Казахской национальной консерватории им. Курмангазы



жүктеу 5.1 Kb.

бет3/14
Дата22.01.2017
өлшемі5.1 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ 
 
Ellis A. On the Musical Scales of Various Nations . XXXIII, 1885 r., Journal of the Society of Arts, pp. 485–527. 
Sachs C. The Rise of music in the Ancient World. N.Y., 1943. 
Беляев В.М. Руководство для обмера народных музыкальных инструментов. Москва : Гос.муз.изд., 1931. 
4  Гошовский  В.  «Горани».  К  типологии  армянской  песни  (Опыт  исследования  с  помощью  ЭВМ).  Ереван :  АН 
Арм.ССР, 1983. 
Бирюков Б.В.; Геллер Е.С. Кибернетика в гуманитарных науках. Москва : Наука, 1973. 
Бирюков Б.В.; Тростников В.Н. Жар холодных числ и пафос бесстрастной логики. Формализация мышления от 
античных времён до эпохи кибернетики. Москва : Наука, 1977. 
Дыс Л.И. Использование вычислительной техники в музыкальном образовании. ЛекцииКиев : б.н., 1958. 58 с. 
8  Кац  Ю.В.;  Овчаренко  В.П.  Введение  в  моделирование  монодийных  ладовых  структур.  Вопросы  эстетики, 
истории и теории монодии. Ташкент : б.н., 1987, С. 54-59. 
Орлов Г. Семантика музыки. Проблемы музыкальной науки. Вып.2. Москва, 1973. 
10  Рабинович  А. В.  Осциллографический  метод  анализа  мелодии.  Проблемы  музыкознания.  Теоретическая 
библиотека. Москва : Музгиз, 1932. 
                                          
7
 Заметим, что в арабской музыке сантур имеет равномерную четверть тоновую темперацию, в то время как в иранской – 
17-ти ступенную неравномерную, и уже по этому параметру можно найти много расхождений в тонах и звукоряде. 
8
 См., например: Chordia P. Automatic Trancription of solo Tabla Music. Ph D. diss. Stanford Univ. 2006; Benning, M., Kapur, 
A., and Tzanetakis, G.. Multimodal Sensor Analysis of Sitar Performance: Where is the Beat? Proceedings of the IEEE 
International Workshop on Multimedia Signal Processing (Chania, Greece) 2007; Benning, M., Kapur, A., Till, B., Tzanetakis, G., 
and Driessen, P. . A Comparative Study on Wearable Sensors for Signal Processing of the North Indian Tabla. Proceedings of the 
IEEE Pacific Rim Conference on Communications, Computers and Signal Processing (Victoria, Canada) 2007. 

ВЕСТНИК КАЗАХСКОЙ НАЦИОНАЛЬНОЙ КОНСЕРВАТОРИИ ИМЕНИ КУРМАНГАЗЫ                № 1. 2013 
 
 
17 
11 Рагс Ю. Н. О художественной норме чистой интонации при исполнении мелодии: Дис... канд. искусствоведения. 
Москва, 1970. 
12  Рагс  Ю. Н.  Акустика  в  системе  музыкального  искусства.  Диссертация  в  виде  научного  доклада  на  соискание 
учёной степени доктора искусствоведения. Москва : МГК им. П.И.Чайковского, 1998. 
13  Морозов  В. П.;  Кузнецов  Ю. М.;  Харуто  А. В.  Об  особенностях  спектра  голоса  певцов  разных  жанров. 
Проблемы информационной культуры. Вып. 2. Информационный подход и искусствознание. Краснодар : Краснодарский 
гос. университет культуры и искусств, 1995. 
14 Хим С. Теоретические проблемы камбоджийской музыки. Дисс… канд. искусствоведения. Рук. Ю. Н. Холопов. 
Москва : Московская гос. консерватория, 1998. 
15 Хим С. К проблеме звука в кхмерской музыке. Москва : Хронограф, 1997. 
16. Journal of interdisciplinary music studies fall 2007, volume 1, issue 2, art. #071201, pp. 1-24.  
17 Абдукаримов М. Танбур, сато и сетор в музыкальной традиции Узбекистана и Таджикистана. Автореф. канд. 
иск. Ташкент, 1997. 
18  Bozkurt B. Pitch Histogram based analysis of Makam Music in Turkey. [В  Интернете] P.1-6. 
http/akademik.bahcesehir.edu.tr›eee/wp…CV_barisBozkurt. 
19 Heydarian P. and Reiss J.D. The Persian music and the santur instrument. Proceedings of the International Conference 
on Music Information Retrieval. London, 2005, pp. 524-527. 
20 Алекперова А.; Гошовский, В. Знаки общности в мелодике кочари. Сравнительный семиологический анализ с 
помощью ЭВМ. Баку : АН Аз. ССР, 1986. 
21  Анисимова  А.В.,  Дыс  Л.И.,  Зарицкий  Д.Н.  Алгоритмы  порождения  интонационного  процесса.  ЭВМ  и 
проблемы музыкальной науки. Вып.7 . Новосибирск, 1988, С. 42-61. 
22  Гошовский  В.  Объект – текст – соответствия.  Традиции  и  перспективы  изучения  музыкального  фольклора 
СССР. Москва, 1989, С. 56-93. 
23 Корсунский С. Г. Акустическое исследование певческого голоса. Дис. канд. иск. Москва, 1947. 
24 Сахалтуева О. Е. О некоторых закономерностях интонирования в связи с формой, динамикой и ладом. Труды 
кафедры теории музыки Московской гос. консерватории им. П. И. Чайковского. Вып. 1. Москва : Музгиз, 1960, С. 356–
378. 
25  Рагс  Ю.Н.  Вибрато  и  восприятие  высоты.  Сб.:  Применение  акустических  методов  исследования  в 
музыкознании. Москва : Музыка, 1964, С. 38–60. 
 
REFERENCES 
 
Ellis A. On the Musical Scales of Various Nations . XXXIII, 1885 r., Journal of the Society of Arts, pp. 485–527. 
Sachs C. The Rise of music in the Ancient World. N.Y., 1943. 
Beljaev V.M. Rukovodstvo dlja obmera narodnyh muzykal'nyh instrumentov. Moskva : Gos.muz.izd., 1931. 
Goshovskij V. «Gorani». K tipologii armjanskoj pesni (Opyt issledovanija s pomoshh'ju JeVM). Erevan : AN Arm.SSR, 
1983. 
Birjukov B.V.; Geller, E.S. Kibernetika v gumanitarnyh naukah. Moskva : Nauka, 1973. 
Birjukov B.V.; Trostnikov, V.N. Zhar holodnyh chisl i pafos besstrastnoj logiki. Formalizacija myshlenija ot antichnyh 
vremjon do jepohi kibernetiki. Moskva : Nauka, 1977. 
Dys L.I. Ispol'zovanie vychislitel'noj tehniki v muzykal'nom obrazovanii. Lekcii. Kiev : b.n., 1958. 58 p. 
8 Kac Y.V.; Ovcharenko, V.P. Vvedenie v modelirovanie monodijnyh ladovyh struktur. Voprosy jestetiki, istorii i teorii 
monodii. Tashkent : b.n., 1987, pp. 54-59. 
Orlov G. Semantika muzyki. Problemy muzykal'noj nauki. Vyp.2. Moskva, 1973. 
10  Rabinovich A. V. Oscillograficheskij metod analiza melodii. Problemy muzykoznanija. Teoreticheskaja biblioteka. 
Moskva : Muzgiz, 1932. 
11 Rags Y. N. O hudozhestvennoj norme chistoj intonacii pri ispolnenii melodii: Dis... kand. iskusstvovedenija. Moskva, 
1970. 
12 Rags Y. N. Akustika v sisteme muzykal'nogo iskusstva. Dissertacija v vide nauchnogo doklada na soiskanie uchjonoj 
stepeni doktora iskusstvovedenija. Moskva : MGK im. P.I.Chajkovskogo, 1998. 
13 Morozov V. P.; Kuznecov, Ju. M.; Haruto, A. V. Ob osobennostjah spektra golosa pevcov raznyh zhanrov. Problemy 
informacionnoj kul'tury. Vyp. 2. Informacionnyj podhod i iskusstvoznanie. Krasnodar : Krasnodarskij gos. universitet kul'tury i 
iskusstv, 1995. 
14 Him S. Teoreticheskie problemy kambodzhijskoj muzyki. Diss… kand. iskusstvovedenija. Ruk. Ju. N. Holopov. Moskva 
: Moskovskaja gos. konservatorija, 1998. 
15 Him S. K probleme zvuka v khmerskoj muzyke. Moskva : Hronograf, 1997. 
16 Journal of interdisciplinary music studies fall 2007, volume 1, issue 2, art. #071201, pp. 1-24.  
17 Abdukarimov M. Tanbur, sato i setor v muzykal'noj tradicii Uzbekistana i Tadzhikistana. Avtoref. kand. isk. Tashkent, 
1997. 
18  Bozkurt B. Pitch Histogram based analysis of Makam Music in Turkey. [V Internete] P.1-6. 
http/akademik.bahcesehir.edu.tr›eee/wp…CV_barisBozkurt. 
19 Heydarian P. and Reiss, J.D. The Persian music and the santur instrument. Proceedings of the International Conference 
on Music Information Retrieval. London, 2005, pp. 524-527. 
20  Alekperova A.; Goshovskij, V. Znaki obshhnosti v melodike kochari. Sravnitel'nyj semiologicheskij analiz s 
pomoshh'ju JeVM. Baku : AN Az. SSR, 1986. 

ҚҰРМАНҒАЗЫ АТЫНДАҒЫ  ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ КОНСЕРВАТОРИЯ ХАБАРШЫСЫ                             № 1. 2013 
 
 
   
18  
21  Anisimova A.V., Dys L.I., Zarickij D.N. Algoritmy porozhdenija intonacionnogo processa. JeVM i problemy 
muzykal'noj nauki. Vyp.7 . Novosibirsk, 1988, pp. 42-61. 
22 Goshovskij V. Ob#ekt – tekst – sootvetstvija. Tradicii i perspektivy izuchenija muzykal'nogo fol'klora SSSR. Moskva, 
1989, pp. 56-93. 
23 Korsunskij S. G. Akusticheskoe issledovanie pevcheskogo golosa. Dis. kand. isk. Moskva, 1947. 
24  Sahaltueva O. E. O nekotoryh zakonomernostjah intonirovanija v svjazi s formoj, dinamikoj i ladom. Trudy kafedry 
teorii muzyki Moskovskoj gos. konservatorii im. P. I. Chajkovskogo. Vyp. 1. Moskva : Muzgiz, 1960, pp. 356–378. 
25 Rags Y.N. Vibrato i vosprijatie vysoty. Sb.: Primenenie akusticheskih metodov issledovanija v muzykoznanii. Moskva : 
Muzyka, 1964, pp. 38–60. 
 
 
Виолетта ЮНУСОВА 
 
ТАЯУ ЖƏНЕ ОРТА ШЫҒЫС КЛАССИКАЛЫҚ МУЗЫКАСЫНДАҒЫ  
ШЫҒАРМАШЫЛЫҚТЫ ЗЕРТТЕУДІҢ НАҚТЫ ƏДІСТЕРІ 
 
Резюме 
 
Мақалада,  бұрынғы  Кеңестер  одағы  ғылымындағы  жəне  шет  елдік  ғалымдар  зерттеулеріндегі  Таяу  жəне  Орта 
шығыс  классикалық  музыкасындағы  шығармашылықты  зерттеудің  нақты  əдістерінің  қалыптасуы  қарастырылады. 
Компьютерлік музыкатану мəселесі ерекше қарастырылады. 
Тірек сөздер: компьютерлік этномузыкатану, акустика, математикалық əдіс, компьютерлік талдау. 
 
Violetta YUNUSOVA 
 
PRECISE ART’S RESEARCH METHODS IN CLASSICAL MUSIC  
OF THE MIDDLE EAST AND CENTRAL ASIA 
 
Summary 
 
This article discusses the formation of exact methods of research of creativity in the Middle East's and Central Asian's 
classical music in the science of former Soviet Union’s countries as well as in the works of foreign scientists. Particular attention 
is given to computer etnomusicology. 
Key words: computer etnomusicology, acoustics, mathematical methods, computer analysis. 
 
 
Сведения об авторе 
Юнусова  Виолетта  Николаевна – доктор  искусствоведения,  профессор  кафедры  истории  зарубежной  музыки 
Московской государственной консерватории им. П. И. Чайковского. 
 
 
 

ВЕСТНИК КАЗАХСКОЙ НАЦИОНАЛЬНОЙ КОНСЕРВАТОРИИ ИМЕНИ КУРМАНГАЗЫ                № 1. 2013 
 
 
19 
ОƏК 781.7                                                   
    
С. ӨТЕҒАЛИЕВА 
Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы музыкатану 
 кафедрасының профессоры, өнертану кандидаты 
 
ХАЛЫҚ КҮЙШІСІ – ДИНА НҰРПЕЙІСОВА: 
СТИЛЬ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 
 
Мақала  қазақтың  атақты  домбырашы,  күйші,  ұлы  композитор  Құрманғазының  шəкірті  Дина 
Нұрпейісованың (1861-1955) шығармашылығы жəне оның стилдік ерекшелігін зерттеуге арналады.  
Автор ырғақ пен форманы зерттеудегі новаторлық қырларын, сонымен қатар, модальды-композициялық 
ерекшеліктерін зерттейді.   
Тірек  сөздер:  домбыра,  модальды-композициялық  сызба,  домбыра  күйлер,  музыкант-импровизатор, 
жанрлық-стильдік ерекшеліктері.  
Ключевые слова:  домбра, модально-композиционная схема, домбровые кюи,  музыкант-импровизатор, 
жанрово-стилевые особенности. 
Key words: Dombra, modal-compositional schema, Dombra kyuis, musician- improvisator, genre-stylistic 
peculiarities. 
 
Қазақтың атақты домбырашысы, əрі күйшісі Дина Нұрпейісованың (1861-1955) есімі тек біздің 
елімізге  ғана  емес,  шетелге  де  кеңінен  таныс  екені  белгілі.  Құрманғазы  бабамыздың  талантты 
шəкірті  атанған  ол  ұлы  күйшінің  күй  мұрасын  сақтап,  оның  ауқымды  бөлігін  халық 
музыканттарының  жаңа  ұрпағына  табыстап  кетті.  Ұстазының  күйін  орындау    мəнерімен,  өзінің 
шығарған  күйлері  айрықша  серпінділігімен,  саз  көркемдігімен,  формасының  көңілге 
қонымдылығымен,  қағыстарының  ғажаптығымен,  ырғақты  құбылтуымен,  тембрлік-дыбыстық 
палитрасымен  таңғалдырады.  Сонымен  қатар,  Дина  Батыс  Қазақстан  өңірінің  домбырашылық 
дəстүрін,  оның  ішінде  Дəулеткерей,  Түркеш,  Соқыр  Есжан  тəрізді  бөкейлік  дүлдүлдердің 
қолтаңбасын меңгеріп ғана қоймай, оны одан əрі дамыта түсті. 
Дина Нұрпейісованың шығармашылығы ұлттық өнердің аса құнды  мұрасы болып табылады, 
əрі оның «алтын» қорын құрайды. Ол музыкада өзінің қайталанбайтын дара стилін дүниеге əкелді. 
Динаның күйлері өзінің терең мазмұндылығымен, эпикалық қуатымен ерекшеленеді, сыр пернені 
шынайылығымен, 
шырайымен 
шертеді. 
Оның 
күйлері 
қазіргі 
домбырашылардың  
репертуарларына енгізілген, ал ондай  күрделі күйлерді тартудың өзі қай домбырашының болсын 
шеберлігіне сын екені белгілі. 
Дина Нұрпейісованың тұлғасы халық аспаптық музыкасын дамытуға мол үлес қосқан қазақтың 
санаулы  ғана  күйші,  əрі  халық  композиторы  атанған  талантты  қыздарының  бірі  əрі  бірегейі 
екендігімен  даралана  түседі.  Ол  алғаш  рет  қазақ  қыздарының  домбырашылық,  күйшілік  өнерін 
ерлермен  тең  дəрежеге  көтеріп  берді.  Бір  жағынан  алғанда,  оның  шығармашылығына  өзінен 
бұрынғы  қыр  қыздарының  шығармашылық  дəстүрі  де  арқау  болған.  Қазақ  музыкасы  тарихында 
күйші  қыздардың  есімдері  сақталған  (Айжан-қыз,  Науша,  Алтынай  жəне  т.б.).  Екінші  жағынан 
алғанда, күйшінің шығармашылығы ХХ-ХХІ ғғ. кезеңіндегі қазіргі заманғы музыкалық мəдениетте 
қыздардың домбырашылық өнерінің дамуына жаңа серпін берді. Айталық, З. жəне Б. Ищановалар, 
Ə. Ізмұхамбетова, Б. Қарабалина, К. Сахарбаева, Р. Айдарбаева, А. Үлкенбаева, С. Құдайбергенова 
тəрізді өнер саңлақтарының есімдері бүгінде өнерсүйер қауымға жақсы таныс. Олардың кейбірі тек 
орындаушылықпен шектелмей, күй де шығарады (З. Ищанова).  
Дина  Нұрпейісованың  жеке  тұлғасы  мен  шығармашылығы  оның    көзі  тірісінде-ақ,  халық 
музыкасын зерттеушілердің назарында болды. Бұл орайда А. Жұбанов [1], А. Затаевич, Г. Бисенова 
[2], П. Шегебаев [3; 4] жəне т.б. ғалымдардың еңбектерін айтсақ та жеткілікті [5]. Күйшінің нотаға 

ҚҰРМАНҒАЗЫ АТЫНДАҒЫ  ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ КОНСЕРВАТОРИЯ ХАБАРШЫСЫ                             № 1. 2013 
 
 
   
20  
түсірілген күйлері баспадан жарық көрді
19
. Дей тұрғанмен қолда бар əдебиетке қарамастан, атақты 
халық композиторының шығармашылығы əлі де болса аз зерттелуде екенін айтуға тиіспіз. 
Бұл еңбегімізде осындай олқылықтардың орнын толтыруға мəн бердік: Дина шығармаларының 
модальды-композициялық,  ырғақты-қағыстық,  сондай-ақ  тембрлік-дыбыстық  сипаттамаларымен 
байланысты күйшінің стилін зерттеуде біз кейбір жаңа аспектілерді айқындадық. 
Жарияланған 
материалдармен 
қоса, 
бұл 
еңбекте 
Дина 
күйлерінің 
көптеген 
интерпретацияларында,  авторлық  орындауын  қоса  алғанда,  грамм-,  магниттік-  жəне  ноталық 
жазбаларды  қамтитын  əралуан  музыкалық  материал  жинақталды.  Бұл  жолы  Динаның  өзінің, 
сондай-ақ,  оның  алдындағы  атақты  күйшілердің – Құрманғазының,  Дəулеткерейдің,  батыс 
қазақстандық  домбырашылық  дəстүрінің  басқа  да  өкілдерінің,  сонымен  қатар  қазіргі  заманғы 
күйшілердің шығармаларына салыстырмалы талдау əдісі қолданылады. 
Əрине,  мұндағы  жасалған  тұжырымдар,  айтылған  ойлар  тезистік  сипатта  екенін  ескерте 
кетпекшіміз, өйткені, күйшінің шығармашылығын терең зерттеп, жан-жақты қамти қою оңай емесі 
белгілі, дей тұрғанмен бұл еңбекті соған ұмтылған талпыныс ретінде қарастырған жөн тəрізді.  
Халық  композиторының  шығармашылығындағы,  біздің  пайымдауымызша,  неғұрлым  
маңызды деген стильдік факторларға назар аудармақшымыз: 
1.  Дина  Нұрпейісова  күйшілік  дəстүрді  ұстанып  ғана  қоймай,  оны  одан  əрі  жақсарта  түсуге 
күш салған музыкант-импровизатордың бірі болып табылады, ал ондай таланттар бүгінде сирек 
кездеседі.  Импровизатордың  дарыны  əсіресе  композитордың  шығармашылық-орындаушылық 
мəнерінен ерекше көрінеді. 
 2. Импровизаторлық бастау əралуан болып келгенімен, бұл ең алдымен форма мен ырғақтан 
көрініс табады. 
Бірінші  жағдайда,  импровизаторлық  кейбір  бөлімдердің  кеңеюінен  жəне  формалардың 
ауысуынан  байқалады.  Бұл  арада  əңгіме  əдеттегідей,  екі  «кіріспеден»  тұратын  бас-буын  бөлемі 
туралы болып отыр: а) домбыраның бастапқы құлақ күйін келтіру, шектерді, жалпы дыбысталуын 
«тексеру» жəне б) тікелей тақырыпқа ауысатын күйді бастау. Бас-буын ішіндегі ладтық тіректердің 
ауысуын көрсетсек те жеткілікті (қараңыз: «Жігер», «Он алтыншы жыл», «Ана бұйрығы»; «Өттің 
дəурен», «Меңдіқара»  күйлеріндегі кеңейтілген бастапқы бөлімі). 
Дина күйлерінен бірнеше элементтен тұратын тақырыптың  түзілу үдерісін көреміз, сондай-ақ, 
оның  дамуындағы  еркін  бұрылыстарды  да  байқаймыз.  Оған  фермато,  глиссандо  жиі  қолдану, 
регистрлерді шұғыл ауыстыру мүмкіндік береді. 
Күйшінің  көптеген  шығармаларында  бөлімнің  ІІ-ші  сағасы  екі  реттен  қайталанады,  сөйтіп 
аталған кульминация бөлемі жағына қарай форманың ығысуы жүзеге асқандай болады. 
Метроырғаққа  қатысты  импровизаторлық  əрбір  бөлім  шын  мəнінде  жаңа  ырғақтың  
басталуына  байланысты  болады.  Сол  арқылы  олардың  ауысуы  тек  интонациялық  ғана  емес, 
сонымен  қатар,  қосымша  ырғақтық  құралдармен  ерекшеленеді.  Тағы  бір  айта  кететін  жəйт,  сол 
немесе басқа бөлімнің ішінде ырғақ  метрмен бірге жиі өзгереді.  
3.  Күй  формасының  кең  ауқымдылығы  мен  эпикалық  бастауы  Құрманғазы  күйлеріне  де  тəн 
екендігін  айта  кеткен  жөн.  Бұл  орайда  Дина  өзінің  ұлы  ұстазының  дəстүрін  ұстанады.  Сонымен 
қатар, кейбір үлгілерде Дəулеткерейдің де ықпалы сезіледі. 
4.  Құрманғазының  күйлеріне  қатысты  көптеген  зерттеушілердің  атап  өткеніндей,  форманың 
ауқымдылығын,  сондай-ақ,  музыканың  «симфониялық»  сипатын  Дина  шығармаларынан  көреміз. 
Бұл    күйдің  дамуындағы  тембрлік-регистрлік  ауысуының  динамикасына  негізделген.  Тембрлік-
регистрлік  қарама-қайшылық  (контраст),  күйдің  дыбысталуындағы  ашық  шектердің  қатысуын 
ескерген  кезде,  музыкалық  форма  ауқымының  кеңейе  түсуіне  басты  қозғаушы  күш  болады.  Оны 
пайдалану  жəне  пайдаланбау  музыкалық  кеңістікті  тарылтуға    не  кеңейтуге    мүмкіндік  береді. 
Мұндай  тəсіл  əсіресе  Құрманғазыға,  оның  ізбасарларына,  оның  ішінде  Дина  Нұрпейісова 
шығармашылығына тəн. 
                                          
1
  Оның  біраз  бөлігін  А.Жұбанов  жазып  алған  еді,  ал  кейбір  күйлері  Райымбергеновтердің  «Күй  қайнары» 
антологиясында  келтірілген [6], ал  Дина  күйлері  Қ.Ахмедияровтың  «Əсем  қоңыр»  жинағында  неғұрлым  толық 
қамтылған [7]. 
 

ВЕСТНИК КАЗАХСКОЙ НАЦИОНАЛЬНОЙ КОНСЕРВАТОРИИ ИМЕНИ КУРМАНГАЗЫ                № 1. 2013 
 
 
21 
5. Əуеннің немесе саздың ырғақтық өзгеруін, үзік (тіке жəне кері) ырғақты, триольды, сондай-
ақ,  лиганы  пайдалану  арқылы  олардың  күрделі  болуын  көрсетелік.  Нəтижесінде  ырғақ  тұрақты 
түрде өзгереді. Дина күйлеріндегі ырғақ өзінің сипаты мен «сапасы» жағынан, айталық, Қазанғап 
күйлерінен елеулі түрде ерекшеленеді. Оның күйлерінің күрделі болып келуінің дəрежесі өзгеше. 
6. Дина  күйлерін  жанрлық-стильдік  тұрғыдан  алғанда  екі  топқа  бөлуге  болады.  Оның  бірін 
дəстүр арнасындағы шығарылған күйлері құрайды (қараңыз: «Той бастар», «8 март», «Байжұма», 
«Қосалқа», «Жаңа Бозшолақ» жəне т.б.). Оны күйлердің атауы, олардың модальды-композициялық 
схемалары,  қолданылатын  ладтық  тіректер  дəлелдейді.  Ал  екіншісіне – неғұрлым  күрделі, 
виртуозды  күйлер  жатады,  оның  орындалу  стилі  айрықша  ерекшеленіп  тұрады («Жігер», «Өттің 
дəурен», «16 жыл», «Қарақасқа  ат», «Əсем  қоңыр»  жəне  т.б.).  Сондықтан,  композитордың  
шығармашылығында əралуан күйлер кездеседі – сағасыз («Меңдіқара», «Жаңа Бозшолақ»), бірінші 
сағамен («Қосалқа», «Бұл-бұл», «Жігер», «Байжұма»),  тек  екінші  сағамен («16 жыл», «Əсем 
қоңыр» жəне т.б.), екі сағамен («Көгентүп»). 
Осы  аталған  күйлердің  арасында  жаңа  формадағы  шығармалар  да  бар.  Мəселен,  бірқатар 
күйлерде  бөлімнің  І-ші  сағасы  болмайды,  оның  орнына  негізгі  тақырыптың  транспозициясы 
тартылады, ол дыбыстық диапазон бойынша жоқ бөлімнің орнын толтырады (қараңыз: «Қарақасқа 
ат», «Əсем  қоңыр», «16 жыл»).  Бұл  күйлерде  тақырып  кварта  интервалға  жоғары  көшеді,  ал 
кульминациялық  бөлімнің  ІІ-ші  сағасы  екі  рет  қайталанады.  Бір  сағадан  жəне  транспозициялық 
тақырыптан басталатын күйлер кездеседі – «Жігер». 
Дина  əрбір  нақты  жағдайда,  күйді  тұтастай  алғанда,  сол  немесе  басқа  бөлімдегі  белгілі  бір 
композициялық  шешімді  қолданады.  Динаның  көптеген,  оның  ішінде  жаңашылдық  сипаттағы 
күйлерінде І-ші саға бөлімінің орнына транспозициялық тақырыппен жəне екі рет қайталанатын ІІ-
ші  сағамен  модальды-композициялық  схема  кездеседі.  Осы  айтылған  ерекшеліктер    халық 
композитор  шығармашылығына  тəн  нəрсе  дей  аламыз.  Кейбір  күйлерде («Əсем  қоңыр», «Той 
бастар»)  тақырыптың  транспозициясы  нəтижесінде,  көбінесе  оның  ладтық  бояуын  өзгертуде 
(«Жаңа  Бозшолақ»),  симметриялық  композициялар  түзіледі.  Егер  оның  ортасында 
кульминациялық  бөлім  ІІ-ші  саға  болса,  онда  екі  жақта – тақырып  транспозициясы.  Сонымен 
қатар, «8 март»  күйінде  І-ші  саға  екі  рет  қайталанады,  ал  «Жеңісте» – бұл  бөлім  -ға  дейін 
кеңейтілген. 
7. Дина күйлерінде қолданылған модальды-композициялық схемаларға тоқталайық. Бастапқы 
ладтық тіректерге сəйкес оның шығармаларын үш топқа бөлуге болады. Оның бірінші тобына d-g 
ладтық  тірегі  бар 4 күй  жатады («Өттің  дəурен», «Меңдіқара», «Жаңа  Бозшолақ», «Қосалқа»). 
Ладтық тіректер ашық шектердің негізгі тондары болып табылады. Аталған ладтық тірек пен оны 
қалыптастыратын модальды-композициялық схемалардың тарихы əріден басталады, ал дəстүрлілік 
жағынан  əбден  орныққан.  Олар  тақырып  басқа  биіктікке  көтерілген  кезде  транспозиция 
принципіне  жүгіне  бастайды.  Мұндай  схемалар  Дəулеткерей,  Құрманғазы  жəне  басқа  халық 
композиторларының күйлерінде кездеседі. 
Екінші  топты  d-a  ладтық  тірегі  бар  күйлер  құрайды.  Оның  саны 11-ге  жетеді.  Мұндай 
шығармалардың арасында «Көгентүп», «Қарақасқа ат», «Жеңіс», «Сауыншы», «Мереке», «8 март», 
«Бұл-бұл», «Домалатпай», «Тойбастар»  тəрізді  күйлер  бар.  Бұл  орайда  екі  күйде («Көгентүп», 
«Еңбек ері») ладтық тіректер  d-a-дан d-g –ге оқтын-оқтын ауысып отырады, ал «Бұл-бұл» күйінде 
d-a тиісінше e-a-ға ауысады.  
Күйлердің  үшінші  тобына  e-a  бастапқы  ладтық  тірек  жатады.  Ол  сонымен  қатар  e-h-ға 
(«Жігер», «Байжұма»),  кейде    d-a-ға («Байжұма»)  ауысуы  мүмкін.  Оның  қатарында  
композитордың  нағыз  жаңашыл  сипаттағы    күйлері,  атап  айтқанда, «Жігер», «16 жыл», «Əсем 
қоңыр», «Ана бұйрығы», «Шынар», «Байжұма» жəне т.б. бар. 
Егер  жоғарыда  аталған  күйлердің  бəрі  квартада  дыбысталса,  ал  «Науысқы»  күйі  квинталық 
бұрауда  орындалады.  
Сонымен, күйлердің алғашқы екі тобы дəстүр арнасында орындалады. Соған қарамастан, Дина 
дəстүрлі  саналатын  модальды-композициялық  схемаларды  айтарлықтай  түрлендіріп  жіберді. 
Мəселен,  d-g  ладтық  тірегі  бар    күйлерде  дамудың  негізгі  тəсілі  ретінде  транспозиция  принципі 
қолданылады. Егер тақырып g-d¹ ладтық тіректі иеленсе, онда оның дамуындағы келесі сатылар – 
квартаға жоғары ауысады (кварталық транспозиция). Тақырып c¹-g¹ ладтық тіректе дыбысталады. 
Бұл орайда   g-d¹  ладтық  тірек d-g  ашық  шектермен, сондай-ақ, кейінгі  ладтық тіректермен, оның 

ҚҰРМАНҒАЗЫ АТЫНДАҒЫ  ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ КОНСЕРВАТОРИЯ ХАБАРШЫСЫ                             № 1. 2013 
 
 
   
22  
ішінде c¹-g¹-мен, өзара байланыста болады [8, 17]. g-d¹ жəне c¹-g¹ ара қатынасы көптеген күйлерге 
ортақ.  
Дина  күйлерінде  бас-буын  бөлімі  соншалықты  дамыған,  бүкіл  дыбыс  диапазонын,  тіпті  g-c¹ 
өтпелі ладтық тірекке дейін, толтырады (шектің орналасуы бойынша жоғарғысында орындалады). 
Сол  кезде  тақырып  жоғарғы  регистрде  c¹-g¹  ладтық  тіректе  дыбысталады («Меңдіқара»).  Бір 
шектен екіншісіне, тақырыптың g-c¹ дайындық бөлімінен кейінгі кіріспесіне қарай – c¹-g¹- мұндай 
қозғалысты «Өттің дүние» күйінен байқауға болады. 
8.Тақырыптың дыбыстық бояуы  көрініс береді – қозғалысты жоғарғы жəне төменгі шектерде 
қарама-қарсы қою. Сол арқылы тембрлік-дыбыстық  қарама-қайшылыққа (контраст) қол жетеді: 
төменгідегі неғұрлым ашық дыбыс («Өттің дəурен» күйіндегі тақырыптың 1-ші элементі) жоғарғы 
шектегі  күңгірт  дыбыспен  алмасады.  Мəселен, «Қосалқа»  күйінде  тақырып    бастапқыда  жоғарғы 
(бурдон) шекте  дыбысталады, ал содан кейін қозғалыс төменгі шеккке ауысады. Соған орай с¹-g¹ 
ладтық  тірегі  пайда  болады.  Динаның  енгізген  жаңа  қырлары  дəстүрлі  болып  келген  бірқатар 
күйлердегі  ладтық  бояудың  өзгеруімен  байланысты.  Екі  «кіріспеден»  тұрады  деуге  болатын 
бастапқы  бас-буынның  минорлық  бояуы («Қосалқа»),  сондай-ақ,  тембрлік-регистрлік  контраст – 
жоғарғыдан төменгіге (ашық шекті қосу)  жəне одан əрі қарай орта регистрге өту жəне т.б. назар 
аудартады.  Бұл  айтылғандар  күйдің  дыбыстық  палитрасын  айшықтай  түседі.  Динаның 
«Қосалқасы»  Дəулеткерейдің  «Ысқырмасын»,  ал  «Жаңа    бозашысы»  Ерғали  Ищановтың 
«Бозашы» күйін еске түсіреді. 
d-a  ладтық  тіректі  күйлер  дəстүрлі  шығармаларда  кеңінен  таралған.  Соған  қарамастан,  Дина 
аталған  модальды-композициялық  схемалы  үлгілерге  көптеген  жаңалықтар  əкеп  қосты.  Мəселен, 
тақырыптың  транспозиция  принципі  d-a  ладтық  тіректі  күйлерде («Қарақасқа  ат», «Той  бастар») 
жəне  е-а ладтық тіректі күйлерде («Жігер», «16 жыл», «Əсем қоңыр») жиі қолданылады.  
Əдетте жоғарыда аталған күйлерде тақырып а-е¹ ладтық тіректе, ал оның кейінгі транспозиция 
d¹-a¹  ладтық  тіректе  дыбысталады.  Оның  соңғысы  тақырып  берілгеннен  кейін    іле-шала  жəне 
шағын  байланыстырғыш  өтпелі  сəттен  соң,  не  күйдің  одан  əрі  даму  үдерісінде («саға»  бөлімінен 
кейін) дыбысталады. Кварталық арақатынаста ладтық тіректердің мұндай өзара байланыста болуы 
жиі  кездеседі  əрі  тұрақты  болып  келеді.  Бұл  композитордың  көптеген  күйлерінде,  оның  ішінде 
«Əсем  қоңыр», «16 жыл»  жəне  басқа  керемет  күйлерінде  кездеседі.  Кварталық  транспозиция 
тақырыпқа  өзгеше  дыбыстық  реңк  береді,  Дина  Нұрпейісованың  күйлерінде  бұл  аса  маңызды 
стильдік фактор ретінде орныққан. Кейбір күйлерде бас-буынмен, тақырыппен (негізгі бұын) жəне 
оның  транспозициясымен – e-a/a-e¹/d¹-a¹ – байланысты  ладтық  тіректердің  кварталық  тізбегі 
түзіледі.  Дина  күйлерінің  одан  бұрынғы  шығармаларға  қарағанда  ерекшелігі  тақырыптың 
транспозициясында  минорлық  бояуы  бар – a-e¹/d¹-a¹ – ладтық  тіректер  дыбысталады (1). Оның 
шығармашылық  қолтаңбасының  маңызды  стильдік  ерекшелігі — тақырыпты  баяндау  мен  оның 
транспозициясындағы  ладтық  тіректердің  өзге  арақатынастарын  пайдалану,  осы  өзара 
байланыстарды есту (2). «Жігер» күйінде тақырыптың квинталық транспозициясы кездеседі. 
Ал соңғы екі күй топтарында Динаның жаңашылдық сипатты шығармалары жинақталған. Ол 
e-a/e-h  тəрізді жаңа ладтық тіректерді алғашқы болып қолға алып, жаңалық етіп енгізеді (бұл оның 
замандастары шығармаларында мүлдем кездеспеді десе болады): 
а)  Осы  ладтық  тіректерді  меңгеру  жəне  оны  негізгі  деп  алуға  тұжырым  жасау  күйлердің 
дыбыстық  бояуының  өзгеруіне  мүмкіндік  береді;  б)  Тақырыптың  транспозициясы  d-g  ладтық 
тіректі күйлерде емес, керісінше d-a ладтық үлгілерінде  қолданылады. Бұл арада композитордың 
жаңашылдық қолтаңбасы айқын көрінеді. Тақырып бояуын айшықтай түсу тəсілі əртүрлі күйлерде, 
оның ішінде «Байжұмада» бар. Онда бас-буынмен, тақырып жəне оның транспозициясы арасында 
—  d-a/f-c¹/a-e¹ – терциялық  арақатынас  басым  болады.  Сонымен  қатар,  тақырыптың 
транспозициясы  бөлімнің  І-сағасын  жиі  алмастырады.  Оның  дыбыстық  диапазоны 
кульминациялық бөлімге сəйкес келеді деуге болады. Демек, басқа биіктікте тақырыпты қайталау 
оның дамуындағы дербес тəсіл ретінде көрініс береді. 
e-a  бастапқы  ладтық  тірегі  тақырыпты  a-e¹  ладтық  тірегіне  береді,  ал  соңғысы,  өз  кезегінде, 
тақырыпты  d¹-a¹  ладтық  тірекке  жеткізуді  жүзеге  асырады.  Сонымен,  олардың  арасында  ішкі 
«ладтық-тональдық» өзара байланыс түзіледі. 
«Əсем қоңыр» күйінің модальды-композициялық схемасын келтіреміз: 
 

ВЕСТНИК КАЗАХСКОЙ НАЦИОНАЛЬНОЙ КОНСЕРВАТОРИИ ИМЕНИ КУРМАНГАЗЫ                № 1. 2013 
 
 
23 
  e-a/e-h             a-e¹ /d-d¹                                   d¹-a¹ 
  бас-буын     тақырып, байланысты-              тақырыптың транспозициясы 
            рушы ладтық тірек  
 
  e-a                  a-e /d-d                                        d¹-a¹ 
  бас-буын     тақырып, байланысты-              тақырыптың транспозициясы 
           рушы ладтық тірек              
                    
  e-a                       a-e/e-a                                    d-d²           d¹-a¹     /a-e¹                       d-a 
 бас-буын      тақырып бас-буын                    ІІ саға /тақырыптың транспозициясы/бас буын 
                                                       --------------------------------------------------- 
                                                                     Екі мəрте қайталанады 
                                                                      
Сонымен,  e-a  ладтық  тіректі,  a-e¹-дағы    тақырыппен    жəне  d¹-a¹-дағы  транспозициямен, 
сондай-ақ,  қайталанған  ІІ  саға  мен  (d-d²)  модальды-композициялық  схема  Дина  күйлеріне 
неғұрлым тəн болып келеді жəне оның орындаушылық стилінің  негізін құрайды. Бұл арада əңгіме 
аталған автордың күйлерінде кездесетін жаңа модальды-композициялық схема туралы болып отыр. 
Бұл оның жаңашылдық жетістіктерінің жемісі болып табылады. 
Төменгі  (ортаңғы)  регистрден  жоғарғысына  жəне  одан  кері  жүруіне  өту  мақсатында  Дина 
күйлерінде  жиі  қолданылатын  d-d¹  типіндегі  октавалық  байланыстырушы  ладтық  тіректер 
туралы  айрықша  тоқтала  кеткен  жөн. (қараңыз: «Əсем  қоңыр», «16 жыл», «Ана  бұйрығы»  жəне 
т.б.).  Музыкалық  кеңістікті  жоғары  жəне  төмен  қарай  симметриялық  бөлетін  аталған  ладтық 
тіректің маңызы ерекше, ол біздің ойымызша, тек Дина Нұрпейісованың күйлерінен бастап ерекше 
бедермен айшықталған. 
Сонымен  қатар,  бас-буын  бөлімінде  оқтын-оқтын  пайда  болатын – алғаш  рет  Дина  енгізген 
тəсіл унисонды  ұласу («түйіндер») («Қарақасқа ат», «16 жыл», «Домалатпай»). Бұл орайда əңгіме  
а-а,  төменгі  регистрдегі  екі  шектегі  қоса  алғандағы  дыбыс  туралы  болып  отыр.  Оны  орындау 
музыкант саусақтарының мейілінше созылуын талап етеді. 
 Уақытша  «кідіріс»  тəрізді  естілетін  унисонды  «түйіндерден»  басқа,  мұндай  айшықты  
функцияны  секундаға  жəне  одан  кері  қарайғы  қозғалыс    иеленеді.  Секундалық  жүрістер,  оның 
дыбысталу  ұзақтығы – Динаның  мына  төмендегідей    күйлерінде  қолданылатын  маңызды 
драматургиялық  тəсіл:  f-g, g-a – «Қосалқа», «Өттің  дəурен»;  g-a – «Қосалқа», «Шынар», «Əсем 
қоңыр»;  b-c, d-e- «Байжұма»;  a-h, g-a – «16 жыл»
210

 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал