақиқатқа  құралған  ӛмір 

ситуацияларында  адам  қандай  жағдайда  таңбалар  арқылы  ӛзінің  ой-пікірін 

тыңдаушыларына немесе оқырманына жеткізе алатындығын үйретуді мақсат 

етеді.  Прагмалингвистиканың  зерттеу  нысанын  толық  тану  үшін  сӛйлеу 

тіліндегі дискурс пен мәтіннің мазмұндық-ақпараттық мәнін ашу керек» [1,12 

б].  


Халық  тілінің  байлығын  және  кӛркем  құралдарды    пайдалалану  арқылы 

кез-келген  жазушы  дүниеге  кӛркем  туынды  әкелуімен  қатар,  ол  ӛзінің 

суреткерлік  шеберлігі  әрі  шығармада  қолданған  кӛркем  сӛздің  эмоциялық 

бояуының басымдығы арқылы кез-келген оқырманға түрліше әсер ете алады. 

«Адресант  адресатқа    мәтіннің  мағыналық-ақпараттық  мазмұнын  толық 

жеткізіп, мәнін ашып беруде оның жан-дүниесіне әсер етіп, сезімін ояту үшін 

белгілі прагматикалық мақсатын қанағаттандыру үшін стилистика ғылымның 

«еншісіне» тиесілі тілдік стилистикалық амал-тәсілдерді пайдаланады» [1,13 

б].  Қазақ  халқының  тұла  бойы  табиғатына  тән  қасиет  –адамға  сӛз  арқылы 

ықпал ету. Сол себепті де қазақ тіл білімінде прагматикалық бағыттың пайда 

болуы кездейсоқ құбылыс емес.  

Кӛркем  сӛздің  табиғатын  саралау  негізінде  жасалған  прагматика 

саласының  кейбір  тұстарын  қазақ  тіл  білімінің  кӛрнекті  зерттеушісі  

М.Серғалиевтің  ғылыми  еңбектерінен  кӛре  аламыз.  Ғалым  ӛзінің 

еңбектерінде    қазақ  тілінің  дамуына  үлес  қосқан,  оның  икемді  әрі  бейнелі 

болуына  себепші  болған  кӛркем  сӛз  шеберлерінің  сӛз  қолдану  шеберлігіне, 

тілдік  ерекшелігіне,  стилі  мен  тіліне  ерекше  тоқталған.  «Кӛркем  әдебиет 

тіліне  қойылған  талап,  түптеп  келгенде,  жазушыға  тікелей  қойылар  талап. 

Сондықтан  да  мына  бір  ойдың  қисынымен  айтылғаны  кӛрініп  тұр:  «Қазақ 

жазушылары»  қазақ  тілінің  бір  заңын  ӛзіміз  кесіп-пішеміз».  «қайдан  құлақ 

шығарсақ,  соған  ерік    алған  қазынашымыз»  дей  алмайды.  Бірақ,  жазушы  ӛз 

дәуіріндегі әдебиет тілін ӛсіруге, саралауға, шеберлендіруге міндетті. Демек, 

кез-келген сӛзді ӛз қалауынша ӛзгерте беруге ерік берілмеген» [2,5 б],-дейді.  

Прагматикада  сӛйлеу  актісіне  тән  сипат  болмағанымен,  онда  тілдің 

жалпы  коммуникативтілік  қызметі  бар.  Себебі  мұнда  коммуникация  белгілі 


WWW.ENU.KZ

 

 



 

бір  тілдік  таңбалар  арқылы  жүзеге  асады.  Ғалым  бұл  жайында:  «Кӛркем 

әдебиет  үшін  әрбір  сӛздің,  әрбір  сӛз  тіркесінің,  әрбір  сӛйлемнің  былайғы 

оқырмандар байқай бермейтін мағынасын аша білу, сӛйтіп, сӛз мағынасының 

«күнгейі  мен  кӛлеңкесін»(Ғ.Мүсірепов)    айыра  білу  ерекше  роль 

атқарады»[4,142 б] деген пікір айтады.  

«Прагматикалық шарттарға коммуникативтік мақсат, рӛл, адресатқа әсер 

ету  тактикасы  мен  стратегисяы,  кӛркем  мәтінде  суреттелген  іс-әркет, 

оқиғадағы кейіпкерлердің эмоционалдық жағдай мен қатысы жатады».[5,156 

б].  Кез-келген  шығарма  прагматикалық    шарттарға  сай  келе  бермейді,  ол 

үшін  оның кӛркемдік  деңгейі  жоғары  болуы  қажет  әрі  оның прагматикалық 

әлеуетін кӛріктеуіш  құралдар арттырып отыру қажет. Бұл тұрғыдан келгенде 

ғалым  М.Серғалиев  ӛзінің  зерттеу  еңбектерінде  ӛз  ӛмір  сүрген  кезеңнің  ең 

үздік  әрі  осы  прагматикалық  шартқа  жауап  беретін    туындаларын  іріктеп, 

сұрыптап оның прагматикалық тұрғыда бізге талдап берген.  

Ғалым М.Серғалиевтің М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, 

Т.Әлімқұлов,  М.Қаратаев,  Қ.Найманбаев  сияқты  сӛз  шеберлері  туралы 

жазғандары кӛркем сӛздің шырайын танытқан аса маңызды дүниелер болып 

табылады.  Ғалым  Ғ.Мұстафин  жайлы:  «Кӛркем  сӛздің  хас  шебері,  тегінде, 

ӛзінен  кейінгі,  қатарлас  немесе  ӛзіне  дейінгі  суреткелер  туралы,  жалпы 

әдебиет  теориясы  мен  сынына  қатысты  қандай  толғамды  ойларын  ортаға 

салғанда да, ӛз басының тәжірбиесіне сүйенбей тұрмайды. Үлгілі жайды  сӛз 

еткенде де, кемшін тұстарды тілге тиек еткенде де пікір тӛркіні осындайдан 

шығады деп қабылдауға хақылымыз. Кӛп қаламгерге тікелей қатысы бар осы 

жайды»  алыптар  шоғырының»  (Ғ.Мүсірепов)  құрамындағы  Ғабиден 

Мұстафиннің кӛркем сӛздің құдіреті туралы ойларымен байланыстыра айтуға 

әбден  болар  еді»,-  дейді.  Ал  ұлы  жазушы  Мұхтар    Әуезовтің  тілі  туралы 

былай  дейді:  «Табиғат  кӛрінісі  мен  жансыз  деп  есептелетін  кейбір  заттарға 

«жан  бітіріп»,  адам  әрекетімен  астастыра  бейнелеуі  жазушының  тағы  бір 

үлгілі жағын кӛрсетеді. Әдетте күн шығып жатады, кӛтеріліп жатады, мұның 

бәрі  адам  санасынан  тысқары  құбылыс  делік.  Бірақ  жазушы  оны  «қинала» 

немесе қысыла, яғни адамша әрекет жасағандай суреттейді: Таң атқанда жел 



басылып, жауа бораған боран айығыпты. Алыстағы ақ белден көрінген күн 

қып-қызыл  екен.  Қысылып,  қиналып  шыққандай.  (Абай,1)»  [2,31  б].  Мұнда 

ғалым    М.Әуезовтей  ұлы  жазушының  сӛз  қолдану  шеберлігі  кез-келген 

адамды  бей-жай  қалдырмаса  керек,  оны  оқыған  оқырман  сӛз  құдіретінің 

сиқырына таңғалып, ӛзінше әсер алатындығын айтқысы келеді. Ғалымның әр 

сӛз  зергерінің  шығармашылығындағы  сӛздің  терең  сырына  аса 

талғампаздықпен  қарауы  арқылы  оның  кӛркем  сӛздің  прагматикалық 

әлеуметіне бойлағанын бірден байқаймыз.  

Халықтың сӛздік қорындағы кӛркем сӛзі тілдің түрлі бейнелеу-мәнерлеу 

құралдарын  (троптар  мен  стилистикалық  айшықтауларды)  жазушының 

орынды  әрі  тиісінше  кӛркем  қолдауына  байланысты  байып  отырады.  Бірақ 

бұдан    бір  ғана  жазушы  халық  тілін  жасайды  деген  ой  тумауы  қажет. 


WWW.ENU.KZ

 

 



 

Асылында,  белгілі  деңгейде  оның  кӛркеюіне  себепші  болары  анық.  Бұл 

жайында ғалым:  «Сонымен, жазушының қайсысына да қойылатын ең басты 

міндеттердің  бірі  –  сӛз  саптау  тұрғысынан  ӛзгеге  ұқсамайтын  ерекшелігінің 

болуы. Әрине, жазушы қандай ірі тұлға болғанымен, бір автордың тілі халық 

тілін  жасай  алмақ  емес.  Солай  бола  тұра  халық  тілін  байытуға  классиктер 

ғана емес, жазушылықты мұрат еткен адамның қайсысы болса да үлес қосуға 

міндетті. Оның аты – сӛз қолдануда, жекелеген сӛз жасауда, сӛз мағынасын 

жіті  аңғаруда,  сол  қажетті  мағыналық  қырды  орайымен  кірістіруде  ӛзіндік 

қолтаңбасы болуы керек деген сӛз» [3,145 б] дей келе «Сӛз қолдануда ӛзіндік 

даралығы  жоқ  жазушының  шығармасы  кӛркем  деп  бағаланбайды»,  -  дейді. 

Ғалым  ӛзінің  еңбектерінде  кӛркем  сӛз  иесіне  қоятын  талабын  осылайша 

айқындайды. Ал, осы  кӛркем сӛздің кӛркеюіне, дамуына, жетілуіне себепші  

болған  сӛз  зергері  оқырманына  түрліше  жолдар  арқылы  әсер  ету  мүмкін, 

соның негізінде олардың арасында прагматикалық байланыс орнайды. Мұны 

біз ғалымның М.Әуезовтің «Қорғансыздың күні» әңгімесін талдау барысында 

аңғарғандығын  кӛреміз:  «Жас  М.Әуезовтің  тапқырлығы  мен  аңғарғыштығы 

осы орайда кӛзге анық түседі. Шындығында келгенде, Арқалық атырабында 

алты  ай  қыста  аз    күн  болса  да,  май  тоңғысыз  болмағанымен,  жалтырап 

күннің кӛзі кӛрінер де кездесер, боранның сейілтер шағы да ұшырасар, бірақ 

сондай  ызғарлы,  қорқынышты,  аянышты    ортаны  табиғат  құбылысының  да 

сұрапыл  сәтін  барынша  кӛрнекті  суреттеу  сұмдық  оқиғаның  алдындағы 

увертюрдай  әсер  береді.  Алғашқы  сӛйлемдерден-ақ  оқырмандарын  баурап 

алып,  сезімге  бӛлеп,  дәлірек  айтқанда,  таң  қалдырып,  тіпті  еріксіз  жетелеп 

отырады» [2, 46 б], - дейді.  

Қазақ  тілінде  прагматикалық  бағыт  кешеуілдеп  пайда  болғанымен,  осы 

уақытқа  дейін  бұл  бағытты    «прагматика»  деп  нақты  атамағанмен  қазақ  тіл 

білімінде  бұл  туралы  пікірлер  оған  дейін  айтылмады  деп  үзілді-кесілді 

қорытындыға  келуге  болмайды.  Бұл  туралы  алғашқы  пікірді  қазақ  тілі  мен 

әдебиетінің теориялық  негізін қалаушы    А.Байтұрсынов:  «Айтушы  ойын  ӛзі 

үшін  айтпайды.  Ӛзге  үшін  айтады.  Сондықтан  ол  ойын  ӛзгелер  қиналмай 

түсінетін  қылып  айту  керек.  Оның  үшін  айтушы  сӛйлейтін  тілін  жақсы 

қолдана  білу  тиіс.  Яғни  әр  сӛздің  мағынасын  жақсы  біліп,  дұрыс  сӛйлемді 

тізе білу  тиіс» [3,178 б].-дейді. Ғалым  А.Байтұрсыновтың бүгінде  осы пікірі 

қаншалықты құнды болса, ғалым М.Серғалиевтің де жоғары да осы тұрғыда 

айтылған пікірі сол пікірдің жалғасы іспеттес.  

«Мәселен,  академик  М.Серғалиев  Мұхтар  Әуезовтің  тіл  туралы 

пікірлерін  талдағанда  қазақ  әдеби  тілі,  оған  Абай  шығармаларының  әсері 

туралы  ұлы  жазушының  айтқандарын  Сәбит  Мұқановқа,  жалпы 

шығармашылық  ізденістер  табысын  басқа  да,  ақындар  поэзиясының  тіліне 

қатысты  сүйсіне  талдағанын  дәйектей  келе,  М.Әуезов  айтқан  ой  ұшқынын 

сәулелендіріп  жібереді.  Сыншы  ретінде  ол  М.Әуезов  пікіріне  жаңа 

мысалдарды  тізбектеп,  ойға  ой  қосады,  дамытады,  дәлелдейді.  Мұнысы 

Ғабең,  Ғабит  Мүсіреповтың  «бір  сӛз  бір  сӛзге  жарығын  түсіріп  тұрады» 



WWW.ENU.KZ

 

 



 

дейтін  әйгілі  афоризмін  еске  түсіреді»  [5,8  б]  деп  айтпақшы,  ой  ұшқынын 

сәулелендіру,  «бір  сӛз  бір  сӛзге  жарығын  түсіру»  арқылы    сӛздің  кӛркемдік 

қуаты артады, сол арқылы оның оқырман қауымына деген әсері де күшейеді. 

М.Серғалиевтің  кӛркем  сӛздің  сыр-сымбатын  тереңнен  бойлап  зерттеуі, 

кӛркем  сӛзге  талап  қоюы,  кешегі  зертеушілер  пікірімен  сабақтастыра 

отыруының  ӛзі  ғалымның  кӛркем  мәтінді    талдаудағы  сӛзсіз  шеберлігі  деп 

білеміз.  

Ғалым  ӛзінің  еңбегінде  сӛздің  кӛркемдік  қуатын  арттыратын  құралдарға 

тілдің  бейнелеу  құралдары  жатады  деп  кӛрсетеді.  Бұл  бейнелеу  құралдарын 

қолдану  кӛркем  әдебиет  стилінің  ерекшелігі  деп  таниды.  «Жазушы 

шығармаларынан  тілдік  құралдарды  қолданудың  тамаша  үлгілері  кӛзге 

түседі.  Қайсыбір  суреткерлердің  сӛз  қолданудың  саналу  түрлерімен 

шектелетіні бар. Айталық, біреулері метафораны үйіп-тӛгіп  пайдаланады да, 

троптың  басқа  түрлеріне  соншалықты  мән  бере  бермейді;  екіншілері 

сӛзжасамға    қабілетті  келеді  де,  кӛркемдік  құралдардың  ӛзге  түрлері 

бәсеңдеу  таныла  береді.  Енді  біреулері  «ӛз  ауылының  тіліне»  кӛбірек  кӛңіл 

бӛліп,  суреткерге  қойылатын  шарттарды  тең  ұстамайды.  Ал  Мұқаңның 

ұлылығы  сӛз  қолданудың  әр  тараптылығынан,  әр  сӛйлемнен  байқалып 

отырады.  Демек,  М.Әуезов  туындыларындағ  мағынасы  кӛмескі  сӛздерді 

жаңарту  да  бар,  жалпы  қолданыстағы  сӛздердің  былайғыларына  біліне 

бермейтін  сырын  ашу  да  бар,  синоним,  антоним,  омонимдердің  ішкі 

мазмұнын дәл тану да бар, тосын сӛз тіркесі мен  дағдыдан тысқары жалғау 

да  бар,  әр  кейіпкердің  аузынан  айтылатын  аңғал  сӛз  де,  ұлағатты  ой  да  бар 

және  осылардың  бәрі  ӛз  орнында  ӛте  бір  қисынмен  жарасымын  тауып 

отырады»[2,  29  б]  деп  суреткерлердің  сӛз  қолдану  шеберлігі  түрліше  болуы 

мүмкін,  кӛркем  сӛздің  ӛрнегін  кестелеп  беру  бұл  суретшінің  қылқаламен 

салған  ғажап  туындысы  тәрізді  болуы  керектігін  де  айтып  ӛтеді.  Кӛркем 

сӛздің  табиғатына  мұншалықты  мән  беріп,  ӛзі    ӛмір  сүрген  уақыттың  үздік 

туындыларын  сұрыптап  алып,  оған  сын  тұрғысынан  қарап,  кем-кетігін 

толықтырып  кӛркем  шығарманы  қай  қырынан  алып    талдап-таразылауда 

ғалым алдына жан салмады.  

Ғалым  сонымен  қатар  кӛркем  сӛздің  әсерін  ғана  емес,  ана  тіліміздің 

сиқыры мен құдіретін түсінуде жас та, жасамыс данышпан да Абайдан тәлім 

алу  керектігін  айтады.  «....ұлы  ойшыл  қандай  елеусіздеу  кӛрінетін  адами 

мәселенің  тӛңіргінде  сӛз  қозғалса  да,  жүрекжарды  сырын  санаға  жеткізсе, 

талдап, санамалап айтады, демек философ-ақынның ойының сыртқа шыққан 

мазмұнында  ойдың,  оны  түсінікті  етіп  тұрған  сӛздің  байлығы  да,  тазалығы 

да,  қисындылығы  да,  тіпті  әуені  мен  интонациясы  да  барынша  айқын 

сезіледі.  Соның  арқасында  оқырман  ӛзін  бейжай  ұстай  алмайды,  әлде  бір 

жақсы әркетке ұмытылады, яғни данышпанның ойы сӛздері орнымен, әсерлі 

қолдануы  нәтижесінде  логикалық  қуатымен,  психологиялық  ықпалымен 

еріксіз  баурап  алады»  [2,184  б]  дей  келе  кӛркем  сӛздің  құдіреттілігі 


WWW.ENU.KZ

 

 



 

соншалық, ол тек оқырманына әсер етіп қана қоймайды, жақсыға ұмытылуға 

тәрбиелейтінін айтады.  

Сӛзімізді  қорыта  келе,  күллі  ғұмырын  ғылымға  арнаған  ғалым  

М.Серғалиевтің  қазақ  тілінің  қай  саласында  болмасын  атқарған  еңбегі 

ӛлшеусіз.  Ғалымның  еңбектерін  оқып  отырсақ,  әрі  тілші,  әрі  сыншы,  әрі 

әдебиетші, әрі аудармашы ретінде танимыз. Бүгінде ғалымның «Сӛз сарасы», 

«Кӛркем  әдебиет  тілі»  «Кең  ӛріс»,  «Ой  ӛрнегі»  деген  сияқты  еңбектерін 

филология  мамандығынын  студенттері  мен  магистранттары  үшін  оқыту  аса 

маңызды.  Бір  сӛзбен  айтсақ,  ғалымның  ғылым  мен  білімге,  адебиет  пен 

мәдениетке қосқан еңбегі еш уақытта маңызын жоймас.  

 

Пайдаланылған әдебиет 

1)Алкебаева.Д.А. Қазақ тілі стилистикасының прагматиасы. Алматы, 2005 

2)Серғалиев.М Кӛркем әдебиет тілі. - Астана, 2006. 

3) Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.- 208 б 

4)Серғалиев.М Стилистика негіздері.- Астана, 2006. 

5)  Тіл  білімі  ҚР  ҰҒА  академигі  М.С.Серғалиевтің  70  жасқа  толуына  орай 

ӛткізілген    қазақ  тілінің  стилистикасы  және  тіл  мәдениеті  атты 

республикалық  ғылыми-теориялық  конференция  материалдары.  Астана, 



2008. 

 




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал