К. Б. Бектаева пед.ғыл к., профессор Абай атындағы ҚазҰПУ



жүктеу 73.65 Kb.

Дата24.04.2017
өлшемі73.65 Kb.

21 

Түйін 


Бұл  мақалада  нақты  мысалдар  арқылы  қазақ  мектептерінде  орыс  тілі 

сабағында  дидактикалық  материалдарды  жүйелі  пайдалану  жолдары 

көрсетілген. 

 

Summary 



The article are considered success  using the didactical materials examples  

on the lesson of Russian language in Kazakh speaking schools.    

 

 

 



 

 

ЗИЯТЫ ЗАҚЫМДАЛҒАН ОҚУШЫЛАРДЫҢ  

АНА ТІЛІ САБАҚТА БАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУ ТІЛІН ДАМЫТУ 

 

К.Б. Бектаева

 – 

пед.ғыл.к., профессор Абай атындағы ҚазҰПУ 

З.М. Исабаева

 – 2 курс магистранты 

ҚазҚызМемПУ 

 

Зерттеудің  көкейкестілігі:  Көмекші  мектептерде    ана  тілін  оқытуда, 

оқу  іс-əрекет ету үшін, соның нəтижесінде алынған білім, дағды, іскерлікті 

бекіту, оқушылардың ойлау, əрекет ету қабілетін жетілдіру, оқыту  олардың 

құрылымын игерту жəне оны пайдалана білу іскерлігін қалыптастыру. 

Зияты  зақымдалған  оқушылар 2 сыныптан  бастап,  еліміздің  өмірімен, 

ұлттық  тұрмыс  тіршілігімен,  үлкен  адамдардың  еңбектерімен  танысады. 

Бастауыш  сыныптардағы  ана  тілі  сабағы  оқушылардың  байланыстырып 

сөйлеу  тілін  дамыту,  рухани  дүниесін  кеңейту,  ақыл  ойын  жəне  сана  сезімін 

дамытуға ықпал етеді. Ана тілді оқытуды жетілдіру, оқушының тілін дамыту 

алдымен ана тілді оқыту əдістемесі ғылымының даму дəрежесіне байланысты. 

Біздің  көздеген  негізгі  мақсатымыз - жекелеген  тұжырымдар  мен 

пікірлерді, əдіс-тəсілдерді ескере отырып, қазіргі мұғалімдер тəжірибелеріне, 

оқу-тəрбие  жұмыстарының  нəтижелеріне,  педагогика  мен  психология 

əсіресе,  арнайы    педагогикалық  жəне  психологиялық  ғылымдарындағы 

жаңалықтарына сүйене отырып, оларды жаңа көзқарастармен байыту, сөйтіп, 

бастауыш  сыныптарда  оқушылардың  тілін  ұстартудың  жүйелі,  тиімді 

жолдарын жинақтау болып табылады. 

Негізгі  қойылған  мақсаты:  іске  асыру  үшін  бақылау  жəне  оқыту 

эксперименті  жүргізілді.  Эксперимент  Алматы  қаласының  №7  көмекші 

мектепте 2,4,5 сынып  оқушылары  қатысты.  Зерттеу  барысында  мұғалім 

сабақта  дəстүрлі  əдістеме  қолданды:  үй  тапсырмасын  тексерді,  жаңа 

тақырыпты  түсіндірді,  мұғалім,  оқушылар  əдіс-тəсілдер  арқылы  мəтінді 

оқыды, мəтіннің мазмұнын талдады, əңгімеледі, қорытындылады.  



22 

Анықтау  экспериментке  арнап біз 3 сынып ана тілі оқулығынан мəтін 

таңдап  алып,  оған  сипаттама  беріп,  толық  конспект  жазып,  сабақ  өткіздік. 

Осы əдістемелік эксперимент бойынша біз оқушылардың ана тілі сабағында 

байланыстырып сөйлеу тілін анықтадық. 

 «Ақша қар» мəтінінің сипаттамасы

Оқушыларға мəтіннің мазмұны жеңіл, қызық, тəрбиелік мəні бар. Жаңа 

қиын  сөздер  көп  емес,  олардың  мазмұнымен  оқушылар  тізбектесіп  оқығанда 

танысады: талқымыздан, алмас. Сөздікпен жұмыс кіріспе жəне мəтінді талдау 

қорытындылау  кезеңінде  жалғаса  берді.  Осы  мəтінде  кіріспе  жұмысында 

мынадай сұрақтармен тапсырмалар бердік:  

- балалар сендер үзіліс кезінде, не сабақ біткен соң аулада ойнайсыңдар. 

Ойнаған  кездегі    қызықты  оқиғаларды,  түрлі  ойындарды  естеріңе  түсіріп,  

əңгімелеп беріңдер.  

-  Оқушылар  əңгімелеп  беру  барысында 1-2 топтағы  балалар  толық, 

дұрыс,  белсенді  дұрыс    жауап  берді.  Ал 3 топтағы  балалар  мүлдем  жауап 

бермеді.  

Мұғалімнің əңгімені оқуы. 

-

 

Балалар, бүгін біз Б.Соқпақбаевтың «Ақша қар» мəтінімен танысамыз. 



Мұғалім мəтінді оқып болған соң, бір сұрақ қойды.       

- Əңгіме кім туралы? –Аяулым, Баккелді: Сұлтан  

Оқушылардың əңгімені оқуы. 

- Ал, балалар əңгімені сендер оқыңдар:  

а) Оқушылар мəтінді ызыңдап 5 минут оқиды, уақыт өткен соң мұғалім 

басқа тəсілге көңіл аударады – тізбектеп оқуға;  

ə)  мəтінді  оқушылар  тізбектеп  оқиды.  Осы  оқу  барысында,  жоғарғы 

топтағы    балалар  обзацпен  оқиды.  Орташа  топтағы  балалар 2 сөйлемнен 

оқиды. Төменгі топтағы балалар 1 сөйлемнен оқиды;   

б) тақтаға 1 обзац жазылады, оның ішінде бір-екі жаңа қиын сөз болуы 

тиіс.  Осы  сөздер  тақтада  буындап  берілді.  Бұл  обзацты  оқушылар  хормен 

мұғаліммен бірге жəне   топтап оқиды

в)  жақсы  оқитын  бала  мəтінді  тұтас  оқып  шығады,  басқа  оқушылар 

əдістемелік аппарат бойынша жауап берді: 

-

 

Əңгіме кім туралы? Сұраққа, Аяулым мен  Бақкелді - Сұлтан. 



-

 

Тағыда  басқа  кейіпкерлерді  атаңдар?  Тоғжан,  Жақия,  Лаура-Шəкір 



бар. 

-

 



Сыныпта  не  болды? - Али,  Алан,  Динара  бір  сөзбен  жауап  берді. - 

терезе, ал Аяулым оны толықтырып, терезе сынды. 

-

 

Терезені кім сындырды? -  оқушылар бірінен соң бір, Сұлтан деді. 



-

 

Сұлтан  кінəсін  мойындады  ма?  Аяулым,  Бақкелді,  Тоғжан:  



мойындады.   

-

 



Ол үшін не істеді? –Бақкелді: Сұлтан үйінен əйнек алып келді, сосын 

салды. 


Ескерту: ана тілі сабағы 2, 4, 5 сыныптарда өткізілді. 

Сабақтан  кейін  оқушылардың  жауаптары  талданды.  Талдауды 3 



23 

көрсеткішпен  (критерий)  анықтадық:  мəтіннің  жүйелі  əңгімеленуі,  мəтіннің 

дұрыс əңгімеленуі, мəтіннің толық əңгімеленуі. Бұл көрсеткіштер  1 кестеде 

белгіленген. 

 

Кесте 1 Ана тілі пəні бойынша бастауыш сынып оқушыларының 

байланыстырып сөйлеу тілін дамыту барысында жүргізілген  анықтау 

экспериментінің көрсеткіштері 

 

Сыныптар



 

Мəтіннің жүйелі 

əңгімеленуі

 

Мəтіннің дұрыс 



əңгімеленуі

 

Мəтіннің толық 



əңгімеленуі

 

 



сақталуы

 

сақталмауы өзгеріссіз Мазмұнының 



бұзылуы

 

Мазмұнын 



өзгертпей 

толықтырылуы

 

толық


 

Фрагменттік 

түрде

 

2 сынып



 

10 оқушы


 

6

 



4

 

3



3

4

4



 

6

4 сынып



 

12 оқушы


 

8

 



4

 

3



5

4

5



 

7

5 сынып 



 

10 оқушы


 

6

 



4

 

4



3

3

6



 

4

 



1  кесте  бойынша,  оқушылардың  деңгейін  əдістемелік  аппараттарына 

жауап  беру  барысында  анықтадық.  Көптеген  жағдайда  балалардың  орынсыз 

жауап бергендері байқалды. Мəтіннің жүйелі əңгімеленуін сақтап жауап берген 

оқушылар 20 оқушы,  мысалы: 2 сыныпта  Аяулым  мен  Бақкелді  «Əңгіме  кім 

туралы?»  сұраққа – Сұлтан. Сақталмауы – 12 оқушы, мысалы: «Тағыда басқа 

кейіпкерлерді атаңдар?» - Тоғжан, Жақия, Лаура - Шəкір бар деді. 

Мəтіннің  дұрыс  əңгімеленуін  өзгеріссіз  жауап  берген 10 оқушы, 

мысалы: «Сұлтан  кінəсін  мойындады  ма?» - Аяулым,  Бақкелді,  Тоғжан:  

мойындады.  Мəтін мазмұнының бұзылуы – 11 оқушы, мысалы: «Сыныпта не 

болды?» - Али,  Алан,  Динара  бір  сөзбен  жауап  берді. – Мəтін  мазмұнын 

өзгертпей  толықтырылуы – 11 оқушы,  мысалы: «Сыныпта  не  болды?» – 

Аяулым, Бақкелді – терезе сынды.  Мəтіннің толық əңгімеленуі – 15 оқушы, 

мысалы: «Терезені  кім  сындырды?»  -  оқушылар  бірінен  сон  бір,  Сұлтан 

деді. Мəтіннің фрагментті түрде əңгімеленуі – 17 оқушы, мысалы: «Ол үшін 

не істеді?» –Бақкелді: Сұлтан үйінен əйнек алып келді, сосын салды. 

Бұл  жауаптардан  оқушылардың  байланыстырып  сөйлеу  тілінің  толық 

жетілмегенін байқаймыз.     

Оқыту  экспериментке  тоқталайық.  Ана  тілі  оқулығынан (4 сынып) 

мəтін  таңдап  алып,  оған  сипаттама  беріп,  толық  конспект  жазып,  сабақ 

өткіздік.  Осы  əдістемелік  эксперимент  бойынша  біз  оқушылардың  ана  тілі 

сабағында байланыстырып сөйлеу тілін əр түрлі əдіс тəсілдерді пайдаланып 

дамытуға тырыстық. Оқыту экспериментінің нəтижесі 2 кестеде көрсетілген. 

«Қайтпай қалған қарлығаш» мəтініне сипаттама:  мəтін оқушыларға өте 

қызық,  сонымен  қатар  тəрбиелік  мəні  бар,  балаларды  адамгершілікке,  бір-

біріне қамқор болуға тəрбиелейді.  Табиғатты қорғап, аялауға үйретеді. Жаңа 

жəне  қиын  сөздермен    оқушылар  тізбектесіп  оқығанда  танысады,  оларды 



24 

талдайды.  Жауап  беру  жəне  əңгімелеу  барысында  осы  сөздерді  қолдану 

керек. Мəтінде 8 обзац бар, 5-ші жəне 8-ші обзацтар қиындау, сонымен қатар 

бұл  жерде  əр  түрлі  сөйлемдер  кездеседі:  жайылма,  күрделі  сөйлемдер  

кездеседі. Мəтін 3 бөлікке бөлініп оқылады: 

а) қарлығашты тауып алуы; 

ə) қарлығашты баланың асырауы; 

б) қарлығаштың ұшып кетуі. 

Кіріспе  əңгіме:  балалар  айтыңдаршы  күзде  құстар  қай  жаққа  ұшып 

кетеді? 


-

 

құстардың қандай түрлерін білесіңдер? 



Мұғалімнің оқуы 

-

 



Балалар  бүгін  біз  жазушы  Т.Тойбазарұлының  «Қайтпай  қалған 

қарлығаш» аты мəтінмен танысымыз. (Мұғалім мəтінді оқиды). 

Сөздікпен  жұмыс,  мəтінді  тізбектесіп  оқығанда  жүргізіледі:  Ысырды, 

күн нұрына шағылысады, самғай көтерілді, мекендеп жүрді. 

Мəтінді оқушыларға оқыту; 

а) Оқушылар мəтінді ызыңдап 5 минут оқиды, уақыт өткен соң мұғалім 

басқа тəсілге көңіл аударады – тізбектеп оқуға.  

ə)  мəтінді  оқушылар  тізбектеп  оқиды.  Осы  оқу  барысында,  жоғарғы 

топтағы    балалар  обзацпен  оқиды.  Орташа  топтағы  балалар 2 сөйлемнен 

оқиды. Төменгі топтағы балалар 1 сөйлемнен оқиды;  

б) тақтаға 1 обзац жазылады, оның ішінде бір-екі жаңа қиын сөз болуы 

тиіс. Осы сөздер тақтада буындап жазылады. Бұл обзацты оқушылар хормен 

оқиды мұғаліммен бірге жəне топтап оқиды; 

в)  жақсы  оқитын  бала  мəтінді  тұтас  оқып  шығады,  басқа  оқушылар 

əдістемелік аппарат бойынша жауап берді.  

Асан қорада нені көрді? Аяулым, Бақкелді – қарлығаш. Неге қарлығаш 

жылы жаққа ұшпай қалды? Аялулым, Бақкелді, Тоғжан – жараланған. Жақия, 

Лаура, Алан – алдынғы оқушылардың жауаптарын қайталады. 

Қарлығашқа не болды? Динара, Əли, Арлан – қанаты сынған. 

Асан  қарлығашты  қалай  асырады?  Аялулым,  Бақкелді,  Тоғжан – 

жараланған. Жақия, Лаура, Бексұлтан – алдынғы оқушылардың жауаптарын 

қайталады. 

Мəтінді рөлдеп оқу (оқушылардың оқығанын бағалау). 

Ескерту: бұл мəтін 2, 4, 5 сыныптарда оқылды. 

Сабақтан  кейін  оқушылардың  жауаптары  талданды.  Талдауды 3 

көрсеткішпен  (критерий)  анықтадық:  мəтіннің  жүйелі  əңгімеленуі,  мəтіннің 

дұрыс  əңгімеленуі,  мəтіннің  толық  əңгімеленуі.  Бұл  көрсеткіштер 2 кестеде 

белгіленген. 

 

 

 


25 

Кесте 2 Ана тілі пəні бойынша бастауыш сынып оқушыларының 

байланыстырып сөйлеу тілін дамыту барысында жүргізілген  оқыту 

экспериментінің көрсеткіштері. 

 

Оқыту  эксперименті  барысында  қолданылған  түрлі  əдіс-тəсілдер 



арқылы  біз  біршама  нəтижеге  жеттік.  Бұл 2 кестеде  көрсетілген,  мəтіннің 

жүйелі  əңгімеленуін  сақтап  жауап  берген  оқушылар 23, мысалы: «Асан 

қорада нені көрді?» Аяулым, Бақкелді – қарлығаш. Жүйелілігі сақталмауы – 

9  оқушыда,  мысалы: «Асан  қорада  нені  көрді?» - Али – сиырды  көрді. 

Мəтіннің  дұрыс  əңгімеленуін  өзгеріссіз  жауап  берген 13 оқушы,  мысалы: 

«Неге  қарлығаш  жылы  жаққа  ұшпай  қалды?»  Аялулым,  Бақкелді,  Тоғжан – 

қанатынан  жараланған.  Мəтін  мазмұнының  бұзылуы – 10 оқушыда  көрініс 

тапты, мысалы: «Неге қарлығаш жылы жаққа ұшпай қалды?» - Жақия, Лаура, 

Алан – ол  ұмытып  кетті.  Мəтін  мазмұнын  өзгертпей  толықтырылуы – 9 

оқушыда байқалды, мысалы: «Қарлығашқа не болды?» - Динара, Əли, Арлан 

–  қанаты  сынған.  Мəтіннің  толық  əңгімеленуі – 18 оқушыда  дəлелденді, 

мысалы: «Асан қарлығашты қалай асырады?» - Аялулым, Бақкелді, Тоғжан – 

нан,  тары,  су  беріп  күтті.  Мəтіннің  фрагментті  түрде  əңгімеленуі – 14 

оқушыда  байқалды,  мысалы:  Жақия,  Лаура,  Бексұлтан – 1 обзацты  ғана 

айтты.  Бұл  жауаптардан  оқушылардың  байланыстырып  сөйлеу  тілінің 

біршама жетілгенін көреміз.     

Анықтау  эксперименті    кезінде  алынған  нəтижелерді  ескере  отырып, 

біз 


бірнеше 

əдіс-тəсілдерді 

қолдану 

барысында 

оқушылардың 

байланыстырып  сөйлеу  тілін  дамытуға  бағытталған  оқыту  эксперименттік 

жұмысында жақсы нəтижеге жеттік. Біздің қолданған əдістеріміздің түрлерін 

атап  өтсек:  сөздік  жұмыс – мазмұнын  əңгімелеу,  əңгімелесу,  көрнекілік – 

құралдарды пайдалану (заттық жəне сюжеттік суреттер), суреттермен жұмыс.  

Анықтау  жəне  оқыту  экспериментінің  нəтижесін  салыстырғанда 

(жоғарыда  көрсетілгендей)  оқыту  экспериментінің  көрсеткіштері  бірталай 

басым.  Сондықтан  біз 2-4-5 сыныптағы  оқушыларды  үш  топқа  бөліп, 

олардың динамикасын байқадық (үш критериймен).1,2 кестеде көрсетілген.  

Зерттеу  нəтижесінде  алынған  деректер  келесі  критерийлер  бойынша 

талданды:  

 



мəтіннің жүйелілігі; 

Сыныптар


 

Мəтіннің жүйелі

 

əңгімеленуі



 

Мəтіннің дұрыс əңгімеленуі

Мəтіннің толық 

əңгімеленуі

 

сақталуы


 

сақталмауы өзгеріссіз Мазмұнының

бұзылуы

 

Мазмұнын 



өзгертпей 

толықтырылуы

 

толық


 

Фрагменттік 

түрде

 

2 сынып



 

10 оқушы


 

7

 



3

 

4



4

2

5



 

5

4 сынып



 

12 оқушы


 

9

 



3

 

4



4

4

6



 

6

5 сынып 



 

10 оқушы


 

7

 



3

 

5



2

3

7



 

3


26 

 



толықтылығы;  

 



дұрыстылығы.  

Осы  көрсеткіштерге  сүйене  отырып,  оқушылардың  жауабын 3 топқа 

бөлдік (3 кестеде көрсетілген). 

 

Сынып 



Критерийлер (көрсеткіштер) 

Мəтіннің 

жүйелілігі 

Толықтылығы 

Дұрыстылығы 

2 20% 


35% 

45% 


4 25% 

35% 


40% 

5 25% 


25% 

50% 


 

Бірінші топқа жалпы 50% оқушылар кірді: олардың жауаптары дұрыс, 

толық.  Əңгімелеу  барысында  жаңа  сөздерді  пайдалануға  тырысты.  Олар 

мəтіннен көптеген сөйлемдері  қолданды. 

Екінші  топтағы  балалар 30% құрады:  олар  мəтінді  фрагментті  түрде 

айтып  берді.  Кейбір  жаңа  сөздерді  пайдаланған  жоқ,  сөйлемдердің 

құрылымын  сақтамады, сөздің  жəне сөз тіркестерін тастап кетті, сондықтан 

олардың əңгімелеу мазмұны кедей, толық емес. 

Үшінші  топтағы  оқушылар 20% құрады:  олар  мəтіннің  негізгі  ойын 

жеткізе  алмады.  Негізгі  ойдан  ауытқып  кетіп,  мазмұнын  бұрмалап,  дұрыс 

айтып берген жоқ.  

 

 



1.

 

Аксенова 

А.К. 

Методика 

обучения 

русскому 

языку 

во 

вспомогательной школе. – М., 2004. 

2.

 

Бектаева  К.Б.,  Букежанова  Г.Ж.  Ана  тілі  көмекші  мектептің 3-4 

сыныбына арналған оқулықтар. - Алматы, 2003. 

3.

 

Бектаева К.Б. Ана тілі əдістемесі. – Алматы:Мектеп, 2004. 

4.

 

Таурбекова  А.С.  Бастауыш  сынып  оқушыларын  байланыстырып 

сөйлеуге үйретудің əдіс-тəсілдері // Бастауыш мектеп. - 2008. - №11. 

 

Резюме 


В статье рассматриваются особенности связной устной речи учащихся 

на  уроках  чтения  и  некоторые  методические  условия,  направленные  на 

развитие всех сторон речи. 

 

Summary  



This article considers the development of connecting studing at the 

elementary classes of special schools. 



 

 

 



 

Document Outline

  • 2011_№1_Часть19
  • 2011_№1_Часть20
  • 2011_№1_Часть21
  • 2011_№1_Часть22
  • 2011_№1_Часть23
  • 2011_№1_Часть24




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал