Кеңестік жүйені қақыратқан Желтоқсан оқиғасын алғашқы көтеріліс деп тмд көлемінде мойындата аламыз ба?



жүктеу 2.29 Mb.

бет1/18
Дата09.09.2017
өлшемі2.29 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18

Республикалық қоғамдық-саяси ақпараттық газет      

www.аlashainasy.kz

e-mail: info@аlashainasy.kz

...дедім-ай, ау!

Серік АБАС-ШАХ,

тележурналист, продюсер: 

– Астанада шырша құлап еді, қатты 

қуандық... Алматыда шырша өртеніп 

еді, тағы қуанып жатырмыз...  Құла ған-

ға, сүрінгенге, өртенгенге қуану – 

жақсылық белгісі деп ойла май мын.

Aлаңды 

жасанды 


шыр ша лар дан 

тазарт пас бұрын, санамызды жа санды 

патриотизмнен тазалап алайық! 

(«Фейсбуктегі» жеке парақшасынан 

ықшамдалып алынды)

Болатбек ТӨЛЕПБЕРГЕН:

ДАТ!

Қазаққа азаттық алып 

берген бұл көтеріліс 

толық зерттелді деп 

айтуға болмайды

бетте

4

№218 (1129) 



13 желтоқсан, жұма

2013 жыл


ОЙ-КӨКПАР

Кеңестік жүйені қақыратқан Желтоқсан оқиғасын алғашқы көтеріліс деп ТМД көлемінде мойындата аламыз ба?

ИƏ

-бетте

3

ЖОҚ

– Желтоқсан көтерілісінің халық ара-

лық тарихи маңызын ТМД-дағы 15 

одақтас елге ғана емес, оның 

сыртындағы Кеңес Одағына мүше емес 

социалистік жүйедегі 15 мем ле кет ке де 

мойындатуымыз қажет. Өйт 

кені бұл 

көтеріліс ең алғаш болып жал 

пы 

социалистік жүйенің күні батуға тақап 



келе жатқанын көрсетті. Мұны түп тің 

түбінде мойындатып қана қой 

май, 

тарихи-саяси тұрғыда халық 



ара 

лық 


бағасын да алып беретінімізге сенемін. 

Әр тарихи қадамның өзіне тән уақыты 

болады. Біз бұл дәрежеге жету үшін 

Желтоқсан  көтерілісі  фило со фия лық 

тұрғыда толығымен зерттеліп бо 

луы 


керек. Маркстік ілімде бес қо ғам дық 

формация бар деп есептесек, со ның ең 

соңғысы социализм жүйесі болатын. 

Сол жүйені ыдыратуға ең алғаш саяси 

бетбұрыс жасаған – қазақ халқы. 

– Желтоқсан оқиғасы кеңестік жүйе  ні 

ыдыратуға ықпал еткен көте рі ліс екенін 

ТМД аумағында саяси һәм тарихи тұр ғыда 

мойындату өте қиын ша руа деп ойлаймын. 

Мәселен, бас қа ны былай қойып, іргедегі 

Ресейдің өзі осы бас та ма мызды қолдайды 

ма? Жоқ. Бұл – бір. Екіншіден, ТМД 

аумағындағы әр елдің өзі  нің тарихнамасы 

бар. Олар сол өзінің тарихын ысырып 

қойып, біз дің тарихи ақтаңдақтарымызды 

ұлық тайды дегенге өз басым сенбеймін. 

Үшіншіден, бүгінде, расында да, көзі 

ашық  кейбір  тарих шы лар,  публи цис тер, 

жур на листер  Жел тоқ сан  көте рі лі сінің 

кеңестік жүйені ыды ра ту ға өз деңгейінде 

ықпал еткенін жазып жүр. Біз секілді отар-

сыз дануды,  кеңестік  та рих ты  қайта 

қарауды қалайтын Ук раи на, Қырғызстан, 

Молдова, Әзір бай жан се кілді елдер осы 

бір тарихи оқиғаны мойын 

дауы, өз 

тарихына жазуы әбден мүмкін.  

Аманғазы КӘРІПЖАН, 

желтоқсаншы:

Айдос САРЫМ,

саясаттанушы: 

Қазір Желтоқсан көтерілісі Тәуелсіздіктің таңын 

атырғанын кез келген азаматымыз мақтана айтады. 

Тіпті көптеген тарихшымыз осы көтеріліс КСРО-ның 

құлауына әсер еткенін де жазып жүр. Бірақ біз 

осылай дегенімізбен, мұны Кеңес Одағына 

мүше болған ТМД елдері мойындай ма? Біз 

неге осы бір шындықты дәлелдеуге, 

көтеріліске халықаралық тұрғыда саяси 

баға алып беруге талпынбаймыз? Осы 

сұрақтардың жауабын таппақ болып

мамандардың талқысына «Желтоқсан 

оқиғасын кеңестік жүйені 

қақыратқан алғашқы көтеріліс деп 

ТМД көлемінде мойындата 

аламыз ба?» деген сауалды 

салған едік. 

БЕЙБІТ ШЕРУ...

Дінмұхамед Қонаевтың Қазақстан Ком-

партиясы Орталық Комитетінің бірінші хат-

шы лығынан алынып, оның орнына Геннадий 

Колбиннің тағайындалуы жергілікті халықтың 

наразылығын туғызды. Бұл, саяси тұрғыдан 

алсақ, жай ғана наразылық емес, сол тұстағы 

қазақ халқының ұлттық санасының көте ріл-

ге нін көрсетеді. Мәселен, 17 желтоқсан күні 

ер 


теңгісін алаңға шыққандардың қарасы 

300-ге жуық қана адам болса, кешкісін олар-

дың саны 10 мыңнан асып кетті. 18 желтоқсан 

күні бұлардың қатары 20 мыңға жуықтады. 

Демек, «Әр ұлттың өз  басшысы болсын»  

деген ұранды ту еткен қазақтың ұл-қызы 

бейбіт түрде күресіп, саяси көзқарастарын 

біл діргісі келді. Олар «билік қарсы күш қол-

данады» деген ойдан аулақ болды. Осы бір 

жағдаятқа қарап, бұл оқиғаны «бейбіт шеру 

еді» деп топшылауға болмайды. Неге? 

ТОЛҚУ...

Өйткені Желтоқсан дүрбелеңі аз-ақ 

уақыттың ішінде бүкіл ұлттық толқуға ұласып 

бара жатты. Қазақ ұлтының азаматтары жан-

жақтан Алматыға ағылып, нәтижесінде 

қалаға кіретін барлық жолдар жабылды. 

Осылайша жастардың бейбіт шеруі түс ауа 

стихиялық қозғалысқа, наразылыққа ұласты. 



Қазақ баласы 300 жыл бойы отарлау 

саясатының тегеурінді тепкісін көрді. Сол 300 жыл 

ішінде саңлақтарымыз азаттық үшін империяға 

қарсы шығып, 300-ден астам (кейбір деректерде 

400-ге жуық) ірілі-ұсақты көтеріліс жасады. 

Әрине, Хан Кененің қарулы қарсылығымен 

басталған күрестің нүктесі Алматыдағы Желтоқсан 

көтерілісінен соң қойылып, бабалар армандаған 

Тәуелсіздікке қол жеткіздік. Бірақ осыдан 27 жыл 

бұрын Алматының алаңына шыққан 20 мыңға 

жуық азаматымыздың бас көтеруіне толық саяси 

баға бере алдық па? Бұл Желтоқсан дүрбелеңі 

бейбіт шеру ме, оқиға ма, толқу ма, әлде ұлт-

азаттық көтеріліс пе? Осы бір сауалдарды ой-

таразысына салып, безбендеп көрелікші. 

Жалғасы 3-бетте 

ТҰЛҒА


Жалғасы 3-бетте 

АҢДАТПА

-бетте

5-6


-бетте

2

-бетте

7

Алаш жыры



Ауыл әйелінен 

қала келіншегінің 

несі артық?

Қайраттың 

өміріндегі 21 саны 

нені айқындайды?



Астана уақытымен сағат 18:00 бойынша

ЭКОНОМИКА АЙНАСЫ

154,21

212,64

25,40

15843,53

904,07

1238,83

4,71

1,37

1392,08

109,41

ДОЛЛАР


ЕВРО

РУБЛЬ


ЮАНЬ

EUR/USD


DJIA

KASE


RTSI

BRENT


GOLD

(ICE)

(NYMEX)

Алматы


+1..+3

о

-1 -3



о

-5.. -7


о

-11.. -13

о

Астана


с

с

с



с

Абай ОМАРОВ (коллаж)



1986: көтеріліс пе, 

оқиға ма, толқу ма?

Кенен ақынның 

ескерткіші бой көтерді

Алматыда қазақтың әйгілі ақыны, жыршы, 

халық композиторы Кенен Әзірбаевтың ескерткіші 

ашылды. Заманының көркем шежірешісі бола 

білген әдебиет қайраткерінің мүсіні үшін көп 

жобаның арасынан ең үздігі таңдалған.

Ескерткіштің ашылуына жергілікті билік өкілдері, 

әдебиет пен мәдениет саласының өкілдері және жыр-

шының бүгінде бір үлкен әулетке айналған ұрпақтары 

жиылды. Халық ақынының мүсіні Ескендіров пен 

Әзір 


баев көшелерінің қиылысындағы алаңқайға 

орна тыл ған. Ескерткіш авторлары – белгілі мүсіншілер 

Бақыт жан Әбішев пен Ескен Сергебаев. Жергілікті 

билік өкілдерінің айтуынша, Кенен Әзірбаев мұрасы 

қазіргі ұрпақты отаншылдық пен елдікке баулудың 

жарқын үлгісі бола алады. «Кенен Әзірбаев қазақ 

әдебиеті мен музыкасының дамуына өлшеусіз үлес 

қосты. Оның ескерткіші Қазақстан Тәуелсіздігі күні 

қарсаңында ашылып отыр. Президентіміз Нұрсұлтан 

Назарбаев өз Жолдауында жастар арасында отан шыл-

дықты ата-бабалардың мәдени мұрасы негізінде 

тәрбиелеу керек тігін айтқан болатын. Кенен Әзірбаев 

шығар ма шылығы – соның үлгісі», – деді Алматы 

қаласының әкімі Ахметжан Есімов. 92 жыл өмір сүрген 

Әзірбаев халқымыздың ХХ ғасырдың басынан 

70-жылдардың орта шеніне дейінгі басынан кешкен 

тарихының әдеби-көркем шежіресін жасады. Ұлт-

азаттық қоз ға лыс тар, патша жарлықтары, ұжым дас-

тыру, ашар шы лық, қуғын-сүргін, фашизммен соғыс

тың игеру – бәрі-бәрін шығармашылығына арқау етіп, 

жыр жолдарымен азаматтық көзқарасын білдіріп 

отырды. Қазақ әдебиетін өлеңдермен, жыр-дастан-

дармен, толғау-арнаулармен толықтырды. 150-ге 

жуық ән шығарып, 200-ден астам лирикалық-

дидактикалық толғау туғызды. Жетісу мектебінен 

түлей отырып, халқымыздың әншілік-күйшілік 

дәстүрін жетілдірді. Кенен өмірге әкелген «Бозторғай», 

«Көкшолақ», «Ой, бұлбұл» сияқты көптеген танымал 

ән қазақтың музы ка лық мұрасы қатарына қосылып, 

ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді.



Бақытжан КЕНЕНҰЛЫ,  халық ақынының ұлы, ҚР 

Жур налистер  одағының  мүшесі:

– Тәуелсіздік күніне орай жыр алыбы Жамбыл 

баба мыздың шәкірті әрі оның 40 жыл бойғы серігі 

болған әнші, халық ақыны Кенен Әзірбаев ескерт-

кішінің бой көтеруі – тек алматылықтарға ғана 

емес, күллі Қазақ елі үшін үлкен қуаныш. Бұл ақын-

ның ұрпақтарының, ауылдастарының, әдебиетші, 

мәдениетші қауымның ойында көптен жүрген іс 

еді. Бүгін сол арман орындалды. Біз өткен тари хы-

мыз ды ұмытпауымыз керек. Елбасымыз Тәуел сіз-

діктің алғашқы жылдарынан бастап мәдени 

мұраны жинап, жоғалтқанымызды табуды, оны 

келешек ұрпаққа табыс етуді қолға алған болатын. 

Қазір Кенен Әзірбаев жайлы білмейтін, оның тағы-

лымы мен мұрасынан бейхабар, ой-өрісі басқа 

ұрпақ келеді, ескерткіш – солар үшін жасалған 

нәрсе. Мүсін көңілімізден шықты, ескерткіш үшін 

бір неше нұсқа ұсынылған болатын. Мамыр айында 

мәдениет және ақпарат министрі Мұхтар Құл-Мұ-

хаммед қатысқан комиссияда осы нұсқаны таң-

дадық.

Болатбек МҰХТАРОВ

МӘСЕЛЕ


Ақиқатын айтайық, Жаңа жылға қарбалас ұлттық ұлық мереке 

– Тәуелсіздік күнін көлеңкесінде қалдырды тағы. Санаулы күннен 

кейін қазақтың қанымен, жанымен келген Тәуелсіздік мерекесі. 

Бірақ обалы нешік, соған тәу ете алмай жүрміз. Неліктен? 

Жігерсіздік пе? Құнтсыздық па? Әлде қадір-қасиетін ұғынатын 

қауашақтарымызда тауықтың миындай бір шайнам ми жоқ па? 

Әйтсе де басқа-басқа, ел басқарып отырған әкімқараларды мисыз 

деуге әсте келмес. Бірақ қайсыбірінің намысы кем, есесіне, есерсоқ 

десе, жарасатын сияқты...

Қанат БІРЛІКҰЛЫ 

Жаңа жыл Тәуелсіздік мерекесінің алдын орай бере ме?

Күні кеше ғаламторда Павлодар 

облысында Жаңа жылға арналған 

шырша құру үшін қала бюджетінен 

38 млн теңге бөлінгендігі туралы 

ақпарат жарқ етті. Ол долларға 

шаққанда 253 мың АҚШ долларын 

құрайды! Оның кереметтігі неде 

дейсіз ғой. БАҚ-та жарияланған де-

рек терге сүйенсек, бұл бас шыр ша-

ның былтырғы шыршадан артықтығы 

– 10 метрге бойшаңдығы. Былтыр 

20 метр болса, биыл 30 метр екен 

(Павлодардың жергілікті билігі 

шырша бойшаң болмаса, Аязата 

келмейді деп ойласа керек). Сөйтіп, 

Астанадағы бас шыршадан да асып 

түскелі тұр. Оның биіктігі – 25 метр. 

Алматыдағы шыршаның бойы – 18 

метр. Сонымен, әкімдер Тәуелсіздік 

күнін қоя тұрып, «кімнің шыршасы 

биік?» байқауын жариялап, өз-өз де-

рімен бәйгеге түсіп жатқан секілді. 

Ұлт тық мереке – Тәуелсіздік екінші 

кезекке осылай түсіп отыр. 

Ал ұлттық ұлық мерекеге әзірлік 

заң бойынша қарашаның 1-інен бас-

талуы керек. Бұл «Қазақстан Рес-

публикасында ұлттық, мемлекеттік, 

кәсіптік және өзге де мерекелерге 

дайындық жүргізу мен өткізу жө нін-

дегі ұсынымдарды бекіту туралы» 

Мем 

лекеттік хатшы М.Құл-Мұхам-



мед тің 2013 жылғы 15 қаңтардағы 

өкімінде бар. Онда: «Қоғам жұрт шы-

лы 

ғының назарын барынша елдің 



басты мерекесіне аударту үшін мере-

кені ақпараттық қамтамасыз етуді 1 

қарашадан бастау қажет. Ақпараттық 

жұмыс БАҚ-та Қазақстанның Тәуел-

сiздiк үшiн күресiнiң тарихи жолын ел 

мемлекеттiлiгiнiң орнауы мен да муы-

ның негiзгi кезеңдерін егжей-тег жейлі 

баяндалуын қамтиды» делінген. Бірақ 

көріп жүргеніміздей, 1 қарашадан 

бас тап ұлттық бас ме реке туралы жақ 

ашқан билік те, БАҚ-та жоқтың қасы. 

Есесіне, Жаңа жылға дайындық қар-

қынды. Жыл сайын желтоқсан ту-

мастан билікте Жаңа жыл дың желігі 

бас та лады.  Сонымен,  Тәуелсіздік 

Жаңа жыл көлең  кесінде жетім қыздай 

жау таң дап  қалып  қояды. 

Қызғалдақ АЙТЖАНОВА

Республикалық қоғамдық-саяси ақпараттық газет      

 

www.а

а

lashainasy.kz

ee--m

m

aaiill

:

: iinnffoo@

@ааllaass

h

hainasy.kz

...дедім-ай, ау!

Серік АБАС-ШАХ

Х,,

тележурналист, продюсер: 

– Астанада шырша құлап еді, қатты 

қуандық... Алматыда шырша өртеніп 

еді, тағы қуанып жатырмыз...  Құла ған-

ға, сүрінген

ен

ге, өртенгенге қуану – 



жа

жақс


қсыл

ыл

ық



ық б

б

ел



елгі

гісі


сі д

деп


еп  ойла май мын.

A аңды



жасанды

шыр ша лар дан 

тазарт пас  бұрын, санамызды жа санды 

патриотизмнен тазалап алайық! 



(«Фейсбуктегі» жеке парақшасынан 

ықшамдалып алынды)

ДА

А

А

Т!

Т!

Т

Болатбек ТӨЛЕПБЕРГЕН:

бетте

№218 (1129) 

13

3

ж



жел

елто


то

қс

қсан, жұма



20

2013


13

ж

жыл



ОЙ-КӨКПАР

ИƏ

-бетте

ЖОҚ

– Желтоқсан көтерілісінің 

ң

халы


л

қ ара-


лық тарихи маңызын Т

ТМД


МД-д

дағ


ағ

ы

ы 15



15 

одақтас елге ғана 

ем

ем

ес



ес,  он

он

ың



ың 

сыртындағы Кеңес Одағына мүше емес 

социалистік жүйедегі  15  мем ле кет ке  де 

мойындатуымыз қажет. Өйт 

кені бұл 

көтеріліс ең алғаш болып жал 

пы 

со

о



ци

ци

алистік жү



жүйе

й

нің күүні батуға тақап 



ке

ке

ле



ле ж

жат


атқа

қаны


нын 

н  кө


кө

рс

рсет



етті

ті.. Мұны түп тің 

түбі

б

нде мойындатып қана қой 



май, 

тарихи-саяси тұрғыда халық 

ара лық 

бағасын да алып беретінімізге сенемін. 

Әр тарихи қадамның өзіне тән уақыты 

болады. Біз бұл дәрежеге жету үшін 

Желтоқсан көтерілісі фил

ло

осо



соф

фия


ия

 л

 лық



ық 

тұрғыда толығымен зерт

ртте

телі


ліп

п бо


бо л

 луы


уы

 

керек. Маркстік ілімде бес  қо ғам дық 



формация бар деп есептесек, со ның ең 

соңғысы социализм жүйесі  болатын. 

Сол жүйені ыдыратуға ең алғаш саяси 

бетбұрыс жасаған – қазақ халқы. 

– Желтоқсан оқиғасы кеңе

ң

ст



ст

ік жүйе  ні 

ыдыратуға ықпал еткен

н

кө



көте

тер


р

і

і



л

ліс 


с  ек

екен


енін

н 

ТМД аумағында саяси һә



м

м 

та



тари

рихи


хи ттұр

ұрғ ғыд


ыд

а

а



мойындату өте қиын ша руа деп ойлаймын. 

Мәселен, бас қа ны  былай қойып, іргедегі 

Ресейдің өзі осы бас та ма мызды қолдайды 

ма? Жоқ. Бұл – бір. Екіншіден, ТМД 

ау

аумағындағы әр



әр елдің  өзі  нің  тарихнамасы 

ба

ба



р.

р

О



О

ла

лар



р со

сол


л

өз

өзін



інің

ің ттар


арихын ысырып 

қойып, б


б

із дің тарихи ақтаңдақтарымызды 

ұлық тайды дегенге өз басым сенбеймін. 

Үшіншіден,  бүгінде,  расында да, көзі 

ашық кейбір  тарих шы лар,  публи цис тер, 

жур на листер  Жел тоқ сан  көте рі лі сінің 

кеңестік жүйені  ыды ра ту ға

а ө


өз 

з де


деңг

ңг

ей



ей

ін

інде



де 

ықпал еткенін жазып жүр.

р. Б

Біз


із ссек

екіл


іл

ді

ді о



ота

тар-


р-

сыз дануды,  кеңестік  та рих ты  қайта 

қарауды қалайтын  Ук раи на,  Қырғызстан, 

Молдова, Әзір бай жан  се кілді  елдер осы 

бір тарихи оқиғаны мойын 

дауы, өз 

тарихына жазуы әбден мүмкін.  

Аманғазы КӘРІПЖАН,

желтоқсаншы:

Айдос САРЫМ,

саясаттанушы:

Қазір Желтоқсан көтерілісі Тәуелсіздіктің таңын 

атырғанын кез келген азаматымыз мақтана айтады. 

Ті

Тіпт

пті

і 

кө

кө

пт

птеген тарихшымыз оссы 

ы кө

көте

тері

рі

лі

ліс 

с КС

КСРО

РО-н

-ның

ың 

құ

құла

ла

уына әсер еткенін де ж

жаз

аз

ып

ып

ж

ж

үр

үр. 

Б

Біра

ра

қ бі

бі

з

з 

осылай дегенімізбен, мұны Кеңес Одағына 

мүше болған ТМД елдері мойындай ма? Біз 

неге осы бір шындықты дәлелдеуге, 

кө

өте

те

рі

ріліске халы

ы

қа

қа

ра

р

лық тұрғыда саяси 

ба

баға

ға а

алы

лып

п бе

беру

руге

ге т

тал

алпы

пынбаймыз? Осы 

сұрақтардың жауабын таппақ болып, 

мамандардың талқысына «Желтоқсан 

оқиғасын кеңестік жүйені 

қақыратқан алғашқы көтеріліс деп 

ТМД көлемінде мо

мойы

йынд

ндат

ата 

а

аламыз ба?» деге

ен

н са

сауа

уа

лд

лды

ы

салған едік. 

БЕЙБІТ ШЕРУ...

Дінмұхамед Қонаевтың Қазақстан Ком-

партиясы Орталық Комитетінің бірінші хат-

шы лығынан алынып, оның орнына Геннадий

Колбиннің тағайындал

алуы


уы ж

ж

ер



р

гілікті халы

лықт

қ ың


ң 

наразылығын туғы

ы

зд

зды.



ы.

Б

Б



ұл

ұл, са


саяс

яси 


и тұ

тұ

рғ



рғыд

ыдан


ан

 

алсақ, жай ғана наразылық емес, сол тұстағы



қазақ халқының ұлттық санасының көте ріл-

ге нін  көрсетеді. Мәселен, 17 желтоқсан күні 

ер теңгісін  алаңға  шыққандардың қарасы 

300-ге жуы

ық 

қ қана адам болса, кешкісін олар-



ды

дың


ң са

саны


ны 1

10

0 мы



мыңн

ңн

ан



ан а

а

сып кетті. 18 желтоқсан



кү і

ні

б



бұлардың қатары 20 мыңға жуықтады.

Демек, «Әр ұлттың өз  басшысы  болсын»  

деген ұранды ту  еткен қазақтың ұл-қызы 

бе

бейб



йбіт

т

ттүр



үр

де

де к



күр

үрес


есіп

іп



,  са

саяс


яси

и кө


көзқарастарын 

бі

біл



лді

дірг


р іс

іс

і



і ке

келд


лді.

і О


О

ла

лар 



р «б

«бил


илік

ік қ


қа

арсы күш қол-

данады» деген ойдан аулақ болды. Осы бір 

жағдаятқа қарап, бұл оқиғаны «бейбіт шеру 

еді» деп топшылауға болмайды. Неге? 



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал