Жүсіп баласағҰНИ



жүктеу 4.01 Kb.

бет1/9
Дата11.05.2017
өлшемі4.01 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9

Адамға екі нәрсе тірек тегі:
Бірі - тіл, бірі - ділің жүректегі.
                                   
Жүсіп БАЛАСАҒҰНИ.
   ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН 
   ӘДЕБИЕТІ ОРЫС 
       МЕКТЕБІНДЕ 
   Казахский язык и литература 
               в русской школе
РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ–ПЕДАГОГИКАЛЫҚ 
БАСЫЛЫМ
   2001 жылдың
  қаңтар айынан        
10/2013  
ҚАЗАН
 
бастап шығады
РЕСПУБЛИКАНСКОЕ НАУЧНО–ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ   
ИЗДАНИЕ
АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:
  Жаңылхан АДАМБАЕВА, Рақыш ӘМІРОВ, Берікжан 
ӘЛМҰХАМБЕТОВ, Шәмша БЕРКІМБАЕВА, Роза                 
БАТТАЛ, Әлімхан ЖҮНІСБЕК, Қарлығаш ЖҮНІСХАНОВА, 
Мәрия КӨПЖАСАРОВА, Қайсар ҚАДЫРҚҰЛОВ, Ольга                     
МЫРЗАГЕЛДИНОВА, Фаузия ОРАЗБАЕВА, Күлпәш                                     
САРИЕВА, Пиалаш СҮЙІНКИНА. 
 
 
«Білім және 
Ғылым» 
жауапкершілігі 
шектеулі 
серіктестігінің 
ай сайын 
шығатын 
республикалық 
ғылыми - 
педагогикалық 
жұрналы 
 

МАЗМҰНЫ – СОДЕРЖАНИЕ
Ғылыми ойлар отауы
Меңдібай ӘБІЛҰЛЫ.                         Балалардың ұлттық ойындары мен балалар
                                                                ауыз әдебиеті арасындағы рухани байланыс...3
 
Мұғалім мінбесі
Албина ҰЛМАҒАМБЕТОВА.           Менің пәнімнің мәселесі және оны 
                                                                 шешу жолдары.................................................13 
Мұғалімдерге көмек
Жібек ДЮСЮПОВА.                         Қазақ тілі сабағында ауызша және жазбаша
                                                                 сөйлеуді ұйымдастыру үдерісінде 
                                                                 ақпараттық технология арқылы 
                                                                 мұғалім мен оқушының бірлесіп
                                                                 әрекет жасауы..................................................23
Қор болған қайран намыс...
Зернебек ШІЛДЕБАЙҰЛЫ.              Барлық бәле содан басталады.........................39
Шеберлік шеберханасы
Баянсұлу ӨТЕЖАНҚЫЗЫ.               Мақал-мәтелдер - ғасырлар шежіресі............41
Роза БАЛҒАБАЕВА,                           Оқушылардың ақпараттық-коммуникативтік
Ботагөз ОМАРОВА.                            құзыреттілігін дамытуға бағытталған
                                                                 тапсырмаларды дайындау жүйесі 
                                                                (Жалғасы. Басталуы №5 санда).......................46
Әдістеме әлемінде: қазақ әдебиеті
Қарлығаш ОРАЗБЕКҚЫЗЫ.            Абайдың он жетінші қарасөзі.........................55
Ләззат АМАНҚҰЛОВА.                     Мәңгілік өмірді аңсаған Қорқыт.....................61
Жұлдыз МУТАЛИПОВА.                  Шона Смаханұлы. 
                                                                «Анамның тілі, аяулы үні» өлеңі....................67
Шолпан АЙТҚАНҚЫЗЫ.                  Қасым Аманжолов – дарынды тұлға, 
                                                                 ұлы ақын...........................................................73
Бастауыш білім бағанасы
Сәуле МОЛДАБАЕВА.                        Диалог пен монологі қызық 
                                                                 «Азық-түлік» және «Киім» дүкендері...........82
Орал ҚЫРҚАРБЕКОВА.                   Адамның ішкі ағзалары..................................86
Әсел ОСПАНОВА.                               Сөз бен сөз тіркесіне бай Қазақстан.............90
Әдістеме әлемінде: қазақ тілі
Гүлбану ЖҮНІСОВА.                         «Менің Республикамдағы» сөз бен 
                                                                 сөз тіркестерінің қолданылуы........................94
Жібек САНСЫЗБАЕВА.                     Жіктік жалғаулы күз мезгілі...........................98
Майра ҚАЛДЫБАЕВА.                      Диалогтік оқыту арқылы табиғатты тану....102
Махаббат ДҮЙСЕМБАЕВА.              Жануарлар әлемінде – есімдік.....................105
Лейла САДЕНОВА.                              Сөздік қоры мол Астанаға саяхат...............107
Бақыт ЗЕЙНІЛҒАБИДЕНҚЫЗЫ.   Сын есімді қайталатқан жәндіктер..............115
Шолпан ҚАСЫМОВА.                        Модаль сөздер...............................................120
Гүлбаршын НЫСАНОВА.                  Сөйлеу мәдениеті және менің достарым....123
Жаңылған ЖАМАНБАЛИНА.          Сөйлем құрай білуге баулыған 
                                                                  спорт ойындары............................................126
Сыныптан тыс шара
Зайра ЫСҚАҚОВА.                             Қазақ тілінде сөйлейміз................................130
Арайлым СЕРІКБАЕВА.                    Қош келдің, Наурыз!.....................................132
Білім сынағында
Мадина ХАСЕНОВА.                           Дидактикалық материал үлгілері................137

3
Ғылыми ойлар отауы
Меңдібай ӘБІЛҰЛЫ,
Аймақтық менеджмент 
академиясының профессоры,
 ҚР Журналистер 
одағының мүшесі.
БАЛАЛАРДЫҢ ҰЛТТЫҚ 
ОЙЫНДАРЫ МЕН БАЛАЛАР 
АУЫЗ ӘДЕБИЕТІ АРАСЫНДАҒЫ   
РУХАНИ БАЙЛАНЫС
Балалардың  ұлттық  ойындарының  тәрбиелік  маңызы 
мен  сипатына  ерекше  көңіл  бөлген  ғалым  –  Шәкір 
Ыбыраев.  Ол  «Мәңгі  балауса  жыр»  атты  мақаласында 
балаларға  арналған  ойын  өлеңдері  туралы  былай  деп 
жазды:  «Балалар  фольклорының    үлкен  саласы  –  ойын 
өлеңдері.  Тілі  шығып,  сөйлей  бастағаннан,  кәмелетке 
толып,  есейген  шағына  дейін  баланың  жасына  лайықты 
сан түрлі ойын ойналған және олардың басым көпшілігі 
өлең-тақпақтармен  бірге  жасап,  бірін-бірі  толықтырып 
отырған.  Алғашқыда  балалар  үлкендердің  көмегімен, 
кейін біртіндеп ойын тәртібін игере келе сөздерін өздері 
шығарып айта бастаған.   
Ересек  адамның  қатысуымен  айтылатын  өлең, 
тақпақтар  бұғанасы  қатпаған,  өз  бетімен  ойнап  кетуге 
әлі  жарамайтын  балдырғанды  әлденеге  мазасызданса 
жұбату,  көңілін  басқа  жаққа  аудару,  ол  үшін  табиғат 

4
құбылыстарымен, 
жан-жануарлармен 
таныстыру 
мақсатын  көздеген.  Бесік  жырларымен  салыстырғанда 
мұнда  ұйықтату,  тыныштандыру  емес,  баланың  көңілін 
көтеру,  түйсік  сезімін  ояту,  күлдіру  басты  орын  алады. 
Бұл ретте балдырғанның білегін, алақанын, саусақтарын 
ұстап,  түрлі  қимылдар  жасап,  арасында  қытықтап 
отырудың мәні зор. («Саусақ санау ойыны», «Бес саусақ», 
«Қуырмаш», т.б.)
Осы  сипаттағы  өлеңдерді  орыс  фольклортану 
ғылымында  жеке  жанрлық  түр  ретінде  қарастырады 
(пестушки,  потешки).  Қазақ  балалар  фольклорында  да 
мұндай өлеңдер аз болмаған. Оларды жинай келе, ойын 
жырларының жеке саласы етіп жіктеуге болады...» («Мәң-
гі  балауса  жыр»,  кітапта:  «Ақ  сандық,  көк  сандық»,   
Балалар  фольклоры:  (бесік  жырлары,  тақпақтар, 
жаңылтпаштар  мен  жұмбақтар,  ойын  өлеңдері  мен 
ойындар,  ертегілер),  құрастырып,  алғы  сөзін  жазған 
Ш.Ыбыраев,  Алматы,  «Жазушы»  баспасы,  1988-жыл,7-
бет)  - дей келіп, қазақ балалар ауыз әдебиетіне қатысты 
ойын  өлеңдері  мен  ұлттық  ойындарды  «Ойын  өлеңдері 
мен ойындар» деп атайды да, ойын өлеңдерін «Санамақ», 
«Қаламақ» деп жіктейді. Балалардың ұлттық ойындарын 
«Ойындар» деп атайды.
Ежелгі дәуірде қазақ балаларының ұлттық ойындарына 
«Соғыс  ойындары»  (Әскери-тәрбиелік  ойындар) 
да  жатқан.  Оларға  «Жекпе-жек»,    «Жауға  аттану», 
«Жауды  қоршау»,  «Мерген»,  «Жауды  адастыру»,  т.б. 
ойындары  жатады.  Бұл  ұлттық  ойындар  балаларға  сырт 
ел  шапқыншыларына  қарсы  күресте  әр  түрлі  амал-
тәсілдер  қолданудың  жолдарын  үйретеді.  Бір  қызығы, 
осы «Соғыс ойындарында» да балалардың айтатын өлең-
жырлары мен тақпақтары қолданылып отырады. Мұның 

5
өзі  қазақтардың  ән-жырды,  күй  өнерін  әу  баста  соғыс                                                  
кезінде де пайдаланғанынан дерек береді. 
Мысалы,  ХVІ  ғасырда  өмір  сүрген  түрік  ақыны 
Көроғылы жаумен шайқасқанда қолына сазын (қобызын) 
алып,  түрік  әскерлерін  ұрысқа  бастаған.  ХVІ  ғасырда 
жорық жыршылары Доспамбет, ХVІІ ғасырда Марғасқа, 
ХVІІІ  ғасырда  Ақтанберді,  Тәтіқара,  Үмбетей,  ХІХ 
ғасырда Махамбет қолына домбырасын алып, әскерлерге 
күш-қуат дарытқан,  ұраншы болған. 
Балалардың  соғыс  ойындарында  осы  жауынгерлік 
рухтың сілемдері байқалады.
Ш.Ыбыраев  балалардың  ұлттық  ойындарының 
мазмұны  мен  түрлері  туралы  былай  деп  жазады: 
«Балалардың  өз  бетімен  ойнап  кетуге  қабілеті  жеткен 
кезде олар үлкендердің көмегінсіз өлең, тақпақтар айтып, 
сан түрлі ойындар ойнап, азан-қазан мәз болып жатады. 
Балалар шығармашылығының шын мәнінде қанат жайып, 
еркіндікке шыға бастауы да – осы  кез. Ойындардың ішінде 
отырып та, түрегеп тұрып та, дамылсыз жүгіріп жүріп те 
ойнайтындары  бар.  Ойын  барысындағы  іс-әрекеттерді 
белгілеу, балалардың орын тәртібін анықтау, түрлі рөлдерді 
бөлісу, міне, мұның бәрі де өлең, тақпақтар арқылы іске 
асырылады.  «Санамақ»,  «Қаламақ»  тақпақтары  ойын 
жүргізушілерді,  жекелеген  қызметтерді    бөлісу  үшін 
айтылса,  «Соқыр  теке»,  «Үй  артында  қол  ағаш»,  «Кім 
ұшты?», тағы басқалары бүкіл ойын үдерісімен тұтастық 
тауып,  мазмұны  мен  түрі  бойынша  әр  түрлі  қимыл-
қозғалыстармен  бірлікте  айтылады.Сондықтан  да  олар 
ырғағы жағынан кейде жедел, енді бірде баяу орындалса, 
кейде  арасына  ырғақты  қара  сөз  араласып  отырады. 
Мазмұны  әзіл-қалжың,  сықаққа  толы  болса,  құрылысы 
мейілінше  қарапайым,  айтылуы  жеңіл,  сөздері  ойнақы. 

6
Дыбысқа  еліктеушілік,  аллитерациялық,  ассонанстық 
қайталаулар жиі ұшырасады...» (сонда, 8-бет).
Ш.Ыбыраев  балалардың  танымдық,  тілдік  маңызы 
зор  мәселелерді  қамти  алатын  балалар  ойынының 
маңызы туралы былай деп жазады: «Бір ғажабы ойындар 
балалардың  жан  сұлулығын  да,  тән  сұлулығын  да  жан-
жақты  жетілдіруге  бағытталған.  Өзгені  былай  қойғанда, 
жан-жануарлар  қалай  дыбыстайды,  қандай  іс-әрекеттер 
жасайды, оларды тілімізде қалай айтады дейтін танымдық, 
тілдік  маңызы  зор  мәселелерді  «Қалай  айтуды  білемін»  
ойынының өзі-ақ балалардың құлағына құйып береді:
Әтеш – шақырады, 
Есек – бақырады,
Күзен – шақылдайды,
Бақа – бақылдайды,
Шыбын – ызыңдайды,
Шіркей – ызылдайды...
Тегінде,  іс-әрекеттерді  дұрыс  сипаттай  білу  –  тіл 
мәдениетінің  бірінші  шарты  болса  керек.  Мұны  өмірге 
жаңа  қадам  басқан  балдырғанның  санасына    сіңірудің 
төте жолын халқымыз дәл тапқан.
Балалар  ойындарында  кейде  өлең,  тақпақтар  кездесе 
бермейді. Бірақ олардың да негізгі мақсаты – тапқырлыққа, 
шапшаңдыққа, ептілікке баулу, қиялына қанат беріп, ойын 
ұштау,  сөйтіп  өз  бетімен  іскерлікке,  қысылған  жерде 
дұрыс шешім қабылдауға тәрбиелеу. Бұған қоса кез келген 
ойынның  аяғында  жеңу  бар  да,  жеңілу  бар.  Жеңгендер 
әрі қарай өз биігінде қалуға тырысса, жеңілгендер айып 
тартады.  Ол,  көбінесе,  тақпақ  айту,  ән  салу,  би  билеу, 
әңгіме айтып күлдіру, жануарлар мен хайуанаттар сияқты 
дыбыстау түрінде болады.

7
Бұдан  қай  ойынның  да  түпкі  нысанасы  балалардың 
бойындағы  шығармашылық  қабілетін  өрістету,  жанына 
өнердің  нұрын  себу,  өлең,  тақпақ  айтуға,  ән  салуға 
төселдіру екенін аңғару қиын емес...» (сонда, 8-9-беттер).
Бүлдіршіндерді  дұрыс  сөйлеуге,  дұрыс  ойлауға 
дағдыландыруда 
жан-жануарлар 
мен 
құстардың 
аттарын  үйретуге,  олардың  қалай  дауыстайтынын 
үйретуге  баулитын  ойындардың  бірі  –  «Қалай  айтуды 
білемін»  деп  аталатын    балалар  ойыны.Бұл  ойынды 
«Кім  қалай  дауыстайды?»  деп  те  атайды.  Ежелгі 
дәуірде  ата-бабаларымыз  бүлдіршіндердің  табиғатқа, 
үй  жануарларын,    жан-жануарларын  қолға  үйретуге, 
олардың қалай дауыстайтынын, қай жануардың қай жерде 
мекендейтінін, оларды қалай шақыратынын, жануарларды 
қалай  атайтынын  хабардар  ететін  ойындарды  ойлап 
тапқан.  Мұның  өзі  ата-бабаларымыздың  бүлдіршіндер 
мен балаларды қоршаған ортамен таныстыруға аса қатты 
мән  бергенін  дәлелдейді.  Балаларға  арналған  ойындар 
баланың  сана-сезімін  арттырып,  жан-жануарларға  деген 
танымын молайтуға көмек беретіні белгілі.
«Қалай  айтуды  білемін»  деген  ойынның  танымдық 
бағыты мол:
Әтеш – шақырады, 
Есек – бақырады.
Күзен – шақылдайды,
Бақа – бақылдайды.
Шыбын – ызыңдайды,
Шіркей – ызылдайды.
Торғай – шырылдайды,
Бөдене – бытпылдайды.
Қаз – қаңқылдайды,
Бүркіт – шаңқылдайды.

8
Қарға – қарқылдайды,
Сұңқар – саңқылдайды.
Қой – маңырайды,
Қозы  - жамырайды.
Қасқыр – ырылдайды,
Борсық – қырылдайды.
Жылқы – кісінейді,
Сиыр – мөңірейді.
Тырна – тыраулайды,
Мысық – мияулайды.
Жылан – ысылдайды,
Кейбір аң пысылдайды.
Ит – арсылдайды,
Торай – қорсылдайды.
Аққу – сұңқылдайды,
Тышқан – шиқылдайды.
Түйе – боздайды,
Сандуғаш – сайрайды.
Қазақтың  балаларға  арналған  ұлттық  ойындарының 
тәрбиелік маңызы зор дейтін себебіміз – ойын арасында 
балалар  ойынның  шартына  байланысты  тақпақ,  өлең 
айтады,  би  билейді.  Домбырамен,  қобызбен  күй  тартып 
береді.  Мұның  өзі  баланың  эстетикалық  тағылымын 
арттырып, өнерге деген құштарлығын күшейтеді.
«Қалай айтуды білемін» атты ойын балаларды малды 
қалай шақыруды үйретуге дағдыландырады:
Биені – құраулап, 
Түйені – көс-көстеп,
Сиырды – ауқаулап,
Ешкіні – шөрелеп
Шақыра аламыз,
Сауамыз, бағамыз...

9
Осы ойында малды суға қалай шақыратыны айтылады:
Жылқыны – «моһ – моһ»;
Қойды – «пұшайт – пұшайт»; 
Ешкіні – «шөре – шөре»;
Түйені – «сорап – сорап»;
Сиырды – «әукім – әукім»;
Итті – «кә - кә»;
Тауықты – «шеп – шеп»;
Мысықты – «піш – піш»... – деп шақырады.
Ал,  малдың  төлдеуін  қалай  айтатыны  жөнінде  де 
ұғымдар бар:
Бие – құлындайды, 
Қой – қоздайды.
Ешкі – лақтайды,
Түйе – боталайды.
Сиыр – бұзаулайды,
Ит – күшіктейді.
Тауық – жұмыртқалайды,
Мысық – балалайды.
«Ұшты-ұшты»  деп  аталатын  ойын  баланы 
тапқырлыққа,  шапшаң  ойлауға,  шапшаң  айтуға  тал-
пындырады.  Сонымен  бірге  баланы  ән  салуға,  тақпақ 
айтуға баулиды: «Ойынды үй ішінде де, сыртта да ойнай 
беруге болады. Ойынға қатысушылар бастаушының сөзін 
қалт жібермей бағып отыруы шарт. Ұшатын зат айтылса, 
тырп  етпей  отырады.  Қателескен  бала  айып  тартып, 
тақпақ айтады не ән салады...»
Ежелгі  дәуірдегі  балалар  ауыз  әдебиетінде  мыстан 
кемпір  мен  жалмауыз  кемпір  халықтың  жауы  ретінде 
бейнеленеді. Мыстан кемпір – аяр, айлакер, сұмдықшыл 
болып  бейнеленсе,  жалмауыз  кемпір  –  алапат  күш  иесі, 
бойында тауды бұзатын күші бар аса қатыгез жан ретінде 

10
сипатталады.  Осы  Мыстан  кемпірдің  немесе  Жалмауыз 
кемпір  бейнесінің  балалар  ойынынан  орын  алатыны 
–  табиғи  нәрсе.  Кейбір  ұлттық  ойындарда  балалар 
Мыстан кемпір мен жалмауыз кемпірдің бейнесіне кіріп 
кетеді.  «Шымбике»,  «Етек-етек»  деп  аталатын  балалар 
ойындарында Жалмауыз кемпірдің бейнесі көрінеді.
«Сен  тұр,  сен  шық!»  деп  аталатын  ойын  баланы 
санауды үйретуге баулыса, «Тауқырайдан» деп аталатын 
ойында  балаларды ептілікке баулиды.
«Қуыр-қуыр,  қуырмаш»  атты  балалар  ойыны                   
адамның қол мүшелерін білуге үйретеді:
«1.  Бас  бармақтан  бастап  шынашаққа  дейін 
саусақтардың бір рет түгел атын айтып береді: бас бармақ, 
сұқ қол, ортан қол, аты жоқ қол, шынашақ.
ІІ. Бұдан кейін саусақтарға: бас бармақ, балалы үйрек, 
ортан терек, шылдыр шүмек, кішкене бөбек,- деп түгел ат 
қойып шығады. Бес саусақ түгел жұмылады.
Енді  қайтадан  бас  бармақтан  бастап  мына  сөздерді 
айтып, саусақтарды жазады:
«Сен тұр – қойыңа бар;
Сен тұр – түйеңе бар;
Сен тұр – жылқыңа бар;
Сен тұр – сиырыңа бар;
Ал  сен,  кішкентай  бөбек,  әлі  жас  екенсің,  қазанның 
қаспағын қырып же, жыламай отыра тұр».
Енді  осы  шынашақтың  өзін  алақанның  шұңқырына 
бүгіп, тұқырта ұстайды да:
«Қуыр-қуыр, қуырмаш,
Балаларға бидай шаш.
Әкең келсе – есік аш,
Қасқыр  келсе  –  мықтап  бас»,-  деп  шынашақты  шыр 
айналдырып, баланың алақанын қытықтайды...».

11
«Асау  мәстек»  ойыны  балаларды  тақпақ  айтуға 
баулиды.  Тақпақ  айту  баланың  әдебиетке  құштарлығын 
арттырады.  Балалардың  өнерге  деген  ынтасы  күшейіп, 
бойында рухани байлық молаяды.
«Көги-көк»  ойынында  да  мыстан  кемпір  бейнесі 
көрініс береді.
«Үй  артында  қол  ағаш»,  «Соқыр  теке»  атты 
ойындарда  сахналық  көрініс  бар.  Дөңгеленіп  тұрған 
балалар  хормен  өлең  айтады.  Бұл  ойын  баланы  айтыс 
өнеріне де баулиды.
«Ақ  сүйек»  атты  ойында  балалар  «Айгөлек»  атты 
халық әнін орындайды.
Ұлттық  ойындар  балалардың  өлең  айту  қабілетін 
жетілдіреді.  Мұның  өзі  де  қазақ  халқының  өнерді  қадір 
тұтатынынан  хабардар  етеді.  Қазақ  халқы  ән-жырға  бір 
табан  жақын  халық  екені  анық.  Бұл  жөнінде  аңыз  да 
бар: «Өлең бұлты қазақ даласына келгенде жер бауырлап 
ұшқан...»  Өлең  өнерін  дамытуды  мақсат  тұтқан  ата-
бабаларымыз  бүлдіршіндер  мен  жасөспірімдердің 
күнделікті  ойындарына  кіргізген.  «Дауысынан  біл»  деп 
аталатын  балалардың  ұлттық  ойынында  балалар  айнала 
жүріп өлең айтады: «...Бұл ойынды екі топтың балалары 
екі  жақ  болып  ойнайды.  Бір  баланы  (қаламақ  арқылы 
бөліп)  көзін  байлайды  да,  топтан  шығарып,  қалғандары 
қол  ұстасып  шеңбер  жасап,  айнала  жүріп,  өлең  айтады. 
Екінші топтан бір бала шығып, көзін байлаған баланың 
қарсы алдына барып, айтылған өлеңнің бір сөйлемін, не 
бір сөзін айтады...» («Ақ сандық, көк сандық» кітабынан, 
171-бет).
Өлең өнеріне баулу «Жаңылма» атты ұлттық ойында 
да бар: «Бір топ балалар қол ұстасып, дөңгелене тұрады да, 
ортасынан санамақ айтып бір баланы ортаға шығарады. 

12
Шыққан бала өлең, тақпақ, әңгіме айтып тұрып кез келген 
жерінде жата қалады, не болмаса құлағын ұстайды, басын 
сипайды, тағы сол сияқты іс-әрекеттерді жасайды. Оның 
өлең,  тақпақ,  әңгіме  айтып  тұрып  істеген  қимылдарын 
қайталай алмай қалған бала айыпты болып, өлең айтады, 
билейді, әңгіме айтып күлдіреді.
Ойын  далада,  үйде,  аулада  өтеді».  («Ақ  сандық,  көк 
сандық» кітабынан).
«Күшің  жетсе  –  үзіп  кет»  деп  аталатын  балалардың 
ұлттық ойынында екі жақ болып тұрып ойынға қатысқан 
балалар тақпақ айтады: «Екі топ балалардың қатысуымен 
ойналады.  Екі  топ  екі  жақта  тұрады.  Араларының 
қашықтығы  –  он  бес,  жиырма  қадамдай  болады.  Бір 
жағында тұрған балалар былай деп шақырады:
Қанжығадан қан керек, 
Тебінгіден тең керек.
Сонау топтың ішінен,
Әл – күші кем сен керек! – деп, қарсы топтың біреуін
нұсқап  көрсетеді.  Шақырылған  бала  ұстасып  тұрған 
топтың бір жерінен бар пәрменімен үзіп өтуге тырысады. 
Үзіп  шықса  сол  жерден  екі  ойыншыны  өз  тобына  алып 
кетеді. Үзе алмаса қарсы топта қалып қояды. Белгіленген 
уақытқа дейін қай жағының тұтқыны көп болса, сол жағы 
ұтқан  болып  есептеледі».    («Ақ  сандық,  көк  сандық» 
кітабынан).
Қазақтың ұлттық ойындары мен балалар ауыз әдебиеті 
арасындағы  рухани  байланыс  ұлтымыздың  ерекшелігін, 
балалар  мен  жасөспірімдерді  тәрбиелеудегі  ұлттық 
болмысымызды көрсетеді. Сондықтан ұлттық ойындарды 
мектептегі дене шынықтыру пәніне кіргізіп, балалар мен 
жасөспірімдердің  ұлттық  сезімін  байытуды  қолға  алу 
қажет.

13
Мұғалім мінбесі
Албина ҰЛМАҒАМБЕТОВА,
Қандыағаш қалалық 
№2 орта мектептің
 қазақ тілі мен әдебиеті 
пәнінің мұғалімі.
Ақтөбе облысы, 
Мұғалжар ауданы.
МЕНІҢ ПӘНІМНІҢ МӘСЕЛЕСІ 
ЖӘНЕ ОНЫ ШЕШУ ЖОЛДАРЫ
«Қазақстанның  болашағы  –  қазақ  тілінде»  деп 
мемлекеттік  тілдің  бағытын  айқындап  берген  Елбасы 
Нұрсұлтан  Назарбаев:  Мемлекеттік  қызметкерлердің  
қабілет-қарымдысына, соның ішінде қазақ тіліне қамшы 
салдырмайтындарына  жан-жақты  қолдау  көрсетуіміз 
керек.  Әсіресе,  мемлекеттік  қызметке  кірген  қазақ 
қазақша  сөйлеуі  керек.  Әрбір  мемлекеттік  қызметші 
мемлекеттік тілге барынша қолдау көрсетіп, ынталыларға 
көмекті аямау керек»,- деп нақты талап қойған болатын.
Тіл  –  әлемдегі  ең  қастерлі,  ең  қасиетті,  ең  тәтті, 
Алланың  пендесіне  берген  үлкен  сыйы.  Тіл  –  тіршілік 
құралы. Қандай да бір мемлекеттің өзіндік ата-дәстүрі, 
тілі, діні болары хақ. Біздің мемлекеттік тіліміз – қазақ 
тілі,  аласапыран  замандарды,  ең  қиын  ғасырларды 
өткерген сөзге бай, айтылуы жеңіл көне тіл. Ата-бабамыз 
тілдің  таза  болуын,  тілдің  бұрмаланбауын,  артындағы 

14
ұрпақтарына  «тоқсан  түрлі  пәле    тілден  келеді»,  «он 
күнәнің тоғызы – тілден» деген сияқты нақыл сөздерін 
өсиет қылып қалдырса керек.
Сол  себепті,  қазақтың  дархандығы  мен  даналығы, 
сұлулығы  мен  саралығы,  пейілі  мен  мінезі  –  өзіндей 
қастерленген тілінде жатыр десем – артық айтпағаным. 
Амал  не,  бұл  пікірге  бүгінгі    көзімізбен  қарар  болсақ, 
айырмашылығы  жер  мен  көктей  екенін  қарақат  қауым 
егіле мойындайды. Жаңа заманның жарқын ұрпағынан 
жан  түсінбей  бұрмаланған  бұратпа  тіл  өсіп-өніп 
келеді. Өзінің ана тілінде сөйлеуін ар санайтын арсыз, 
намыссыз, екі жақты адам атын иемденіп жүргендер де 
жоқ емес. Кінәлі кім десеңіз, бүгінгі  өз тілін былдырлап 
әзер сөйлейтін ұл мен қыз емес, ғасырлар бойы тіліміз 
бен ұлттық санамызды шырмап келген Кеңес Үкіметінің 
отаршылдық саясаты болар еді. Кеңес Үкіметі тұсында 
70  жыл  бойы  қыңыр  саясаттың  арқасында  болашақ 
коммунизмге    жалғыз-ақ  орыс  тілімен  жетеміз  деген 
солақай  пікірлер  басқа  ұлттардың  қадір-қасиетін, 
салт-дәстүрін, барлық салаларын аяқ асты етті. Соның 
ішінде біздің ана тіліміз – қазақ тілінің қолданыс аясын 
отбасы  ошақ  деңгейіне  дейін  тарылтып,  ең  сұмдығы, 
болашағы жоқ нәрсе ретінде беделін түсірді. Сондықтан 
да  еліміздің  ертеңі  –  төл  ұрпағымыз  орыс  тілінде 
сөйлеп,  ана  тілін  жатырқауды,  менсінбеуді  шығарды. 
Өйткені,  бүкіл  оқу  орындары:  балабақшадан  бастап, 
мектеп,  мемлекеттік  мекемелерде,  арнаулы  жоғары 
оқу  орындарының  өзінде  барлық  дәріс  орыс  тілінде 
оқытылып, барлық іс-құжаттар орыс тілінде жүргізіліп 
келді. Бұл – қазақ халқының басына  түскен ауыр дерт. 
Еліміз егемендік алған жылдардан бастап осы дертпен 

15
үлкен  күрес  жүргізіп  келеді.  Мекеме  құжаттары  қазақ 
тіліне ауыстырылып, мектептерде, балабақшаларда тілге 
аса зейін қоюда. Бірақ, бір адам халық бола алмайтын 
секілді, бұл дертті де халық болып жұмыла кіріссек қана 
жеңеріміз айқын. Қазіргі дамыған жаһандану заманында 
өзіндік ұлттық болмысымызды, салт-дәстүрімізді, тіліміз 
бен дінімізді ұмытсақ жұтылып жоқ боларымыз сөзсіз. 
Елбасы  Н.Ә.Назарбаевтың  «Қазақ  қазақпен  қазақша 
сөйлесуі  керек,  әр  тұлға  өзін  тәрбиеге  алмайынша, 
басқаларға  қалай  қазақша  сөйлес  деп  айта  аламыз?» 
деген  жанашыр  сөзі  бар.  Сонымен  қатар  «Ана  тілі  – 
бәріміздің  анамыз,  өйткені,  ол  –  ұлтымыздың  анасы» 
деп  ана  тілге  өз  бағасын  берген.  Ұлтжанды  азаматтар 
қазақ руханиятына өшпес із қалдырған тұғырлы тұлға, 
еліміздің  белгілі  ақиық  ақыны  Қадыр  Мырза  Әлидің: 
«Өзге тілдің бәрін біл, өз тіліңді құрметте»  дегеніндей, 
тек  өз  қандастарымыз  ғана  емес,  елімізде  тұрып 
жатқан  барлық  қазақстандықтарға  қазақ  тілін  білудің 
артықшылықтарын әрдайым насихаттауымыз керек.
Кезінде  Бауыржан  Момышұлы:  «Мен  үш  нәрседен 
қорқамын:  Бірінші  –  баласына  бесік  жырын  айтпаған 
анадан,  екіншісі  –  немересіне  ертегі  айтпаған  әжеден, 
үшінші – бір-бірімен қазақша сөйлеспеген қазақтардан», 
десе,  әлемге  әйгілі  дағыстандық  дарынды  ақын  Расул 
Ғамзатов    «Егер  тілім  болса  мүлде  құрымақ,  мен 
дайынмын өлуге бұл бүгін-ақ» деп тебірене жырлаған. 
Сол  секілді  тіліміздің  тағдырына  қашанда  бейқам 
қарамай,  араша  түсіп,  еліміздің  ертеңіне  есті  көзбен 
қарап,  ұрпақ  алдындағы  қарызымызды  өтеу  –  әр  елім, 
жерім деген азаматтардың парызы болмақ.

16
Әр  адамның  жүрегі  тіл  дегенде  тебіренетіні  анық. 
Кез  келген  ата-ана  мен  баланың,  қала  берді  қоғамның 
тілге қатысты көкейінде мазалайтын сұрақтар жетерлік.  
Тіліміздің болашағы қандай? Ол болашақта дағдарысқа 
ұшырайды ма? Өміріміздегі ең асыл нәрсе –тілді түзеу 
үшін нендей жағдайлар жасау керек? Осындай сұрақтар 
қай-қай адамның көкейінен, өмірден жауап іздейді. 
Баланы балабақша табалдырығынан бастап ана тілін 
құрметтеуге  шақырып,  насихаттау  керек.  Әрине,  қазір 
балаларға  арналған  көптеген  әдеби  көркем  әдебиеттер 
мен  ертегілер  шығып,  театрда  қазақша  қойылымдар 
көрсетіле  бастады.  Бұл  –  тілді  дамыту  үшін  істеліп 
жатқан игі істер. Бірақ олардың тілдік сапасын арттыру 
жөнінде  ішінара  кемшіліктер  де  жоқ  емес.  Кей  кезде 
көше  бойында  кетіп  бара  жатқан  екі  қазекеңнің  туған 
тілімізде  емес,  өзге  тілде  сөйлесуі  қынжылтады.  Оны 
көріп тұрған біздер ескерту жасаудың орынына, үндемей 
қаламыз.  Ең  алдымен,  балаларымызды  ана  тілімізге 
дәріптесе, онда осындай дәрменсіз жағдайға келмес едік. 
Біз тіліміз арқылы дінімізді, мәдениетімізді дәріптейміз, 
өнеге тұтамыз. Халықта «мәңгүрттік» деген бар. Өзінің 
тілін,  мәдениетін,  дінін  мүлдем  өз  өмірінен  сызып 
тастағандарды  «мәңгүрт»  деп  қорқынышты  атаумен 
атаған.  Ал  осы  «мәңгүрттік»  деген  жан  түршігерлік 
сөзден аулақ болу үшін, жастайынан тілге деген құрметті 
оятуына қолдан келер жағдай жасалу қажет. Ел болашағы 
- балаларымыз. Сондықтан өзге елде білім алып жүрген 
жастарымыз  бір-бірімен  ана  тілінде  еркін  сөйлеп,  ел 
тілінің мәртебесін көтеріп, ана тіліне деген сыйластығы 
мен  құрметі  жойылмағанда  ғана  тіліміздің  болашағы 

17
жарқын болады деп үлкен сеніммен айта аламыз.
Тілсіз 
өмірді 
елестету 
қиын. 
Сондықтан 
болашағымызды  бұлыңғыр  қылуға  жол  бермей,  тіл 
дағдарысына  төтеп  беріп,  тілімізді  қастерлеу  –  біздің 
қолымызда. Тіл – барша адамзаттың ең басты қазынасы. 
Ол  жоғалса,  халық  та,  ел  де  жоғалмақ.  Сондықтан, 
өзіміз байқағандай, тілімізге өзге тілдің араласуы – ана 
тілімізге жасалатын үлкен кесел. Оны ескерген жөн. Сол 
себепті де «Тар жол, тайғақ кешу жылдары» жалаң аяқ 
жар  басып,  біреудің  босағасына  қашып,  қиындықпен 
алған ата-бабамыздың қайтпас қазынасын құрметтейік. 
Тіл үшін үлкен тірек болар – сол тілді сөйлейтін адамдар, 
яғни,  біздер.  Ал,  тілін  құрметтегенді,  сөз  жоқ  елі  де 
құрметтер. Еліміз жылдар бойы аңсаған тәуелсіздікке қол 
жеткізгісімен, қазақ тілі де мемлекеттік тіл мәртебесіне 
ие  болды.  Ендігі  кезекте  дағарадай  мәртебе  ғана  беріп 
қоймай, ана тіліміздің қолданылу аясын кеңейту – кезек 
күттірмес  мәселенің  бірі  болды.  Осы  орайда  оқу  орыс 
тілінде  жүргізілетін  мектептердегі  қазақ  тілі  пәніне 
көңіл де, ықылас та жылдан-жылға артып, оны оқытудың 
тиімді әдіс-тәсілдері, технологиялары бойынша зерттеу 
жұмыстары, оларды тәжірибеге енгізу шаралары қолға 
алынды.
Мемлекеттік тілді саналы меңгерту, оны өз деңгейінде 
қажеттілікке  айналдыру,  бір  жылғы  мәселе  емес,  сон-
дықтан  мемлекеттік  тілді  оқыту  ісімен  шұғылданатын 
мамандар арасында туындайтын бір сұрақ: қазақ тілінде 
өз ойын ауызша және жазбаша еркін жеткізе алуға қалай 
үйрету керек? Оқушыны ынталандыру үшін қандай әдіс-
тәсілдерді, технологияларды қолданған жөн? 
 

18
Оқыту  тілі  өзге  тілде  жүргізілетін  мектептерде  тіл                                                                                                                                       
үйрету 
туралы 
жазылған 
әдістемелік 
және 
ғылыми  материалдарды  зерделей  келе,  ақпараттық 
технологияларды пайдалану туралы мәселеге тоқталуды 
жөн  деп  санап,  осы  тақырыпта  жинақтаған  іс-
тәжірибемді  ортаға  салмақпын.  Білім  беру  саласында 
түрлі  технологиялар  енгізілуде,  бірақ  олардың  ішінен 
қажеттісін таңдап, сабақтың әр кезеңінде тиімді қолдану 
–  басты  талап.  Мәселе  –  технологияларды  кеңінен 
пайдалану  емес,  мәселе  –  тұлғаны  нәтижеге  бағыттай 
білім беруде. Қазіргі таңда айтар болсақ, көрнекілік әдісі 
мен техникалық құралдарды қолдану әдісін ақпараттық-
коммуникативтік технологияның бір өзі атқара алады.
Оқушылардың  сөйлеу  тілін  дамытуда  диалогтың 
да  берері  мол.  Диалог  –  сөйлесудің  ең  негізгі  түрі 
болып  саналады.  Адамдар  арасындағы  қарым-қатынас 
амандасудан  басталады.  Мұғалім  сабаққа  кіргеннен 
оқушылармен  диалогта  болады.  Оқушыларға  белгілі 
бір  тақырыпта  тапсырмалар  беру  арқылы  сұхбаттар 
құрылады.  Диалогтік  сөйлесуді  естіп-тыңдаумен 
біртұтас та, жекелей де пайдалануға болады. Мақсатты 
ұйымдастырылған жағдаяттар арқылы ауызекі сөйлесуге 
үйрету – оқушыларды қызықтырады. Диалогтік сөйлеу 
коммуникативтік  оқытудың  негізгі  ұстанымына  сәйкес 
келеді.  Коммуникативтіліктің  жауап  алынған  жағдайда 
ғана  жүзеге  асуы  оның  ұстанымы  болып  есептеледі. 
Ауызекі  сөйлесу  –  жауаптасу  арқылы  жүзеге  асады, 
ал  жауаптасуға  дейінгі  дайындық  кезеңдері  былайша 
сараланады:
І кезең: диалогпен танысу;

19
ІІ кезең: диалогті жаттау;
ІІІ  кезең:  диалогті  қойылымға  айналдыру,  яғни, 
сөйлесім іс-әрекетін қойылым іс-әрекетімен ұштастыру.
Коммуникативтік  сөйлеу  әрекетінің  қай  түрі  болса 
да  лексикалық-грамматикалық  дайындық  деңгейіне 
сүйенеді.  Белсенді  сөйлеу  әрекетін  ұйымдастыруда 
ауызекі  жауаптасу  мен  мәтін  бойынша  жұмыс  негізгі 
құрал  болып  табылады.  Сонымен  қатар,  ақпараттық 
оқу  құралдары  (компьютер,  аудио-визуалды  құралдар) 
бойынша  да  оқушылар  белсенді  қарым-қатынасқа 
(коммуникацияға)  түсе  алады.  Ауызекі  сөйлеу 
тілін  қалыптастыруда  сөздер  мен  сөз  тіркестерінің 
қолданылуын,  сөйлем  құрастыруды,  тұрақты  сөз 
тіркестерін қолдануды, сұрақ қоюдың барлық түрлерін 
үйрену  тиімді.  Оқушылардың  сөйлеу  дағдылары  ауыз-
екі  сөйлеу  жүйесінен,  сұраққа  қысқа  да  толық  жауап 
қарастыра  алуынан,  оқығандарын  ауызша  да,  жазбаша 
да  мазмұндап  беретіндей  дағды-машықтарынан, 
шығарма, хат жазу дағдыларынан құралады. Қазақ тілін 
оқытуда,  ең  алдымен,  тәжірибелік  мақсат  қойылады, 
оған  оқушылардың  сөздік  қорларын  байыту,  қазақша 
ауызекі  сөйлесуге,  сауатты  жазуға  үйрету,  сөйлесуге, 
көргендерін,  естігендерін  әңгімелеп  беруге  үйрету 
қажет.  Ал  бұл  іс-әрекеттерді  сауатты  да  дұрыс  жүзеге 
асыру  үшін  грамматикалық  жұмыс  жүргізілуі  керек.  
Компьютерлік  оқыту  бағдарламаларының  қай-қайсысы 
болмасын  өз  мазмұнынан  грамматикалық  жұмыс 
жүргізуді тыс қалдырмайды, белгілі бір грамматикалық 
құрылымның жұмыстарын қамтиды. Өзге құралдардан 
компьютердің  ерекшелігі  –  оның  қатысымдық  құрал 
бола  білуі.  Яғни,  білімгер,  ол  арқылы  қатысымның 

20
барлық түрлерін жүзеге асыра алады. Бұл – мәтіндерді 
оқу, сұхбат жасау, жазу, тыңдау әрекеттері. Тіл үйренуде 
бұл  мүмкіншіліктер  ең  маңызды  болмақ.  Қазақ  тілі 
сабағында компьютерді қолдану мәтіндер мен ақпаратты 
білуге  жол  ашады.  Тіпті,  нашар  оқитын  оқушылардың 
өзі  компьютермен  жұмыс  істеуге  қызығады,  өйткені 
кейбір жағдайларда компьютер білмеген жерін көрсетіп, 
көмекке келеді.
Қазақ  тілін  оқыту  әдістемесі  туралы  сөз  болғанда 
бұл  проблеманың  ішінен  басқа  ұлт  өкілдеріне  қазақ 
тілін  оқыту  мәселесін  жеке  бөліп  қарастырмаса 
болмайды.  Өйткені,  қазіргі  таңдағы  көп  жұмыс 
істеліп,  жан-жақты  қарастырылып  отырған    проблема 
–    орыс    аудиториясында  қазақ  тілін  оқыту  мәселесі. 
Сонымен  қатар,  бұл  мәселе  тілдік  коммуникацияның 
тікелей  зерттеу  объектісі  бола  келіп,  қазіргі  кезеңде 
өзекті  мәселе  болып  отырған      қазақша  сөйлеуге 
үйретудің  тиімді  жолдарын  табуға  көмектеседі.  
Орыс  аудиториясында  қазақ  тілі  сабағын  жүргізу 
мәселесімен  айналысып  жүрген  ұстаздар,  тілшілер, 
ғалымдар  көптеп  саналады.  Олардың  әрқайсысы 
әр  түрлі  мәселелерді  қарастыра  келіп,  қазақ  тілін 
оқыту  саласының  дамып,  жетілуіне  үлес  қосуда.  Бұл 
еңбектердің  авторлары:  Ш.Х.Сарыбаев,  Ы.Маманов, 
Ғ.Бегалиев,  С.Жиенбаев,  Т.Аяпова,  Ш.Бектұров, 
К.Сариева, А.Жүнісбеков,  М.Жанпейісова, Ф.Оразбаева, 
т.б.
Бүгін  біздің  алдымызда  тұрған  мақсат  –  өзге  тілді 
аудиторияны  қазақ  тіліне  үйрету  ғана  емес,  сонымен 
қатар  алдымызда  отырған  шәкірттердің  Отанының 
қасиетін сезініп, оның алдындағы ұлт жауапкершілігін 

21
ұғынып,  ол  үшін  басын  бәйгеге  тігер  тәуекелге  баруы 
болып  саналады.  Сол  сияқты,  барлық  отандастардың 
Отанымен рухани және материалдық тығыз байланыста 
болуы,  өзі  өсіп-өнген  аймаққа  деген  сүйіспеншілігі  –  
патриотизмнің қайнар көзі.
Біздің  мектепте  мұғалімдер  бір-бірімен  терең 
ұштастырылған  сабақтарды  жиі  өткізіп  тұрады.  5, 
6-сыныптарда  орыс  тілі,  музыка,  сурет  пәндерімен 
бірігіп  өткізген  сабақтардан  оқушылар  білім  алып 
қана  қоймай,  рухани  байып,  намысшылдық,  тектілік, 
адамгершілік  сезімдері  де  дамиды.  Қазақтың  ұлт 
аспаптары  туралы  айта  келе,  бұл  сабақта  домбыраға 
тоқталып,  домбыраның  түрлерін  бейнебаяннан                                                                                
көрсетіп,  үнін  таспадан  тыңдатып,  музыкалық 
мектептерде  домбыра  сыныбынан  дәріс  алып  жүрген 
балалардың  орындауларында  күйлерді  тыңдаған  орыс 
балалары  үшін,  этнопедагогика,  елтану,  өлкетану, 
тілімізді  құрметтеуді  үйренуге  құлшыныс  мақсаттары 
көзделсе, қазақ баласы үшін өз тілін, ділін ұмытпауға, 
ұлттық  тәрбие  алуға  қызмет  етті  деп  ойлаймын.  Бұл 
да  сабаққа  қызығушылығын  арттыруға,  жауапкершілік 
сезімдерін дамытуға үлкен үлесін қосады. Сонымен бірге 
өз  туған  жеріне  деген  мақтаныш,  махаббат  сезімдерін 
одан әрі дамытады. Тілді үйретудің басты түйіні, кілті – 
қазақ тілінде сөйлесе білу, өз ойын жеткізе білу. Ол әрбір 
сабақта  осы  қарастырылып  отырған  аймақты  компо-
нентті тақырыбына тілдесе білуден басталып, кез келген 
ортада пікірлесуге дейін жетеді. Сондықтан оқытудағы 
әр түрлі жұмыстар орталық өзектен пайда болып келіп, 
басты  түйінге  айналып  соғып  отыруы  керек.  Барлық 
жұмыс түрлері тілдік материалмен салаларды тізбектеп 

22
оқыта берумен емес, олардың ішінен сөйлеуге қажетті ең 
керектілерін сұрыптап ала білумен, сөйлеу материалды 
танумен, оларды дұрыс қолданумен, сөйлеу әрекетінде 
тиімді пайдалана білумен де ерекшеленеді.
Жұмыс  барысында  нәтижеге  тек  қатысымдық 
әдіспен  қатар,  басқа  да  жаңашылдық  (инновациялық) 
технологиялардың  элементтерін  қолданып,  солардың 
жақсы  нәтижесін  оқушыларымның  жетістіктерінен 
көріп  келемін.  Біріншіден,  оқушыларым  дыбыстық 
ерекшеліктерді  жақсы  меңгерген,  яғни,  айтылым 
дағдылары жоғары. Екіншіден, ауызекі сөйлеу дағдылары 
жоғары.  Күнделікті  жұптап,  топтап  жұмыс  істеудің 
нәтижесінде  оқушылар  берілген  тақырыпқа,  соның 
ішінде  бүгінгі  өзекті  деген  аймақтық  компоненттер 
тақырыбына сұрақ қоя білу, жауап беру дағдылары даму 
үстінде.
Ұлы  ғалым  Ахмет  Байтұрсынұлы  былай  деген  екен 
«Жақсы  мұғалім  деген  атқа  түрлі  әдістерді  меңгеріп, 
соларды  оқытуда  қолдана  білу  арқылы  ғана  жетуге 
болады.  Сонымен  қатар,  бірнеше  әдісті  меңгеріп  қана 
қоймай, табанда өзі қажет әдісті тауып, пайдалана білу 
керек».


  1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал