Жүсіп баласағҰНИ. ҚАзақ тілі мен



жүктеу 3.57 Kb.

бет1/10
Дата09.09.2017
өлшемі3.57 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Адамға екі нәрсе тірек тегі:
Бірі - тіл, бірі - ділің жүректегі.
                                 
Жүсіп БАЛАСАҒҰНИ.
   ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН 
   ӘДЕБИЕТІ ОРЫС 
       МЕКТЕБІНДЕ 
Казахский язык и литература 
             в русской школе
РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ – ПЕДАГОГИКАЛЫҚ 
БАСЫЛЫМ
 2001 жылдың
қаңтар айынан          
 3/2011 
НАУРЫЗ
бастап шығады
РЕСПУБЛИКАНСКОЕ НАУЧНО – ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ   
ИЗДАНИЕ
АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:
   
Жаңылхан  АДАМБАЕВА,  Рақыш  ӘМІРОВ, 
Берікжан 
ӘЛМҰХАМБЕТОВ, 
Айша 
ӘЛІМЖАНОВА,  Шәмша  БЕРКІМБАЕВА,  Роза 
БАТТАЛ,  Әлімхан  ЖҮНІСБЕК,  Қарлығаш 
ЖҮНІСХАНОВА, Мәрия КӨПЖАСАРОВА, Қайсар 
ҚАДЫРҚҰЛОВ,  Ольга  МЫРЗАГЕЛДИНОВА,       
Фаузия  ОРАЗБАЕВА,  Күлпәш  САРИЕВА,  Пиалаш 
СҮЙІНКИНА. 
 
 
«Білім және 
Ғылым» 
жауапкершілігі 
шектеулі 
серіктестігінің 
ай сайын 
шығатын 
республикалық 
ғылыми - 
педагогикалық 
жұрналы 
 

МАЗМҰНЫ – СОДЕРЖАНИЕ
                                         
 Ғылыми ойлар отауы
Мұратбек ИМАНҒАЗИНОВ.        Көне дәуір драмматургиясындағы
                                                            комедия  мен трагедия.........................3
                                          Мұғалімдерге көмек
Жанат МҰХАМАДИЕВА.             Қазақ тілін оқыту үрдісіндегі 
                                                            дифференциалды жақындық.............12
М.ЖҰМАБАЕВА.                           Жеке тұлғаны оқыту барысында 
                                                            жоғары белсенділікті дамыту әдісін 
                                                            қолдану.................................................18
Күлбарам ҚАЙМАҚОВА.             Қазақ тілі сабағындағы тіл дамыту
                                                            жұмыстары..........................................22
Гүлгина АБДРАХМАНҚЫЗЫ.    Ең талантты және дарынды 
                                                            зерттеушілер........................................27  
                                           Ұлыстың ұлы күні
Әсия ИБРАЕВА.                               Наурыз - төл мерекеміз......................33
Мадина ШАРЖАУ.                         Наурыз мейрамы.................................40
  Әдістеме әлемінде: қазақ әдебиеті
Әния БАТЫРҒАЛИҚЫЗЫ.          Абай Құнанбайұлына арналған 
                                                            викториналық сұрақтар.....................45
Сандуғаш БРАЛИНА.                    Дала жұлдызының әңгімелері...........49
                                   Қазақ тілі орыс аудиториясында
Мөлдір БОРАНБАЙ.                      Алғашқы қазақ ұшқыштары..............52         
Әдістеме әлемінде: қазақ тілі
Сұлушаш ЖЕТПІСБАЕВА.          Сөздік қорды молайтар құстар.........59
Базаргүл КӨЛБАЕВА.                  Есімшеде - қазақ халқының ән өнері.62
Райхан КАМИЛОВА.                     Ауызекі сөйлеу қабілетін дамытқан
                                                            Шәмші Қалдаяқов..............................65
Тілектес ЖҮСІПОВА.                   Тіл байлығына қатысты табиғатты
                                                            қорғау...................................................70
Зауре ӨМІРЗАҚОВА.                     Сөз тіркесін құраған қыс...................77
Жанат БАЙЗАҚОВА.                     Ойлау қабілетін жетілдіретін - 
                                                            денсаулық............................................82
Айжан ТӘТТІБАЕВА.                    Сөйлеу мәдениетін көркейткен 
                                                            «Дүниеде не өлмейді?» әңгімесі.......88
Гүлмира ЕРЕШЕВА.                      Достықты жырлаған көптік жалғау..92
Әлима БЕКНАЗАРОВА.                Қоршаған ортада мәнерлеп оқу.......101
Ардақ НҮРИЕВА.                           Талғаулы салалас құрмалас 
                                                            сөйлем мен қолөнер.........................105
                                           Білім сынағында
Алмагүл ҚОРАБАЕВА.                  Қазақ тілі пәнінен тест.....................107
                                             Білім негізі - бастауышта
Рауза МЫҢБАЕВА.                        Апта күндері......................................111
Сәуле ҚАСЕНОВА.                         Үлкенді сыйлау.................................114
Әсел ТЕМІРЛАНҚЫЗЫ.                Көктем айлары.................................118
                                       Колледж кеңістігінде
Гүлмира ҚҰРМАНҒАЛИЕВА.     Үстеулер - Абай   
                                                             шығармашылығында.......................120
Бибігүл БУКАЕВА.                         Электрлік өлшеу бірліктері.............127
Дархан БОРАНБАЙ.                       Үстеу, оның түрлері.........................133 
Балабақша бағында
Гауһар ЫСҚАҚОВА.                       Ғарыш қырандары...........................140

3
Ғылыми ойлар отауы
Мұратбек ИМАНҒАЗИНОВ,
Ілияс Жансүгіров атындағы
Жетісу мемлекеттік
университетінің профессоры, ф.ғ.д.
КӨНЕ ДӘУІР 
ДРАМАТУРГИЯСЫНДАҒЫ 
КОМЕДИЯ МЕН ТРАГЕДИЯ
Еврипид  -  дүниежүзіндегі  ұлы  драматургтердің 
бірі.  Ол  біздің  эрамызға  дейінгі  480  жылы  Саламин 
аралында  дүниеге  келген  деген  мәлімет  бар.  Ал  Тарос 
хроникасындағы  мәліметтерге  көңіл  қойсақ,  ол  біздің 
эрамызға дейінгі 484 жылы туған.
Аристофанның 
“Фесмосфорий 
мейрамындағы 
әйелдер”  комедиясында    Еврипидтің  әкесі    Мнесарх 
(Мнесархид)  жай  дүкенші  де,  ал  шешесі  Клито  жеміс-
жидек  сатушы  болған  делінген.  Кейбір  деректерге 
жүгінсек,  Еврипид  -  атақты  рудан  шыққан  адам  және 
Аполлонның  Зостерия  шіркеуінде  қызмет  еткен.  Бұл 
мәліметтер шындыққа жақын, себебі Еврипид өз заманына 
сай  жақсы,  сапалы  білім  алған  және  атақты  философ 
Анаксагор мен софист Протогормен дос болып, солардан 
білім  нәрімен  сусындаған.  Бұл  туралы  рим  жазушысы 
Авл Геллийдің “Аттика түндері” еңбегінде аталып өтіледі.
Біздің  эрамызға  дейінгі  408  жылы  Еврипид  Архелай 
патшаның  шақыруымен  Македонияға  көшіп  барады, 
406 жылдың басында сол жерде көз жұмады. Ақын өмірі 
сияқты  оның  өлімі  де  қарама-қайшылыққа  толы.  Бір 
жерде оны иттер талап өлтірген десе, енді бір жерде оның 
әйелдер  қолынан  қаза  тапқандығы  туралы    айтылады. 

4
Соңғысы,  Аристофан комедиясының әсерінен тууы әбден 
мүмкін.          
Еврипидтің  шығармашылық  жолы  Афина  полисінің 
гүлденген  кезінде  басталады  да,  көп  бөлігі  осы 
құлиеленушілік қоғамда өмір сүріп отырған мемлекеттің 
құлдырау кезеңінде  өтеді. Ол  431 жылдан 404 жылға дейін 
созылған Пелопоннес соғысының куәгері еді. Бұл жаулап 
алу соғысы еді. Бір жағында Афина болса, екінші жақта 
Спарта  тұрды.  Бірақ  бұл  екі  полистің  саяси  позициясы 
екі  түрлі:  Афина  -  демократиялық  құлиеленушілік 
мемлекет,  соғыс  кезінде  жаулап  алынған  облыстарға 
құлиеленушілік принциптерді енгізсе, Спарта болса, бар 
жерде олигархияны енгізуге тырысты.
Еврипид өз замандастары Эсхил мен Софоклға қарағанда 
ешқандай мемлекеттік лауазымды қызмет атқармаған. Ол 
өзінің шығармашылығымен еліне, Отанына қызмет еткен. 
Ол 90-нан астам трагедия жазған. Өкінішке орай, олардың 
бізге 17-сі  ғана жеткен. Бұлардан басқа оның “Киклоп” 
атты сатиралық драмасы да қолымызға тиген.
Оның  трагедияларының  нақты  қойылған  уақыттарын 
біз тек шамалай ғана аламыз. Олардың хроникалық тізімі 
келесідей: “Алкеста”- б.д.д. 438 жыл, “Медея”- б.д.д. 431 
жыл, “Ипполит”- б.д.д. 428 жыл, “Гераклиттер”-шамамен 
б.д.д.  427  жыл,  “Геракл”,  “Гекуба”,  “Андромаха”-  б.д.д. 
423-421 жыл, “Ион”, “Елена”- б.д.д. 412 жыл,  “Орест”- 
б.д.д. 408 жыл.
“Вакханкалар” 
және 
“Авлидтағы 
Ифигения” 
қойылымдары Еврипид қайтыс болғаннан кейін қойылған.
Еврипид  өзінің  көзқарастары  жағынан  грек 
натурфилософтары мен софистерінің мифологияға айтқан 
сын көзқарастарына жақын. Ол «бірінші ортақ бөлінбеген 
масса болған, одан кейін ол аспан мен жерге бөлінгенін 
және сол кезде өсімдіктер, жануарлар және адамдар пайда 

5
болған»,- деп есептейді.
Еврипид    құдайларды    жағымсыз,  ұнамсыз  етіп  
бейнелеген.  Мысалы,  “Геракл”  трагедиясында  Зевсті 
қатыгез жан ретінде сипаттаса, әйелі Гераны кекшіл әйел  
етіп  бейнелейді. Құдайларды  бейнелей  келіп, Еврипид 
бұл  құдайлар  бейнесі  көптеген  ақындардың  қиялынан 
туған образдар деген ойын білдіреді.
Еврипид  өз  полисінің  патриоты  болған.  Көптеген 
шығармаларында ол өз халқын жәбір көрушілердің және 
кішкене, әлсіз мемлекеттердің қорғаушысы деп көрсетеді. 
Мысалы,  ол    мифке    сүйене  отырып,  осы  идеясын 
“Гераклидтер”  трагедиясына  арқау  еткен.  Онда  Микен 
патшасы  Эврисфей  туған  қалаларынан  қуып  жіберген 
Геракл  балаларына  Микен  полисінің  әскери  күшінен 
қорыққан  ешбір  мемлекет  жәрдемдеспейді,  ешқайсысы 
оларға араша түспейді. Тек қана Афина патшасы Демофонт 
Эврисфей  әскерін  жеңіп,  Гераклидтерге  олардың  туған 
қалаларын өздеріне қайтып береді. Трагедия соңында хор 
Афина  полисінің  даңқына  мақтау  айтады.  Афина  жері 
әрқашан  бақытсыз  жандар  мен  шындық  үшін  күреседі 
деп  хор  корифейі  трагедияның  негізгі  айтайын  деген 
ойын  бір  сөзбен  қорытып  шығады.  Ол  демократиялық 
Афинаның олигархиялық Спартадан басымдырақ екенін 
көрсетіп  отырған.  Оның  антиспартандық  тенденциялы 
трагедияларына  өзінің  жаулап  алу  соғыстарына  деген 
көзқарастарын  білдіретін  трагедиялары  жақын.  Бұндай 
шығармаларына  шамамен  б.д.д.  423  жылы  қойылған 
“Гекуба”  мен  б.д.д.  415  жылы  қойылған  “Троянкалар” 
трагедияларын жатқызуға болады.
“Гекуба”  трагедиясында  Троя  қаласын  алғанда 
тұтқынға  түскен  Приам  отбасының  қайғы-қасіреті 
суреттеледі.  Гекубаның  қызы  Поликсенаны  соғыста 
мерт  болған  Ахиллдің  құрметіне  құрбандыққа  шалып, 

6
ал  жалғыз  ұлы  Полидор  фракия  патшасының  қолынан 
қаза  табады.  Гекуба  Одиссейден  қызын  аман  алып  қалу 
үшін  көмек  сұрайды.  Бірақ  Одиссей  ешқандай  көмек 
көрсетпейді.  Еврипид    Поликсенаны  өте  тәкаппар,  өжет 
қыз ғып   бейнелейді.   Ол   жеңімпаз гректер алдында 
басын имей, өлімге бел байлайды.
Адам жанын жетік білген Еврипид өлімге бара жатқан 
тәкаппар  Поликсена  өмірінің  соңғы  сағаттарын,  оның 
аянышты  халін  көз  алдымызға  елестете  көрсетеді.  Енді 
ғана  гүлденіп  келе  жатқан  өмірді  қию  қиын,  Поликсена 
шешесінің құшағында жатып, Агамемнон қолына түскен 
сіңлісі Кассандраға, бауыры Полидорға сәлем жолдайды. 
Поликсена қаһарман батырлар сияқты өледі.
“Гекуба”  трагедиясы  -  өзінің  көңіл-күйі  жағынан 
пессимистік трагедия. Ақын адам өмірінің қиын екендігіне 
және  барлық  жерде  әділетсіздік  пен  зорлық-зомбылық 
билік етеді дей келе, бұл өмір заңы деген қорытындыға 
келеді.
Көптеген  трагедияларында  Еврипид  отансүйгіштік, 
патриоттық идеяны алға қойып, туған елі мен жері үшін 
өмірін қиюға дайын қаһармандарды мадақтайды.
Еврипид  трагедияларын  екі  топқа  бөліп  қарастыруға 
болады:  оның  бірі-трагедия  да,  екіншісі-әлеуметтік-
тұрмыстық  драмалар.  Бұл  драмаларда  ерлік  пен  ойлары 
арқылы  аттары  шыққан  қаһармандар  емес,  күнделікті 
өмірімізде  кездесетін  қарапайым  адамдар  суреттеледі. 
Бұл  шығармаларға  классикалық  антика  трагедиялары 
рұқсат  етпейтін  комедиялық  элементтер  және  аяғы  өте 
жақсы  аяқталатын  сәтті  қорытынды  енгізілген.  Бұндай 
шығармаларға  мысалы  “Алкеста”,  “Ион”,  “Елена” 
пьесаларын жатқызуға болады.
“Алкеста”  -  б.д.д.  438  жылы  қойылған,  бізге  жеткен 
Еврипид  шығармаларының  ең  көнесі.  Шығарманың  өн-

7
бойында  Қорқыттың  12  жырының  бесінші  жыры  “Доқа 
–  Қожаұлы  ер  Домрул  туралы”  аңызбен  ұқсастығын 
атау  орынды.      Біріншіден,  “Алкеста”  драмасының 
сюжетіне  тоқталсақ,    драманың      негізгі      кейіпкері      -   
Фессаллий      патшасы  Адмет  жөнінде  айтылады.  Оған 
Аполлонның  зор  құрметіне  бөленгені  үшін  құдайлар 
оның  орнына  біреу  өз  еркімен  өлетін  болса,  Адметтің 
өмірін ұзартуға уәде берген еді. Адмет ауруға шалдығып, 
өлім  аузында  жатқанда  оның  туыстары,  кәрі  ата-анасы 
оның  орнына  өлгілері  келмейді.  Тек  бұған  оның  жас, 
сұлу  әйелі  Алкеста  ғана  келіседі.  Еврипид  Алкестаның 
соңғы минуттарындағы балаларымен, күйеуімен қоштасу 
сәтіндегі  көңіл  тебіренісі  мен  ой-толқынысын  үлкен 
шеберлікпен бейнелеп көрсетеді. Алкеста өмірді сүйеді, 
оған о дүниеге аттану да қиын, бірақ ол сүйікті күйеуі мен 
балаларының тағдырын ойлайды да, өлімге бел буады.
Алкестаның  күйеуі  Адмет  -  қаһарман  емес,  кәдімгі 
жай адам. Ол - әйелі мен балаларын сүйетін үйлі-күйлі, 
қонақжай  адам.  Адметтің  бір  кемшілігі:  бәрінен  де  өзін 
жақсы көретін өзімшілдігі. Адмет әйелінің құрбандығын 
алғаны  үшін  өзін  қарғыстайды,  бірақ  Алкестаның 
орнына өліп, ерлік жасау қолынан келмейді. Трагедиядан 
комедияға  бір  қадам  деген  ойды  дәлелдейтін  бір  сцена 
бар.  Ол  Адметтің  әкесі  Ферет  өлген  Алкестаның  бетін 
жапқышпен  жабуға  келгенде,  Адметтің  әкесін  кінәлап 
айтқан  сөздері  күлкі  тудырады.  Себебі,  Адмет  әкесінің 
өзімшілдігін бетіне басуына құқы жоқ еді, өйткені ол өзі 
де әйелінің арқасында өмір сүріп қалды. 
Гераклды  драматург  достықты  бағалай  білетін 
мейірімді,  жақсы  адам  етіп  көрсетеді.  Фракияға  сапар 
шегіп  бара  жатқан  досын  қапаландырмау  үшін  Адмет 
қонаққа  келген  Гераклды  жеке  бөлмеге  апарып,  сый-
құрмет  көрсетеді.  Алкестаның  өлімі  туралы  естіген 

8
Геракл  досының  бақыты  үшін  Аид  патшалығына  түсіп, 
Алкестаны өлім аузынан аман сақтап қалады.
Мұндағы  Адметтің  образы  -  Доқа  –  Қожаұлы  ер 
Домрул.  Немат  Келімбетовтің  “Ежелгі  дәуір  әдебиеті” 
атты еңбегінде оны былай деп бейнелейді: “Бұл жырдың 
сан ғасырлар бойы халық арасында аңыз болып, ауызша 
тарап  кеткен  түрі  мен  “Қорқыт  ата  кітабына”  енген 
жазбаша  нұсқасының  бір-бірінен  принциптік  айырмасы 
бар.
Домрул  жөніндегі    халық  аңызы  –  түгелдей  дерлік 
ислам дініне қарсы айтылған жыр. Бұл жырдың исламға 
дейінгі дәуірде айтылған мотиві шығарманың сюжетінен-
ақ айқын көрінеді.
Домрул  деген  алып  батыр  аң  аулап,  өзен  жағасында 
жүреді екен. Бір күні сол маңайға бір ауыл келіп қонады. 
Көп ұзамай солардан бір сұлу жігіт қайтыс болады. Бүкіл 
ел  азан-қазан  болып  жылайды.  Жас  жігіттің  қыршын 
кеткеніне Домрул қатты ашуланады. Ол ызаланып елден: 
- Оны өлтірген кім? – деп сұрайды. 
Ел айтады: - «Тәңірінің бұйрығымен өлді, оның жанын 
алған - қызыл қанатты Әзірейіл», – дейді.
Қаһарына мінген ер Домрул бостан-бос кісінің жанын 
алатын  Әзірейілмен  соғысып,  жас  жігіттің  жанын  өзіне 
қайтарып  бермек  болады.    Сонда  Тәңірі  Әзірейілге: 
“Домрулдың өз жанын алып кел” деп бұйырады. Әзірейіл 
іздеп  үйіне  келеді.  Домрул  қылышын  қынабынан 
шығарады. Сол сәтте Әзірейіл көгершінге айналып ұшып 
кетеді”- деп суреттеледі [1, 77-78 бб.]. 
Бұл  мотив  “Алкестида”  да  бар.  Мұндағы  ажалмен 
күресетін батыр -Геракл. Ол Адметтің үйіне қонақ болып 
келіп жатқан тұста, бір құлдан Адмет үшін Алкеста жанын 
бергенін  біліп,  Аид  патшалығына  барып,  жан  алғыш 
Әзірейілмен  жекпе-жекке  шығып,  Алкестаны  өлімнен 

9
алып  қалады.  Ал  Қорқыттың  ажалмен  күресудегі  басты 
мотивтерінің бірі осы жырдан көрінеді.
Ал,  енді  бұл  жырдың  “Қорқыт  ата  кітабына”  енген 
жазбаша  нұсқасында  Домрул  Әзірейілден  қорқып, 
құдайдан кешірім сұрайды. Өзі тірі қалу үшін қартайған 
әке-шешесінің  жанын  Әзірейілге  әперуге  келіседі.  Бірақ 
қартайса  да  әке-шешесі  баласы  үшін  өлгісі  келмейді. 
Сонда Домрул әйелімен қоштасып шықпақ болады. Әйелі 
күйеуі  үшін  өз  жанын  беруге  келіседі.  Бірақ  Әзірейіл 
әйелдің күйеуіне соншалықты адал берілгенін біліп, оның 
жанын  алмайды.  Өлгісі  келмеген  әке-шешесінің  жанын 
алып жазалайды. Домрул сүйікті әйелімен бір жүз қырық 
жыл ғұмыр кешіпті.
Мұнда  ерлі-зайыпты  адамдардың  бір-біріне  деген 
адалдығы,  шын  берілгендігі,  мөлдір  махаббаты  туралы 
жырланған.
 
Еврипид  шығармаларының  ішінде    “Алкестида” 
туралы  пікір  білдірген  Н.А.Чистякова  мен  Н.В.Вулих 
“История  античной  литературы”  атты  еңбегінде: 
“Первая  по  времени  из  сохранившихся  драм  Еврипида 
-“Алкестида”, поставленная в 438 г. и вместо сатировской 
драмы заключавшая драматическую тетралогию…
В  этом  древнем  мифе  соединены  два  тесно 
переплетенных  между  собой  фольклорных  мотива: 
первый  -  о  жене,  умирающей    за  мужа,  и  второй  –  о 
поединке  богатыря  со  смертью.  Еще  до  Еврипида  этот 
миф  уже  был  использован  драматургами.  Так,  один  из 
них, современник Эсхила Фриних изобразил  Алкестиду 
умирающей  на  свадебном  пире.  У  Еврипида  Алкестида 
–  жена  и  мать.  Она  счастлива  в  браке  и  всем  сердцем 
привязана к мужу, детям и к своему дому. Поэтому  столь 
тягостно  для  нее  расставание    с  жизнью  и  мучительно 
трудна  ее  добровольная  жертва.  Обоятельный  образ 

10
Алкестиды  дополнен  рассказом  служанки  о  прощаний 
царицы со слугами:
…И сколько нас
В адметовом чертоге, каждый плакал,
Царицу провожая. А она 
Нам каждому протягивала руку;
Последнего поденщика приветом
Не обошла, прощаясь, и словом
Внимала каждого…
Для Еврипида и его зрителей не существовал вопрос 
о  нравственных  качествах  Адмета,  принявшего  такую 
жертву  от  жены.  Персонажи  античной  трагедии  всегда 
ограничены сюжетами мифов. В мифе и сказке был мотив 
самопожертвования.  Еврипид  перенес  его  в  свою  драму 
и сосредоточил все внимание на человеке и его чувствах. 
Он показал переживания Алкестиды и страдания Адмета, 
раскрыв  такую  полноту  человеческих  чувств,  которая 
до  него  была  неизвестна  в  античной  драматургии. 
Мифологический  сюжет  при  всей  его  условности  не 
помешал  поэту  изобразить  жизненную  бытовую  драму” 
[2, 141-142 бб.].
 
Яғни,  “Алкестида”  драмасындағы  Адмет  қарапайым, 
жуас,  тағдырға  мойынұсынған  адам  ретінде  көрінсе, 
оның  досы  Геракл  бір-біріне  шын  берілген  адамдар 
үшін  Аид  патшалығына  түсіп,    жан  алғыш  Әзірейілмен 
күресуге  даяр.  Қорқыттағы  Домрул  да  батыл.  Ол  еш 
нәрседен  тайынбастан  жан  алғыш  Әзірейілмен  жекпе-
жекке  шығады.  Бірақ  жеңіліске  ұшырайды.
  Тәңірден 
қорыққандықтан оған өмір сыйға тартылады. Адмет 
те Аполлонды қадір тұтқандықтан өмір сүруге рұқсат 
алады. Бірақ екі персонажға ортақ талап - өз өмірлерін 
сақтап қалу үшін  қартайған әке-шешелерінің ғұмырын 
қию болып табылады. Жаны тәтті әке-шешелері баласы 

11
үшін өмірлерін қимағанына, Домрулдың да, Адметтің де  
адал жарлары өз сүйіктілеріне бола өлуге даяр.
Екі сюжетте де әке-шешелері шейіт болып, екі негізгі 
кейіпкерлердің  сүйіктілері  аман-есен  қалып,  бақытты 
ғұмыр кешеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.  Н.Келімбетов.  Ежелгі  дәуір  әдебиеті:  Оқулық.    - 
Алматы. 1991, 77-78 б.
2.  Н.А.Чистякова,  Н.В.Вулих.    “История  античной 
литературы”. - Москва: “Высшая школа”. 1972, 141-142-с.
3.  А.Байтұрсынов.  Әдебиет  танытқыш:  Зерттеу  мен 
өлеңдер. - Алматы, “Атамұра”. 2003, 14-б.
Ақылдылық пен ақымақтық
ТҮЛКІНІ АЛДАҒАН ҚАЗ
Түлкі  жайылып  жүрген  бір  қазды  ұстап  алады.  Мұны 
біраз азаптайын, мазақтайын деп қазды алдыңғы екі аяғымен 
басып тұрып, мұртынан күліп:
- Е, қаз, сенің қолыңа мен түссем, сен не қылар едің? - 
депті. Қаз сәл ойланып тұрып:
- Не қылар едім: сені тісіммен тістеп тұрып, екі аяғымды 
кеудеме қойып, көзімді жұмып: «Құдай, бергеніңе шүкір»,- 
дер едім де жеп қояр едім,- дейді.
-  Мынауың  дұрыс  екен.  Мен  де  сенің  өзің  айтқандай 
қылып  жейін,-  дейді  де,  қазды  тістеп,  алдыңғы  екі  аяғын 
қолша қусырып, көзін жұмып:
-  Е,  құдай!  -  деп,  жеймін  дегенде,  қаз  қанатын  қағып-
қағып,  қаңқылдап  ұшып  кете  барады.  Түлкі  аузын  ашып, 
шоңқиып қала берді. 
(Тымпи. А., «Жалын», 1981 жыл, 97-бет.)
   
   
 

12
Мұғалімдерге көмек
Жанат МҰХАМАДИЕВА,
Өскемен қаласындағы 
дарынды балаларға арналған 
мамандандырылған
№34 мектеп-лицейдің
қазақ тілі мен әдебиеті
пәнінің мұғалімі.
ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУ ҮРДІСІНДЕГІ 
ДИФФЕРЕНЦИАЛДЫ ЖАҚЫНДЫҚ
Әр оқушының жеке қабілеті мен ерекшелігін және жаңа 
ақпараттық  қарым-қатынас  технологиясын  есепке  ала 
отырып  тұжырымдалатын  дифференциалды  жақындықты 
қазақ тілін оқытуда қолдану – қазақша сөйлеу дағдысының 
дамуы  мен  қалыптасуына  елеулі  әсер  ететін  амалдардың 
бірі  болып  табылады.  Осындай  технологиялардың 
қолайлылығын іс-тәжірибемізден көруге болады.
Дифференциалды  жақындық  мынадай  шарттар  арқылы 
қазақ тілінің тәрбиелік және дамытушылық қорын айқындай 
түседі:
- Оқушы – оқу ісінің объектісі емес, субъектісі болғанда, 
яғни, белсенді бастамашысы, іскері және бақылаушысы;
-  Оқушының  жасы  өскен  сайын  оларға  маңызды  деген 
оқу мақсаты да өздігінен алға жылжып отырғанда;
-  Оқушы  сабақта  мұғалімдермен  қарым-қатынасқа 
түскенде;
-  Оқулық  тапсырмалары  адам  іскерлігінің  әр  түрлі 
аспектілерін үлгілегенде;
-  Оқу  іскерлігі  еңбек  іскерлігінің  дайындық  кезеңі 
болғанда.

13
Дифференциалды  жақындықта  мыналарды  да  есте 
ұстаған дұрыс:
- Оқушы жасы;
- Оқытылып жатқан қазақ тілінің деңгейі;
- Тілді оқытудың ынталандыру деңгейі;
-  Оқытудың  жеке  мақсаты  (күнделікті  қарым-қатынаста 
және әр түрлі тақырыптағы пікірталастарда ауызекі сөйлеу 
тіліне немесе грамматикаға деген талпыныс);
- Оқу уақыты (көбінесе осыменен оқушының физикалық 
жағдайы анықталады);
- Оқушының мінезі мен қызығушылығы (футбол, музыка, 
әдебиет, т.б.).
Оқушының  білімге  деген  іскерлік  қарым-қатынасын, 
оқу  еңбегінде  жүйелілік  пен  тұрақтылығын,  үздіксіз  білім 
беруді қамтамасыз ететін жеке белсенділігін қалыптастыру 
–  дифференциалды  жақындықтың  басты  мақсаты  болып 
табылады.
Қазақ  тілін  оқыту  алуан  түрлі  ақпараттар  жинағымен 
байланысты.  Қазіргі  кезде  оқушылар  оқу  құралдары  мен 
құжаттарының  топтамасымен,  сөздіктерді,  дыбыс  жазғыш 
және  телевизиялық  аппараттарды  қолданумен  қатар, 
компьютермен жұмыс істейді. Бұл ақпараттарды меңгеруге 
зор мүмкіндік туғызады.
Қазақ  тілін  оқыту  балалар  мен  жеткіншектердің  өзара 
жеке  қарым-қатынастарына  мүмкіндік  туғызады,  өзара 
жеке  қатынас  арқылы  олар  бір  уақытта  мәдени  әрі  әдепті 
құндылықтармен  танысады,  өмірдегі  өздерінің  орындары 
туралы  айтады,  арман,  тілектері  жайында  ойлайды. 
Осылайша жеткіншек жастың жетекші іскерлігі – әлеуметтік 
көзқарасқа, яғни, өзіндік пікір қабылдауға дайындалады. Ең 
бастысы  –  оқушыларды  қарым-қатынас  жағдаяттарынан, 
баспасөзден,  өнер  туындыларынан,  арнайы  әдебиеттерден 
хабардар болып отыруға үйрету.

14
Қазақ тілін оқытуда оқушылардың жеке оқу қабілеттеріне 
байланысты  қолданылатын  өзіндік  шарттар  бар.  Оқу 
деңгейі төмен оқушылар мазмұндау мен алдын-ала жаттап 
алу  тапсырмаларын  қалайды,  ал  орта  деңгейдегілер 
оқылғандарды өз беттерінше айтуды жөн көреді. Жеткілікті 
дәрежедегілер  берілген  тапсырмаларды  құлшыныспен 
орындайды,  өзіндік  тапсырмаларды  ұнатады,  ал,  жоғары 
деңгейлі балалар жұмыстың қалыпты түрімен келіспейді, өз 
пікірін ұсынады, шығармашылық жұмыстарды қалайды.
Дифференциалды жақындықты – оқытудағы жаңа әдіс деп 
айтуға болмайды, сөйте тұра оның ашылмаған жақтары да 
жеткілікті. Әр мұғалімде осы мәселелер қиындық туғызады. 
Басты  мәселе  –  қазақ  тілін  оқытуда  оқушымен  жеке  және 
топтық жұмыстарда қолайлы сәйкестік табылмауында. Басқа 
қиындықтар  әр  баланың  қабілетінің  дамуына  бағытталған 
оқушының жеке тұлғалық ерекшеліктерін және осы негіздегі 
мұғалімнің іскерлігін анықтаумен байланысты.
Оқушылардың  дайындықтарының  әр  деңгейлілігі 
айтпаса  да  белгілі  дәйек  болып  табылады.  Сынып  немесе 
топтағы  балалардың  үлгерімінің  біркелкі  еместігін  түсіну 
үшін міндетті түрде әрқайсысының артта қалу себебін табу 
керек, сондай-ақ, сонымен жұмыс істеу қажет. Бұл себептер 
әр  түрлі:  бірі  денсаулығына  байланысты  сабақ  босатты, 
кейбіреуі  сабаққа  зейін  қоймады,  енді  бірі  мұғалімнің 
айтқанын түсінбеді, т.б.
Қазақ  тілін  оқуға  деген  оқушылардың  қабілеттілігі 
біркелкі емес, бірі жеңіл қабылдаса, енді біріне ауыр тиеді. 
Бірі есте сақтау қабілетіменен лексиканы жақсы меңгереді, 
кейбірінің  естіп,  қабылдау  қасиеттері  дамыған,  сондықтан 
олар аудирования арқылы тапсырманы сәтті орындайды.
Оқушыларды  қызығушылық  пен  икемділікке  бейімдеу 
–  қазақ  тілін  оқытудағы  дифференциалды  жақындыққа 
шығудағы сәтті қадам.

15
Кейбір оқушыларға қазақтың бір әншісі немесе музыкалық 
ансамбль туралы қазақша мәлімет жинап, олардың әндерінің 
мазмұнын  орыс  тілінде  жеткіздіртіп,  сондай-ақ,  оны  қазақ 
тілінде  орындату  жұмысын  тапсыруға  болады.  Өзін-
өзі  тануға  ұмтылатын  жоғарғы  сыныптар  үшін  қызықты 
психологиялық  тесттер  де  ортақ  қызығушылықтарын 
туғызады.
Өз  ойын  түсінікті  түрде  жеткізу  басқа  тілді  балаларға 
қиынырақ тиетіні сөзсіз. Қазақ тілі сабақтарындағы негізгі 
тілдік іскерліктер көбінесе айтушыға шынайы қатысы жоқ 
жаттығу  жұмыстарын  орындаумен,  сұрақтарға  жауаппен 
көрінеді.  Ал,  тілдік  қатынастар  оқушылардың  айтқандары 
біреуге  арнала  мотивтендірілген,  жеке  тұлғалық  түрде 
болуы керек. Егер оқушы өз сезімін, көңіл-күйін айтылымда 
сездіре алатын болса, біртіндеп тілдік іскерліктің қалыптасу 
дәрежесі де көтеріледі.
Мұғалім  оқушының  жас  ерекшелігіне  шынайы  көңіл 
бөліп  отыруы  керек.  Оқушылар  мәселелерді  (әсіресе, 
құлықтық) тануға, оларды шешуге, қызықтыратын сұраққа 
жауап  іздеу,  құбылыстарға  деген  көзқарасын  айтуға 
ұмтылатыны мәлім. Олай болса, қарым-қатынас мотивтерін 
іздестіру керек болады. Бұл үшін екі мүмкіндік бар, оның бірі 
оқулық материалының мазмұнында ашылады, ал, екіншісі – 
қатынасты мотивтендіретін тапсырмаларды тұжырымдау.
Қазақ  тілін  тәжірибелі  меңгеру  оқушылардан  сөздік 
қорының үнемі толығып отыруын, грамматикалық формалар 
мен құрылымдар жаттығу жұмыстарын орындаудағы оқылып 
жатқан  тілдің  идиомаларын  және  қатынастық  іскерліктің 
мына этаптарының іске асуын талап етеді:
- Сұрақтарды түсіну және оған жауап бере білу;
- Әңгімелесушілерге сұрақ қою немесе бір нәрсе жайында 
хабарлау;
-  Мәтінді  оқып,  одан  маңызды  –  мазмұндық  ақпаратты 

16
(факт, ойлар) талдап алу және ол туралы өз ойын білдіру;
-  Оқулық  материалдарын  жетік  меңгеруде  оқуды 
жетілдіріп, дамыту үшін жазуды пайдалану.
Қазақ тілін тәжірибелі меңгеру оқушылардың күші мен 
ұмтылыстарының зая кетуіне себеп болатын қиындықтарды 
жеңуге мүмкіндік береді. Бұл жеке тұлғаның қалыптасуына 
әсерін  тигізеді.  Оқушылардың  еңбектенуге  құлшынысы 
олардың  пәнге  деген  қызығушылығынан,  ғылымы  мен 
техникасы  жоғары  дамыған  қоғамда  білімді  адам  үшін 
қазақ  тілінің  қажеттілігін  сезінуінен  байқалады.  Пәнге 
деген қызығушылық бірнеше факторлармен пайда болады. 
Мысалы,  біздің  еліміздің  басқа  мемлекеттермен  мәдени 
байланыстарының  кеңеюі  (музыка,  әдебиет,  сурет  өнері) 
мәдени  құндылықтармен  алмасуды  дамытады.  Жастар 
үшін  қазақ  авторларының  әндері,  спорттық  жарыстар, 
фестивальдар,  олимпиадалар  қызықтырады.  Көптеген 
ақпарат  құралдары  (теледидар,  баспа  және  интернет) 
қазақ  тіліне  деген  қызығушылықты  туғызып,  дамытатын 
бастауларды 
қолдануға 
мүмкіндіктерді 
көбейтеді. 
Оқушылардың қазақ тілінде газет-жұрналдар оқуы қазақ тілі 
білімдерін  тәжірибелік  мақсатта  қолдануларына  мүмкіндік 
береді. 
Оқушылардың 
еңбек 
нәтижесінде 
еңбектенуге 
құлшынысынан басқа да мынадай маңызды факторлар әсер 
етеді:
-  Мұғалім  қолданатын  әдіс-тәсілдер  әсерлі  де  тиімді 
болған  сайын,  тілді  меңгеруде  оқушының  алға  жылжуы 
басым болады; 
- Бұл әдіс-тәсілдер оқытудың техникалық құралдарымен 
жабдықталған  және  қазіргі  кездегі  мектептің  талаптарына 
сай болғанда;
- Сабақ уақытында оқу материалын меңгеруде оқушының 
белсенділігін танытуы;

17
-  Оқытуды  ұйымдастыруда  оқушының  қызығушылығы 
мен жеке бағыттылық мүмкіндіктері үшін де маңызды екенін 
есепке алу;
- Орындалатын тапсырмаларды шешуде оқушы тарапынан 
шығармашылық  қатынасты  қаншалықты  талап  етеді, 
сондай-ақ, олар тілді сөйлесу құралы ретінде қаншалықты 
қолданады.
Қазақ  тілін  үйренуде  еңбектене  білу  –  шеберлік.  Ол 
тілдің әр түрлі аспектілерімен жұмыс істеу дағдысын және 
тілдік іскерліктің түрлерін есепке алады. Оқушы лексикалық 
дағдыларын  қалыптастыруға,  мәтінді  оқуда  лексикалық 
анықтамалармен  және  сөздіктермен,  грамматикалық 
анықтамалар  мен  грамматикалық  құралдармен  жұмыс 
істеуге үйренетін әдістерін игеруі тиіс.
Мұғалім  қазақ    тілін  оқытуда  оқушыларға  өз  ойын 
жеткізуде,  сөйлесуде  үйретіліп  отырған  тілдің  тілдік 
құралдарын  дұрыс,  пайымдылықпен,  орынды  түрде 
қолдануды үйрету керек. Қазақ тілін үйренуге кеткен еңбек 
нәтижесіне,  яғни,  қазақ  тілін  сөйлеу  кезінде,  оқығанда 
қолдана  алатындай  жетістікке  қанағаттану  оқудағы 
мотивизацияның жоғарылауына әсерін тигізеді. Сондай-ақ, 
бұған оқушының оқу материалын қаншалықты меңгергенін 
тексеру де әсер етіп отырады. Оны  тест, бақылау жұмыстары 
арқылы бақылап отыру міндетті.
Қазақ тілін оқытудағы айтылып отырған әдісті қарастыра 
келе,  дифференциалды  жақындық  –  оқыту  үрдісінің 
маңызды құрамды бөлігі болып табылатынына көзіміз жетті. 
Себебі,  бұл  әдісте  оқушының  ынсабы  ескерілетіндіктен, 
білім  деңгейі  жоғары  оқушымен  де,  төмен  оқушымен  де 
жеке  бағыттылық  жұмыс  істеуде  қиыншылықтар  кездесе 
бермейді. 

18


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал