Кафедра меңгерушісі 200 ж



жүктеу 0.7 Mb.

бет1/7
Дата15.06.2017
өлшемі0.7 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі 

 

Қарағанды мемлекеттік  техникалық университеті 



 

 

 



Бекітемін 

Бірінші проректор 

___________ А.З. Исағұлов  

"____" _________ 200___ж. 



 

 

 

 

ОҚЫТУШЫ ПӘНІНІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ 

  

______Him 1203__ Биохимия _______________ пәні бойынша 

(пәннің коды және атауы) 

 

_050701_«Биотехнология»__мамандығының студенттері үшін 



 

 

  



_____________

 

геоэкологиялық ______________  факультеті 



 

  

__өнеркәсіптік экология және химия_____________ кафедрасы  



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

2008 



Алғы сөз 

 

Оқытушы  пәнінің  оқу-әдістемелік  кешенін  әзірлеген:  Рябова  Инна  Ни-



колаевна, х.ғ. к., ӨЭжәнеХ кафедрасы доценті 

 

Өнәркәсіптік экология кафедрасының мәжілісінде талқыланады  



«____»______________200___ ж. № _______ хаттама  

Кафедра меңгерушісі________________  «____»____________200___ ж. 

            (қолы) 

 

 



 

Геоэкология факультетінің әдістемелік бюросымен мақұлданады 

«____»______________200___ ж. № _______ хаттама  

Төраға ________________        «____»____________ 200___ ж. 

 

 

 



  

 

  



1 Оқу жұмыс бағдарламасы 

 

1.1 Оқытушы туралы мәліметтер және байланыстық ақпарат 

_Рябова Инна Николаевна, к.х.н., ӨЭ және Х кафедрасы доцент ______ 

(оқытушының тегі, аты, әкесінің аты, ғылыми дәрежесі, ғылыми атағы, лауазымы) 

___ ӨЭ және Х ____ кафедрасы ҚарМТУ-дың ___2   корпусында (мекен-

жайы), 501_аудиторияда орналасқан, байланыс телефоны  56-59-29  .қос. 120, 

факс __-__, электрондық адресі 

IEaCKSTU@mail.ru

 



1.2 Пәннің еңбек сыйымдылығы 

 

Сабақтардың түрі 

Қосылған сағаттар саны 

Семестр


 

Кредиттер

 

саны


 

Лекция-


лар 

Практикалық 

сабақтар 

Зертханалық 

сабақтар 

ОСӨЖ 


сағаттар

ының 


саны 

Барлы


ғы 

сағатт


ар 

саны


СӨЖ 

сағаттар 

саны 

Жалпы 


сағаттар 

саны 


Бақылау 

түрі 


2 3 15 

30 



45  90  45  135 емтихан

 

1.3. Пәннің сипаттамасы 

 «Биохимия»  пәні  базалық  пәндердің  циклына  кіреді. «Биохимия»  пәні 

тірі табиғи заттар және тірі заттардың зат айналым процестерін қарастырады. 

 

1.4  Пәннің мақсаты 

«Биохимия» пәні  студенттерді қазіргі биохимия ғылымының    

заңдылықтарының негіздері нәтижелерін игерту және биополимерлер және  

олардың компоненттерін құрылымы, қасиеттерін  зерттеу практикалық  

дағдыларын меңгерту  мақсатын алға қояды. 

 

1.5  Пәннің міндеттері 

Пәннің міндеттері мынадай:  

-биологиялық  заттардың  негізгі  кластары  (құрылымы,  қасиеті,  механизмі), 

ағзадағы негізгі метаболикалық жолдар туралы білім алу. 

-биологиялық  функция  және  молекулярлық  құрылымы , тіршілікәрекеттегі 

негіздері арасындағы байланыстарды білу. 

-тірі  табиғат  молекуласымен  биотехнологиялық  өндіріс  арасындағы 

байланыс туралы түсінік қалыптастыру. 

  

Берілген пәнді оқу нәтижесінде студенттер міндетті: 



−  зат  алмасу  негізі  және  тіршілік  әрекеттері  энергиясына  қатысты  негзгі 

биологиялық жүйенің құрылымы, функциялану қағидалары туралы,  

−  нәруыз,  көмірсу,  май  және  нуклейн  қышқылдары    катаболизмі  және  


анаболизмі туралы және зат алмасудың реттелу туралы түсінікке ие болуға; 

−  биологиялық    макромолекуллар-нәруыз,  көмірсу,  май  және  нуклейн 

қышқылдарының негізгі құрылымдық қағидалары;  

−  аминқышқылдардың    физикалық  –химиялық  қасиеттері  және  олардың 

нәруыз  молекуласының  құрылымын  реттеу  және  қалыптасуындағы 

маңызы ; 

−  тіршілікәрекеттегі 

нәруыз 


және 

нуклейн 


қышқылдарының   

функциональдық маңызы, 

−  ферментативтік    катализдің  негізгі  күйі,  ферменттердің  кинетикалық 

сипаттамасы және маңызды  реакциялары; 

−   биотехнологиядағы фермент маңызы, 

−  генетикалық  ақпаратты  беру,  туындатудағы  ДНҚ  және    РНҚ  маңызы 

және қасиеті; 

−  май  көмірсу,  және  нуклейн  қышқылдарының  құрылымдық 

ерекшеліктері және  қасиеттері, олардың  биологиялық  функцияларын 

білуге; 

 

−  «Биохимия»  курсы  білімін  басқа  да  биологиялық    дисциплиналарды 



игеруде  қолдану,  биотехнологияның  практикалық  мәселелерін  жекелей 

және  инженерлі энзимологияда шешу; 

−  табиғи  органикалық  қосылыстардың  әртүрлі  түрлерін  органикалық 

қосылыстардың    функциональды  тобы,  полимерлерінің  ұқсастығының   

айырмашылығын қарастыру; 

−  табиға қосылыстардың қасиеттерін зерттеуді  істей білуге; 

 

–  қауіпсіздік техникалық ережелерін қадағалау; 



–  лабораториялық ыдыс құрылғылармен дұрыс қатынаса білу, 

–  оқу және арнайы әдебиеттермен өзіндік жұмыс істеу; 

–  экспериментті  жоспарлау  мен  жүргізудің;  экспериментті  жоспарлау 

мен жүргізудің, оның нәтижелерін түсіндіру; 

–  ферменттермен жұмыс практикалық дағдыларды меңгеруге. 

 

1.6  Айрықша деректемелер 

Берілген  пәнді  оқу  үшін  келесі  пәндерді  (бөлімдерді  (тақырыптарды) 

көрсетумен) меңгеру қажет: 

 

Пән 


Бөлімдердің (тақырыптардың) атауы 

Ерітінділер. Коллигативтік қасиеттер. 

Электролиттік диссоциация. Сутектік көрсеткіш. 

Гидролиз 

1Химия 

Комплексті қосылыстар 



2 Биоорганикалық химия 

 

Барлық бөлімдері 



 

1.7  Тұрақты деректемелер 

«Биохимия»  пәнін  оқу  кезінде  алынған  білімдер  келесі  пәндерді             

меңгеру 

барысында 

қолданылады. «Жасушалық 

биотехнология», 

«Өсімдіктер  физиологиясы» «Жалпы  және  молекулярлық  генетика» 

«Өсімдіктер биотехнологиясы» 



 

1.8. Пәннің мазмұны. 

1.8.1  Сабақтардың  түрлері  бойынша  пәннің  мазмұны  және  олардың  еңбек 

сыйымдылығы 



 

Сабақтардың түрлері бойынша еңбек 

сыйымдылығы, с. 

Бөлімнің (тақырыптың) атауы 

лекциялар

зертханалық 

саб. 

ОСӨЖ СӨЖ


1  Кіріспе 

1 - 


2  Көмірсулар 



Зертханалық жұмыс №1 

2 4 


3  Нәруыз. Ферменттер 



Зертханалық жұмыс №2-7 

3 12 


12 

12 


Нуклеин 


қышқылдары. 

Нәруыз 


биосинтезі. 

Зертханалық жұмыс №8-9 

3 4 





5  Майлар. Майлар метаболизмі.  

Зертханалық жұмыс №10-11 

2 6 





6. Дәрумендер. Гормондар. Зертханалық 

жұмыс №12-13 

2 4 





7. Метаболизм 

2 - 


БАРЛЫҒЫ: 



15 30 

45 


45 

 

 



 

1.9 Негізгі әдебиеттер тізімі 

1.  И.В. Березин, Ю.В. Савин. Основы биохимии, 1990 

2.  Е.С.  Северин,  Т.Л.  Алейникова,  Е.В.  Осипов.  Биохимия  М.:  Медицина, 

2000 


3.  А. Ленинджер. Биохимия, т.1-3 М.: Мир, 1981 

4.  А. Уайт. Основы биохимии М.: Мир, 1981 

5.  Д. Мецлер. Биохимия М.: Мир, 1980 

6.  Л. Страйер. Биохимия М.: Мир, 1985 

7.  А.А Анисимов. Основы биохимии М.: Высш. шк., 1986 

8.  Д.Г. Кнорре, С.Д. Мызина. Биологическая химия М.: Высш. шк., 2000 

9.  З.С. Сеитов. Биохимия Алматы: Агроуниверситет, 2000 

10. Д. Мари, Д. Греннер, П. Мейес, В. Родуэлл. Биохимия человека М.: Мир, 

1993 

11. Я.  Мусил,  О.  Новакова,  К.  Кунц.  Современная  биохимия  в  схемах  М.: 

Мир, 1981 


1.9.1  Қосымша әдебиеттер тізімі 

12. Е.М. Попов, В.ВУ. Демин, Е.Д. Шибанова. Проблема белка, т.1-5 М.: Нау-

ка, 1996 

13. В.И. Добрынина. Биологическая химия М.: Мир, 1986 

14. П. Фридрих. Ферменты: четвертичная структура и надмолекулярные ком-

плексы М.:Мир, 1986 

15. Б. Уильямс, К. Уилсон. Методы практической биохимии М: Мир,  1978 

16. . Г.А. Соловьев. Руководство для малого практикума по биохимии живот-

ных М.:МГУ, 1979 

17. Д.К.  Шапиро.  Практикум  по  биологической  химии.  Минск:  Высш.шк., 

1972 

18. О.Д. Кушманов, Г.М. Ивченко. Руководство к практическим занятиям по 



биологической химии М.: Медицина, 1974 

19. Е.А. Строев. Практикум по биологической химии М.: Высш. шк., 1986 

20. В.Б. Розен. Основы эндокринологии М.: Высш. шк., 1984 

21. Под  ред.  С.Е.  Севериной,  Г.А.  Соловьевой.  Практикум  по  биохимии  М.: 

МГУ, 1989. 

 

 



1.10  Студенттердің білімін бағалау белгілері 

Пән  бойынша  емтихан  бағасы  аралық  бақылау (60% дейін)  және 

қорытынды  аттестаттау  (емтихан) (40% дейін)  бойынша  үлгерімнің  ең 

жоғары  көрсеткіштерінің  сомасы  ретінде  анықталады  және  кестеге  сәйкес  

100% дейін мәнді құрайды.  

 

Әріптік 



баға бойынша 

бағалау 


Сандық 

бағалау 


эквиваленттері

Меңгерілген 

білімдердің 

проценттік мәні 

Дәстүрлі жүйе 

бойынша бағалау 

А 

А- 


4,0 

3,67 


95-100 

90-94 


Өте жақсы 

В+ 


В 

В- 


3,33 

3,0 


2,67 

85-89 


80-84 

75-79 


Жақсы 

С+ 


С 

С- 


D+ 

2,33 



2,0 

1,67 


1,33 

1,0 


70-74 

65-69 


60-64 

55-59 


50-54 

Қанағаттанарлық 





30-49 


0-29 

Қанағаттанарлықсы

з 

 


1.11.  Аралық  бағалау  оқытудың 7-ші  және 14-ші  апталарында 

жүргізіледі және бағалаудың келесі түрлерін алғанда қалыптасады: 

 

Оқытудың академиялық кезеңі, апта 



Бақылау

 түрі


 

%-

тік



 мәні

 

1 2  3  4 5 6



7

8

9



10

11

12 



1

14 15



Барлығы

, % 


Қатысу 0,1 



* * *


*

*

*







1,5 

Лекция 


конспектісі 

0,75        

*

            *      1,5 



Зерт.жұмыс

тарды 


қорғау

 

2,0  * * * * *



*

*

*



* * * * *   26,0

Жазбаша 


жауап алу

 

2,0   * *



*

 *

 * *  *    14,0



СӨЖ 

2      *


   *

   *      6,0 

Аралық 

бакылау 


5       

*

      *  10,0



Емтихан 

      


                 40 

Барлығы 


(аттестация 

бойынша)


 

 

      



 30

          30   60 

Барлығы 

      


                100

 

Саясат және рәсімдер 

«Биохимия» пәнін оқу кезінде келесі ережелерді сақтауды өтінеміз: 

1 Сабаққа кешікпей келуді. 

2  Дәлелді  себепсіз  сабақ  босатпауды,  ауырған  жағдайда  анықтама,  ал 

басқа жағдайларда түсініктеме хат ұсынуды. 

3 Студенттің міндетіне барлық сабақтарға қатысу кіреді. 

4  Оқу  процесінің  күнтізбелік  жоспарына  сәйкес  бақылаудың  барлық 

түрлерін тапсыру. 

5  Жіберілген  практикалық  және  зертханалық  сабақтар  оқытушы 

белгілеген уақытта қайта тапсыру. 

 

1.13 Оқу-әдістемелік қамтамасыз етілушілік 



 

Даналар саны  

Автордың  

аты-жөні  

Оқу-әдістемелік 

әдебиеттің атауы 

Баспа, 

басылып 


шығатын күні  кітапханад

а 

 кафедрада



1 2 

4 5 



Негізгі әдебиет 

1. И.В. Березин, Ю.В. 

Савин 


Основы биохимии 1990 

15 


2. Е.С. Северин, Т.Л. 

Алейникова, Е.В. Оси-

пов 


Биохимия 

М.: Медици-

на, 2000 

10 2 


3. А. Ленинджер 

Биохимия, т.1-3 

М.: Мир, 

1981 


10 1 

4. А. Уайт 

Основы биохимии 

М.: Мир, 

1981 

5 1 


5. Д. Мецлер 

Биохимия 

М.: Мир, 

1980 


5 2 

6. Л. Страйер 

Биохимия 

М.: Мир, 

1985 

5 1 


7. А.А Анисимов 

Основы биохимии 

М.: Высш. 

шк., 1986  

10 1 

8. Д.Г. Кнорре, С.Д. 



Мызина 

Биологическая хи-

мия 

М.: Высш. 



шк., 2000 

10 1 


9. З.С. Сеитов 

Биохимия 

Алматы: Аг-

роуниверси-

тет, 2000 

30 1 


10. Д. Мари, Д. Грен-

нер, П. Мейес, В. Роду-

элл 

Биохимия человека 



М.: Мир, 

1993 


10 1 

11. Я. Мусил, О. Нова-

кова, К. Кунц 

Современная био-

химия в схемах 

М.: Мир, 

1981 

5 1 


Қосымша әдебиет 

12.  Е.М.  Попов,  В.ВУ. 

Демин, Е.Д. Шибанова 

Проблема белка, т.1-

М.:Наука, 



1996 

1 1 


13. В.И. Добрынина 

Биологическая 

хи-

мия 


М., 1976 



14. П. Фридрих 

Ферменты:  четвер-

тичная  структура  и 

надмолекулярные 

комплексы 

М.:Мир, 1986



15. Б. Уильямс, К. Уил-



сон 

Методы 


практиче-

ской биохимии 

М:Мир,  1978



16. Г.А. Соловьев 

Руководство  для  ма-

лого  практикума  по 

биохимии животных

М.:МГУ, 

1979 


1 1 

17. Д.К. Шапиро 

Практикум  по  био-

логической химии 

Минск:Высш

.шк., 1972 

1 1 

18.  О.Д.  Кушманов, 



Г.М. Ивченко 

Руководство  к  прак-

тическим  занятиям 

по 


биологической 

химии 


М.:  Медици-

на, 1974 

4 1 

19. Е.А. Строев 



Практикум  по  био-

логической химии 

М.: 

Высш. 


шк., 1986 

2 1 


20. В.Б. Розен 

Основы  эндокрино-

логии 

М.: 


Высш. 

шк., 1984 

70 1 

21.  Под  ред.  С.Е.  Севе-



риной, Г.А. Соловьевой 

Практикум  по  био-

химии 

М.: 


МГУ, 

1989 


2 1 

 

1.14.  Пән бойынша тапсырмаларды орындау және тапсыру кестесі 

 

Бақылау 



түрі 

Тапсырманың 

мақсаты және 

мазмұны 


Ұсынылатын 

әдебиет 


Орындалу 

ұзақтылығы 

Бақылау 

түрі 


Тапсыру 

мерзімі


1 2 3 



Зертханалық 

жұмыс №1  

Биологиялық  мате-

риалдарда 

ғы 


глюкоза 

мөлшерін  анықтау 

және 

көмірсулардың  



ұқсастығын    білу 

дағдыларын 

қалыптастыру  

[15-19, 21] 

2 біріккен 

сағаттар 

ағымдағы 2 

апта  


Тексеру 

жұмысы  


№1 

Көмірсулар  туралы  

білімін тексеру 

[1-8,11] 15 

минут 

ағымдағы 3 



апта 

Зертханалық 

жұмыс №2 

Аминқышқыл-дар 

және 

нәр-


уыздардың  

ұқсастығын 

меңгеруге 

дағдыландыру.  

[15-19, 21] 

2 біріккен 

сағаттар 

ағымдағы 3 

апта 

Тексеру 


жұмысы  

№2 


Нәруыз 

туралы  


білімін тексеру 

[1-8,11] 15 

минут 

ағымдағы 4 



апта 

Зертханалық 

жұмыс №3 

Биологиялық 

объектіде  титрлеу 

арқылы  нәруыздың 

сандық 

мөлшерін 



анықтау  дағдысын 

қалыптастыру  

[15-19, 21] 

2 біріккен 

сағаттар 

ағымдағы 4 

апта 

СӨЖ 


тексеру 

Көмірсу нәруыздар 

туралы білімдерін 

кеңейту 


[1-8,11, 

12,14] 


30 минут 

ағымдағы 5 

апта 

Зертханалық 



жұмыс №4 

Нәруыздарды 

тазалау және бөліп 

алу шыдамдылығын 

қалыптастыру. 

[15-19, 21] 

2 біріккен 

сағаттар 

ағымдағы 5 

апта 


Тексеру 

жұмысы  


№3 

Фермент туралы 

білімін тексеру 

[1-8,11] 15 

минут 

ағымдағы 6 



апта 

Зертханалық 

жұмыс №5 

Фермент әсері 

ерекшеліктерін 

үйрену. 


[15-19, 21] 

2 біріккен 

сағаттар 

ағымдағы 6 

апта 

Зертханалық 



жұмыс №6 

Фермент 


белсенділігіне рН 

әсерін зерттеу 

[15-19, 21] 

2 біріккен 

сағаттар 

ағымдағы 7 

апта 

Аралық 


Шыдамдылығын [1-8,11] 

біріккен 



аралық  

7 апта 


бақылау №1 

тексеру 


сағат 

Зертханалық 

жұмыс №7 

Биологиялық 

материалдан 

Ферментті бөліп алу 

дағдысын 

қалыптастыру.   

[15-19, 21] 

 

2 біріккен 



сағаттар 

ағымдағы 8 

апта 

Тексеру 


жұмысы  

№4 


НҚ туралы білімін 

тексеру 


[1-8,11] 15 

минут 


ағымдағы 8 

апта 


СӨЖ 

тексеру 


Фермент НҚ туралы 

білім деңгейін 

арттыру. 

[1-8,11] 5 

апта 

ағымдағы 9 



апта 

Зертханалық 

жұмыс №8 

Нуклейн 


қышқылдары 

құрамын анықтау  

[15-19, 21] 

2 біріккен 

сағаттар 

ағымдағы 9 

апта 

Тексеру 


жұмысы  

№5 


нәруыз биосинтезі 

туралы білімін 

тексеру 

[1-8,11] 15 

минут 

ағымдағы 10 



апта 

Зертханалық 

жұмыс №9 

Ашытқыдан  

нуклеопротеид 

гидролизатын 

дайындау. 

[15-19, 21] 

2 біріккен 

сағаттар 

ағымдағы 10 

апта 


Тексеру 

жұмысы  


№6 

Майлар туралы 

білімін тексеру 

[1-8,11] 15 

минут 

ағымдағы 11 



апта 

Зертханалық 

жұмыс №10 

Май 


құрамының 

құрылымын 

анықтау. 

Майдың 


физикалық 

химиялық 

қасиеттерін зерттеу. 

 

[15-19, 21] 



2 біріккен 

сағаттар 

ағымдағы 11 

апта 


СӨЖ 

тексеру 


Май туралы 

білімдерін кеңейту 

[1-8,11] 5 

апта 


ағымдағы 12 

апта 


Зертханалық 

жұмыс №11 

Майлардың 

майлылығын 

анықтау дағдысын 

қалыптастыру. 

[15-19, 21] 

2 біріккен 

сағаттар 

ағымдағы 12 

апта 

Тексеру 


жұмысы  

№7 


Дәрумендер туралы 

білімін тексеру 

[1-8,11] 15 

минут 


ағымдағы 13 

апта 


Зертханалық 

жұмыс №12 

Әртүрлі 

объектлерде 

дәрумендерді  табу 

дағдысын 

қалыптастыру. 

[15-19, 21] 

2 біріккен 

сағаттар 

ағымдағы 13 

апта 


Аралық 

бақылау №1 

Теориялық 

білімдерді игеру 

шыдамдылығы 

[1-8,11] 1 

біріккен 

сағат 


аралық 14 

апта 


Зертханалық 

жұмыс №13 

Дәрумендерді 

сандық анықтау 

дағдысын 

[15-19, 21] 

2 біріккен 

сағаттар 

ағымдағы 14 

апта 


қалыптастыру. 

Емтихан 


Пән  материалының  

меңгерілу  деңгейін 

тексеру 

Негізгі және 

қосымша 

әдебиеттің 

жалпы тізімі

2 біріккен 

сағаттар 

Қоры 


тынды 

Сессия 


кезеңін 

де 


 

3 Дәрістердің қысқаша жазбасы 

 

1 – ші бөлім.



 

(1 сағат) 

 

Дәрістің жоспары: 



1.  Тірі материяның айрықша ерекшелігі  

2.  Биохимия – тірі организімнің химиялық ойы 

3.  Тірі жағдайдың химиялық ойының негізгі принципі 

4.  Жасуша- тірі материяның негізгі құрылымдық  элементі 

5.  Жасуша – химиялық реактор  

 

Тірі табиғаттың бөлшектері “тірі емес” молекулаларынан тұрады. Егер 



осы молекулаларды бөліп алсақ және әрқайсысын жеке-жеке түрін анықтау 

арқылы  көз  жеткізуге  болады,  және  олар  барлық  физикалық-химиялық 

заңдарға бағынады,өлі материялдардың  мінездемесіне анықтама беру қажет. 

Тірі  агзалар  ерекше  қасиеттерге  иеленеді  және  тірі  емес  молекулалардың 

жиынтығының болмауы мүмкін. 

Тірі  агзалардың  ішіндегі  ең  маңыздысы-  олардың  күрделілігі  және 

жоғары  дәрежелігі.Қиындатылған  ішкі  құрылысы  және  әр  түрлі  күрделі 

молекулалардың  көпшілігінің  құрамы  сипатталады.  Тірі  ағзалардың  екінші 

ерекшелігі  агзаның  әр  негізгі  маңызды  атқарады  және  әр  анықталған 

функцияны  орындайды.  Сондықтан  мынадай  сұрақ  туындайды,  ағза  үшін 

қандай мақсат керек ,осы молекула және химялық реакция тірі ағзаға не үшін 

керек екені  және  реакциядағы функцияның химиялық қосылыстарын айтуға 

болмайды, егер олар тірі емес ағзаға кірсе. 

Үшінші  ерекшелігі  мынада,  тірі  ағзалар  қоршаған  ортадан  энергияны 

алады,  өзгертеді  және  қолданады.  Қолданылуы  екі  түрде  өтеді; 1. 

органикалық  қоректендіруші  заттар; 2. күн  энергиясының  сәулесі  түрінде. 

Тірі  ағза  кейде  тепе-  теңдік  күйде  болмайды-  ішкі  ағзаға  қатысты  жүретін 

процессжәне  қоршаған  ортамен  әрекеттеседі.  Өлі  материя,  жұмыстың 

орындалуы  мен  өзінің  құрылысының  анықталуы  үшін  энергияны  қолдану 

мақсатына  қабілетсіз.  Өзәне  берілетіндей,  ол  біртіндеп  құртылады  және 

біртіндеп  белгілі  бір  ретке  келеді;осы  арқылы  қоршаған  ортаға  тепе-теңдік 

орнатылады.  

Бірақ ең маңызды ерекшелігі тірі ағзалық – ол оның қасиеті тура солай 

қайта  өндіру-  қасиет,  квинтэссенциялық  тірі  жағдайын  шындыққа  санауға 

болады.  Бізге  белгілі  қоспа  зат  өлі  заттардың  құрамынан  шыққан,  қайта 

өндіру  және  өсу  мүмкіндігі  болмайды,  бірдей  формада  ұрпақтан-ұрпаққа 

сақталуы жақсы қамтылған, осы заттардың массасы мен ішкі құрылысы. 

2.  Мынадай  сұрақ  туындайды,  неге,  егер  тірі  материя  өмір  сүрмейтін 

молекуладан  тұрса,  ол  радикалды  түрде  тірі  еместен  ажыратылады,  онда ол 

жансыз  молекуладан  құралған?  Философтардың  анықтауы  бойынша,  тірі 

ағзалардың  өмірлік  күші  құпия  түрде  бөлінген.  Бұл  анықтама,  витализм 

атауын  алуы,  қазіргі  ғылыммен  сәйкеспейді,  рационалдық  және  бәрінен 

бұрын  табиғатта  болып  жатқандарды  қадағалап  анықтау  мүмкіндігін  табуға 


ұмтылуда. Биохимия ғылымында озінің нақты тапсырмасын көреді, анықтау 

үшін, өзіндік тірі ағзаны құрайтын тірі емес молекулалардың қандай жолмен 

өздігінен шығару тірі жағдайды сақтай отырып бір-бірімен байланысады. 

Молекулалар,  одан  тірі  организмдер  құрылған,  физика  мен  химияның 

белгілі барлық заңдарына бағынады, сонымен қатар олар байланысады және 

оған тірі жағдайдың химиялық логикасы деген жалпы атау беруге болады. 

Бұл принциптер өздігінен жаңа, әлі белгісіз физикалық заңдар мен күштерді 

көрсетпейді. 

Олар 

тірі 


ағзаның 

құрамына 

кіретін 

молекула, 

биомолекулалардың өзара байланысын, функциясын, табиғатын сипаттайтын 

заңдылықтардың ерекше жүйесә ретінде қарастырылған жөн. 

3. Енді біз клеткалардың химиялық логикасының негізгі принсиптерін 

қоса аламыз; 

1)  Тірі  жасуша-  бұл  органикалық    молекуланың  изотермиялық 

жүйесінің  жүйеге  келтірілуіне,  өздігінен  реттелуіне  немесе  өздігінен 

қосылуына қабілетті және қоршаған ортадан бөлініп шыққан бос энергия. 

2)Органикалық  реакцияда  жасушаның  көпшілігі  белгілі  бір  ретпен 

орналасады, органикалық котализатордың жылдамдатуын жасуша өзі жүзеге 

асырады. 

3) Қоршаған ортадан алыс жасуша өз-өзін динамикалық-стационарлық 

жүйеде ұстай алады. 

4)  Жасушаның  ұрпақ  бойы  өзіндік  шығару  қабілеті  сызықтық 

топтаудың өзіндік қалпына келтіру жүйесімен қамтамассыз етеді.  

 

4. Барлық белгілі тірі ағзалар үшін жасуша ең маңызды элементтің бірі. 



Жасушалар  әр  түрлі  өзінің  өлшемімен,  пішінімен,  ішкі  құрылысымен  және 

функциясымен.  Бір  жасушалы  ағза  үлкен  әр  түрлі  жасуша  түрінде 

организмде  өмір  сүреді.  Көп  жасушалы  ағзада  жасуша  маманданған; 

сондықтан,  бір  ағзаның  ішінде  ір  түрлі  жасуша  түрлері  көп  мөлшерде  өмір 

сүруі мүмкін. Адам ағзасында типтердің саны 200 ден асады.  

Көп  жасушалы  ағзалар  бір  клеткадан,  әдетте  жұмыртқадан 

ұрықтанады.  Келесі  дамуы  ьөліну  арқылы  болады,  жасушалардың  өзгеруін 

бір  ұрпақтан  бір  ұрпаққа  жасушаның  дамуына  әкеледі.  Бұл  құбылыс 




  1   2   3   4   5   6   7


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал