Компартиясының Орталық Комитеті әдебиет пен өнер мә



жүктеу 89.61 Kb.

Дата18.02.2017
өлшемі89.61 Kb.

Ж

УЫРДА ҒАНА 

Қ

азақстан 



Компартиясының Орталық 

Комитеті әдебиет пен өнер мә-

селелері бойынша Отызыншы-

қ

ырқыншы жылдар кезеңі мен 



елуінші жылдар басында  қа-

былданған  қаулыларды зерттеу 

жөнінде  құрған комиссиясы-

ның  қорытындысын  қарап ол 

жасаған тұжырымдармен толық 

келісті. Бұрын 

қ

абылданған 



біраз шешімдердің күші 

жойылды. 

Комиссия  қорытындысында 

атап көрсетілгеніндей, «Шор-

танбай, Дулат, Бұқар жырау, 

Мұрат ақындардың творчест-

волық мұрасы тереңдеп зерт-

теуді  қажет етеді». Оған се-

беп бұлардың творчвствосына 

« д і н ш і л де  қүдайшыл» болға-

ны үшін ерекше  қатал тыйым 

салынған болатын. Олардың 

іздеген жөн сияқты. 

Кейіннен Жамантай ағасұл-

тандықтан түсіп, оның орнына 

немере інісі  Құсбек төре сай-

ланған кезде Шортанбай бі-

раз уақыт сол  Құсбектің  қо-

лында тұрып, соның дәріптеу-

шісі, жыршысы болған. Ал, 

Құ

сбек те орнынан түсіп, оның 



орнына ағасұлтан болған Жа-

мантайдың  ұлы Саржан төре 

«кезінде әкесін тастап,  Құс-

бек жағына шығып кеткені 

үшін» Шортанбайды жазала-

мақшы болғанда, жырау жаңа 

аға сұлтанның алдына өзі ке-

ліп: 


«Біліп келдім мінімді, 

Кессең, міне, тілімді. 

Кетсем жатқа кеткем жоқ, 

Паналадым, уа тақсыр, 

Өзіңнің бірге туған ініңді..,» 

ғана айрықша бөліп алып 

сынағанының езі тегін емес 

қ

ой. Мұның астарында ескі 



қ

азақ поэзиясын жесаушылар-

дың ішіндегі ең таңдаулыла-

ры, сынауға тұрарлық мықты-

лары осылар — Бұқар, Дулат 

Шортанбайлар деген мән-ма-

ғына жатыр. Абай ауызға алу-

ға жарағанның өзі, Абай сы-

науға татитын болудың өзі 

осал еместікті көрсетпей ме?! 

Абайдың жілігі татымайтын 

ақындарды сынап несі бар, 

татымсыздарды Абай ауызга 

да алмақ емес  қой. «Абайға 

сынатам, сол арқылы ел ау-

зына ілінемін», — деген не 

бір мықтылар болған ғой ке-

зінде. Абай соларды аузына 

да алмаған ғой, ақын еді деп 

атап, сынап өлең шығармаған 

ғой, Шынында да Абайдың 

есімдері жалпы тізімдерде 

ғана сынай аталып келді де, 

өлеңдеріне жекелей тоқталу 

деген болмайтын. Тіпті, осынау 

арқалы ақындардың өлеңдері 

революцияға дейінгі 

қ

азақ 



ақындарының шығармалары 

жарияланған «Үш ғасыр жыр-

лайды» (Алматы, «Жазушы» 

баспасы, 1965 жыл) атты кө-

лемді жинаққа да, «Бес ғасыр 

жырлайды» деген жалпы ат-

пен жарық көрген (Алматы, 

«Жазушы» баспасы, 1984—1985 

жылдар) үш томдық жинаққа 

да енгізілмей  қалды, Тек үсті-

міздегі жылы сол «Жазушы» 

баспасынан жарыққа шыққан 

екі томдық «Бес ғасыр жыр-

лайды» деген жинаққа ғана 

енгізілді. 

Біздің бүгінгі әңгімеміз осы 

арқалы ақындардың бірі, Арқа 

бойындағы аса белгілі, ел ау-

зында жүрген аса ардақты 

азаматтардың бірінен санала-

тын Шортанбай  Қанайұлы ту-

ралы болмақ. 

* * * 

Ш

ОРТАНБАЙ ЖЫРАУДЫҢ 

өмірбаяны туралы ғылыми 

нақтыланған деректер өте аз, 

тіпті жоққа тән. Содан келіп 

шамалы деректердің өзі кей-

де әрқилы айтылып та жүр. 

Қ

азақ ССР Ғылым академиясы 



1961 жылы шығарған «Қазақ 

әдебиеті тарихының» екінші 

томының XVIII—XIX ғасырлар-

дағы  қазақ әдебиетіне арнал-

ған бірінші кітабы мен үсті-

міздегі жылы жарық көрген, 

жоғарыда аталған «Бес ға-

сыр жырлайды» атты жинақта 

Шортанбай ақын 1818 жылы 

осы күнгі Оңтүстік  Қаззқстан 

облысының Түркістан ауданын-

да  Қаратау баурейында туған 

делінсе, «Қазақ әдебиеті» 

газеті жақында ғане бұрынғы 

Қ

арқаралы уезіне,  қазіргі Жез-



қ

азған облысына  қарасты Шет 

ауданында дүниеге келді деп 

жазды. Ал ержете келе өмір 

— деп, ашулы төренің алдынан 

өтіп, кешірім сұрайды. Осы 

сөзге жалғастыра көп жайды 

жыр етіп айта келіп, Шортан-

бай: 

«Билік айтсын әркімге 



патша  құдай, 

Әрбір ханның тұсында бір 

сұрқылтай. 

Кешегі хан  Құсбектің 

заманында 

Мен түгіл өзің  қайттің, хан 

Жаментей?» — 

деп Жамантайдың баласы 

Саржан төрені сөзден тосыл-

тып, өэ басын кінәлаудан ақ-

тап алады. Осылайша  қейыра 

келген бойында Шортанбай 

Жамантай хан аулында тұрақ-

тап  қалады. Содан шамасы 

елулерден асқан кезінде сыр-

қ

аты ауырлай түскен Шортан-



бай біржола дін жолына беріл-

ген сияқты. Осыдан келіп 

өмірінің соңғы шағын өзін-

дей дін  қуған адамның төңі-

регінде өткізбек болып, Жа-

мантейдан рұқсат алады да, 

осы  Қарқаралы дуанындағы 

Арғын тайпасынан тараған  Қа-

ра Үсен, Керней Сарым Ішін-

де өмірінің соңғы кезін өткіз-

ген. Жоғарыда аталған «Бес 

ғасыр жырлайды» жинағының 

бірінші томында берілген 

Шортанбай жырларының ық-

шамдалған нұсқаларында жы-

раудың әл үстінде жатып 

айтқан 

қ

оштасу толғаулары 



бар. Сондағы: 

«Тағы да сәлем айтайын 

Қ

алың жатқан Сарымға... 



Келе көр, Жәке,  қасыма-ай... 

Есендікте бол, Жәке, 

Қ

ияметтік досым-ай!.. 



Жан жарға таяды, 

Қ

оя кер, Жәке, жастықты... 



Жантәсілімге таянды, 

Айта көр, Жәке, иманды!»— 

деген сияқты жолдар сол өзін 

паналатқан Сарым еліне, оның 

ішіндегі өзінің рухтас, пікір-

лес, ниеттес досы, бесын сүй-

ер серігі болған Жанғұтты би-

ге арналған сияқты. 

әділ сынына  ұшыраған осы үш 

ақын — жілігі татитын ақын-

дар екені ешқандай дау ту-

дырмайды ғой бүгінде. 

Шортанбай творчествосы-

ның келер  ұрпақтар үшін ба-

ғалы, таптырмас жақтары бар-

шылық. Ең алдымен, ол өз 

кезіндегі елеуметтік мәселені 

тұңғыш рет дерлік тиісті дә-

режеге көтере білді. Сонымен 

қ

атар бұл мәселені шешуге, 



әзінің шама-шарқынша жауап 

беруге  ұмтылған әдебиет  қай-

раткерлерінің бірі болды. Ол 

бір жағынан халықтың бай 

ауыз әдебиетінен, оның тамаша 

дәстүрлерінен  қол үзіп кеткен 

жоқ. Екінші жағынан, өз тұ-

сында жаңа туа бастаған  қа-

зақ халқының жазба әдебие-

тінің іргесін  қалау ісіне атса-

лысты. Сол арқылы фольклор 

дәстүрінен едәуір ілгерілеп 

кетті. Осыдан келіп Шортан-

бай өлеңдерінің ауыз әдебие-

ті туындылары сияқты көп нұс-

қ

асы жоқ деуге болады, оның 



елеңдерінің бізге келіп жет-

кем нұсқасы біреу-ақ болып 

келеді. Ол Абай айтқандай, 

өлең сөзді «бөтен сөзбен» 

былғаған «білімсіз, бейшара 

ақын» емес.  Қашанда өз се-

зім ескі еқындарша бастамай, 

айтар ойын нақты айтады, бір-

ден бастайды. Айтар ойына 

тікелей  қатысы жоқ, басы ар-

тық сөздерді көп  қыстырмай, 

пікірін тура айтады. «Бөленше 

сонда сөйлейді, сөйлегенде 

бүй дейді», «Асу да асу бел 

дейді, аса бір соққан жел 

дейді» дегем сияқты кіріспе, 

ұ

йқас үшін алынған басы ар-



тық жолдарды Шортанбай 

өлеңдерінен кездестірмейсің. 

Біз білетін Шортанбай жы-

рау ауыз әдебиеті мен  қазақ-

тың жазба әдебиетінің ара-

сында жатқан көпір іспеттес, 

айтатын сөзін сұйылтпай дәл 

айтқан, ойын бірсыдырғы көр-

кем бере білген ақын. Көзде-

ген ойын табиғат  құбылыста-

ры арқылы теңестіру халық 

ті, артықшылығы өз заманы-

ның шындығын дәл айтып көр-

сетуінде деген ойымызды дә-

лелдеу үшін жүгініп отырға-

нымыз рас. Капитализм дәуі-

рін суреттегенде, соның ішін-

де болған өз  қайшылықтарым 

ашып айтқанда, байлар мен 

кедейлердің жігі ашылғанын, 

олардың өштесіп, біріне-бірі-

нің рақымсыз бола бастағанын 

жырлағанда, жырау ақиқатқа 

ғана жүгінеді, сол бір өз тұ-

сындағы өмірдің әділ айнасы 

бола біледі. Шортанбай өлең-

дерінде араб сөздері, діни 

ұ

ғымдар жиі  ұшырасады, алай-



да атақты жырау тек жалпы 

елге жақсы таныс сөздерді 

ғана алып отырған. Демек, 

Шортанбайдың өлеңдегі діндар 

лығы ескі шағатай тілінде жа-

зылып, ел арасына ертеректе-

ақ кең тарап кеткен көлемнен 

аспайтын, тыңдаушысына жа-

қ

ын сыңайдағы мағнада сияқ-



ты. 

Феодализм мен капитализм 

формациялары тоғысқан дәуір-

де өмір сүрген Шортанбайда 

оның творчествосында  қайшы-

лықтар болуы заңды. Жаңа 

келген капитализм формация-

сының жекелеген элементтерін 

сауданың, ақшаның күшін, 

халықты  қанаудың жаңа түрін 

Шортанбай өзінше түсінді, ақ-

ын оның кескінін, отарлау сая-

сатының өкілдерін, парақор 

чиновниктер мен жебір болыс-

тардың кескін-кейпін, кедей-

лердің көрген  қорлық-зорлы-

ғын, калитализм дәуірінде кү-

шейіп, айқындала түскен дүм-

білез молдалардың іс-әрекетін 

айқын етіп көрсетті. Сөйтіп, 

өз заманындағы өмір шын-

дығын суреттегенде тайға таң-

ба басқандай етіп, бадырай-

тып-ақ көрсетіп берді: 

«Жүгірісіп  қалаға, 

Қ

аныққан соң жалаға, 



Көшеде жүрген көп тілмаш, 

Көп  қағазды көрген соң, 

Мініп Шабар шанаға 

Дұшпаным менің осы деп, 

Алып келер аулына, 

Өзінің туған баурына. 

Келген соң ол кімді аяр, 

Жығып салар дүрені. 

Көшіп кетер жерің жоқ, 

Айырып алар кісің жоқ, 

Сөйтіп  қалмай не  қылдың, 

Құ

тылмастай пәлеге». 



Кедейлердің ауыр тұрмысын, 

екі жақты  қанаудың астында 

олердың орасан күйзеліске 

ұ

шырағанын ақын былайша су-



реттейді: 

«Байды  құдай атқаны, 

Жабағы жүнін сатқаны. 

Кедей  қайтіп күн көрер, 

Жаз жатаққа жатқаны, 

Жаздай арық  қазғаны, 

Күздей пішен шапқаны. 

Ішіп-жемдік болмайды, 

Оны-мұны тапқаны. 

Аш-жалаңаш бейнетпен, 

Жүдеп, арып-талады. 

Бір ешкісі бар болса, 

Шығын деп тілмаш алады. 

Ол шығынын бермесе, 

Төбесін  ұлық ояды, 

Жалғыз сиырын сояды». 

Шортанбай өз кезіндегі кө-

зіне түскен кемшіліктерді өл-

тіре сынайды да, бұл  құбы-

лыстарға баға беруге келген-

де Шоқан, Ыбырай, Абайлар-

ша биікке көтеріле алмайды. 

Капитализмнің феодзлизмнен 

анағұрлым жоғары формация 



сүрген ортасы, ақындық  құр-

ған жері  Қарқаралы уезіндегі 

Бесата деген ел. Бұл жайды 

ақын өз өлеңінде былай деп 

жырға  қосады: 

«...Қаратауда  қалушы ем, 

Көк есекті мінуші ем, 

Масақ теріп жүруші ем... 

Сарыарқаның наны үшін, 

Шалқып жатқан малы үшін, 

Бері таман ауып ем... 

Арқаға шығып нан жедім, 

Нан жеген соң дәндедім. 

Қ

азақтың жүйрігін мінсем 



деп, 

Сұлу болса сүйсем деп, 

Күннен күнге сәндендім», 

Шортанбай жырау келген 

кезде Арқа бойының тұрғында-

ры ауыл-ауылға бөлініп, ру-

ларының намысын жыртып, 

көшіп-қонумен жүрген-ді. Бы-

лайша айтқанда, ескі ауылдың 

әлі де «қаймағы бұзылмаған», 

ауылды ақсақал билейтін, ру 

басы—ауқатты бай билейтін, 

ал кең аймақты хан билейтін 

мезгіл. Ханды  қолпаштап, ру 

бірлігін дәріптеген, кедей мен 

байдың ынтымағын көздейтін 

кез. Шортанбай, міне, Сары-

арқаға дәл осындай шақта, 

сауда-саттық ісі әзірге аралас-

паған, мұсылман діні де мық-

тап орын теппеген шақта, он 

тоғызыншы ғасырдың бірінші 

жартысында, хандық дәуірін-

де, Кенесарының дәуірлеп 

тұрған кезінде келді. Келді де, 

Қ

арқаралы өңрінде билік 



жүргізп тұрған Жамантай, 

Құ

сбек төрелерді сағалап, со-



лардың жыршысы болды. Бас-

қ

аша айтқанда, Шортанбай 



феодализм заманында туып, 

сол дәуірдің ыстығына күйіп, 

суығына тоңған адам. Арқа 

бойына не себеппен,  қалай 

келгені белгісіз болса да, 

мұнда келгеннен кейінгі көп 

тұрақтаған мекені Бөкейхан-

ның нәсілдерінің, оның ішінде 

әсіресе кезінде ағасұлтан 

болган Жамантай төренің ауы-

лы болғаны анық. Міне, Шор-

танбайдың дін жолын үгіттеу-

мен катар феодалдық үстем 

тап өкілдерін дәріптеп өтуінің 

бірден-бір себебін осы пана-

лаған төңірегінен, ортасынан 

ШОРТАНБАЙ ЖЫРЛАРЫ 

баспа бетін соншалықты 

көп көрген емес. Революция-

дан бұрын атақты тюрколог 

В. В Радлов Петербургте 1870 

жылы басып шығарған жи-

нақта,  Қазан  қаласында «Қисса 

Шортанбай», «Шортанбайдың 

бала зары», «Бала зары» де-

ген атпен 1888, 1890, 1894, 

1911, 1916 жылдары жарық 

көрген. Ал революциядан 

кейін Шортанбайдың бағы жан-

бады. Соғысқа дейінгі кезең-

де ғана орта мектепке арнал-

ған  қазақ әдебиетінің хресто-

матияларында ғана жыр үзін-

ділері беріліп жүрген еді. 

Кейін ол да тоқтап  қалды. 

Орыс тіліндегі жайы да осы 

тұрғыда. Бір ғана өлеңі Моск-

вада басылған «Песни степей» 

атты жинақта 1940 жылы, одан 

кейін бір топ өлеңдері 1978 

жылы Ленинградта шыққан 

«Поэты Казахстана» атты жи-

нақта жарық көрді. Жырау 

творчествосына деген бұл 

тәрізді салқындықтың сырын 

жоғарыда айттық. 

Шортанбай жырларын сын-

ға алатындардың, ең алдымен, 

тілге тиек ететіндері 

ұ

лы 



Абайдың: 

« Шортанбай, Дулат пенен 

Бұқар жырау, 

Өлеңі бірі жамау, бірі  құрау, 

Әттең дүние-ай, сөз таныр 

кісі болса, 

Кемшілігі әр жерде-ақ 

көрініп тұр-ау!»— 

деген өлең жолдары. Бұл 

ретте мына жайды еске ал-

май болмайды. Шортанбайлар 

поэзиясы ескінің, ауыз әде-

биетінің соңы еді, осы ескі-

нің, ауыз әдебиетінің жаңаға, 

жазба әдебиетке  ұласар, жал-

ғасар тұсы еді. Ал, Абай бол-

са сол жаңа поззияның, жазба 

әдебиеттің басы болатын. Осы 

биіктен, жаңа поэзия биігінен 

қ

араған Абай сыны дұрыс та 



орынды еді. Ал енді сол 

Абайдан бұрынғы және Абай-

мен тұстас шыққан жыршылар 

мен жыраулар, кітаби ақын-

дар көп еді ғой. Солардың 

ішінен Абайдың осы үшеуін 

шешендігі арқылы, ақындық 

тіл: афоризм, 

ұ

ластырылған 



эпитет, мвтафора, параллелизм 

арқылы жеткізеді. Бұған ақын 

өлеңдерінен алған кез-келген 

шумақты мысал етіп алуға бо-

лады. Мәселен: 

«Белгісі деген бейіштің 

Жазғы бір салқын самал-ды, 

Тарлығы деген тамұқтың 

Қ

ысқы суық амал-ды... 



Шынарға біткен мақтадай, 

Шырайлы болса алғаның... 

Көпке тентек — аз  қисық, 

Қ

амшыменен ій болар... 



Жам жоламас жатқанға, 

Жүргенге жөргем ілінер... 

Қ

алықтаған сұңқар ем, 



Қ

анатым сынды  ұша алмай, 

Қ

иядан  құзға түсе алмай...» 



Адамды заман билейді де-

ген  қағида бар. Шортанбай-

ды да заманы билеген: ол  құ-

дайға сенеді, «құдай бір, пай-

ғамбар хақ» деп біледі. Шор-

танбай — мұсылман дінінің 

озық ойлы молдасы, өйткен-

мен тек  қана молдалық жо-

лым  қумай, заманында сан ай-

тыстарға да түскен, жеңіп те 

шыққан суырып салма арқа-

лы ақын атанған адам. 

Ұ

лы  ұстазымыз Владимир Иль 



ич Ленин орыстың кемеңгер 

жазушысы Л. Н. Толстойды 

«орыс революциясының айна-

сы» атандырғанда, оны рево-

люционер деп отырған жоқ, 

оны өз заманың объективті не-

гізде дәл көрсеткен шын мағ-

насындағы суреткер еді деп 

бағалаған ғой. Плеханов та 

«С Толстым жить страшно, 

без Толстого скучно», — деп, 

бекерден бекерге айтпаған 

ғой. Толстойдың діншілдігін, 

«жаманшылыққа  қарсы шықпа, 

тағдырға мойынсұну керек» 

деп інжіл (евангелия) жолын 

қ

уаттап айтқан пікірін Плеха-



нов жақтырмвйды, әрине. Ал 

оны өмірді шебер суреттеп, 

өз заманымда болған әлеумет-

тік жараның аузын ашқандығы 

үшін, оны айқын көрсетіп су-

реттеп бергендігі үшін жақсы 

көрген ғой. Әрине, бұл арада 

Шортанбайды Толстоймем  қа-

тар  қою ойынан аулақпыз. Де-

генмен, Шортанбяйдың  қасие-

екенін түсіне алмайды, кері 

тартады.  Қазақ мәдениетіне 

сол кездегі орыс  қауымының 

алдыңғы  қатарлылары арқылы 

ене бастаған аз-кем жаңалық-

тарға  қарсы тұрған сыңай та-

нытады. Шоқан Уәлиханов айт-

қ

андай, «Біздің орыстармен 



тарихи байланысымыз, керек 

десеңіз, туысқандық  қаны бір-

лігіміз бар», — деп ойламай-

ды, орыс-қазақ  қарым-қатына-

сына жатырқай  қарайды. Пат-

ша өкіметінің айқайлай келген 

отаршылық саясаты бұл жа-

тырқаушылықтың бірден-бір 

себепшсі де болғам еді. Олай 

болса, Шортанбайдың бұл көз-

қ

арасын оның кінәсі дегеннен 



гөрі трагедиясы, өз заманы-

ның улы жемісі деген жөн 

болар. Шортанбай жырау: 

«Заман кетті  қырымға, 

Бұрынғы, шіркін, заманның 

Исі де келмес мұрынға, 

Биттей нәрсе  қалсайшы 

Бұрынғыдан ырымға», —деп 

ескіні үлгі етіп  ұсынып, феода-

лизмді аңсауы — оның үлкен 

қ

айшылығы, бұны біздің  қол-



дауымыз мүмкін емес. Тек 

қ

ана бұл  қайшылықтың  қа-



теліктің сол заманғы өмір  қай-

шылығының ақын санасындағы 

көрінісі, суреті екенін ешқашан 

ұ

мытпаған, ақын творчествосы 



жайлы сөз болғанда әрдайым 

есте  ұстаған жөн. 

• • • 

С

ӨЗІМІЗДІ 

қ

орытындылай 



келіп айтарымыз: Шортан-

бай — Арқа бойында жасаған 

ардақты адамдарымыздың бі-

рі, өз заманының аса елеіулі, 

кезінде жырау атағын алған 

арқалы ақыны. Абайға дейін-

гі әдебиетіміздің көрнекі өкі-

лі ретінде  қарап, бұрынғы 

жеке басқа табыну және то-

қ

ырау заманының зардаптарын 



шындап көрген ақын творче-

ствосын ел игілігіне айналды-

руымыз шарт. Демек, «Арқа 

ардақтылары» айдарымен бе-

рілген бұл шағын еңгімеміз 

сол болашақтарға келелі әңгі-

ме, бағалы зерттеулерге жол 

салар шағын ғана  қадам дей-



міз. 

Р.  ҚОЖАБЕКОВ. 



Орталық Қазақстан. - 1989 ж. - 17 желтоқсан (№289). 2 - б. 




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал