ЖҰмыс бағдарламасы кегль 26, буквы прописные, шрифт полужирный Расстояние между строками шесть интервалов



жүктеу 0.93 Mb.

бет3/6
Дата12.09.2017
өлшемі0.93 Mb.
түріЖұмыс бағдарламасы
1   2   3   4   5   6

2 рейтинг (3 семестр)

Барлы


ғы

Апталар

9

10



11

12     


13

14

15



Апта бойындағы

ең жоғарғы балл

12,5


13,5

12,5


12,5

12,5


13,0

22,5


100

Дәріске 

қатынасу 

және 

дайындалу

СӨЖ түрі

ҮЖ9


ҮЖ11

ҮЖ13


ҮЖ15

11,5


Бақылау 

формасы

А

А



А

А

Ең жоғарғы 



балл

3

3



3

3

Практикалы



қ 

СӨЖ түрі

ҮЖ1


0

ҮЖ1


2

ҮЖ14


10

жұмыстарға 

қатынасу 

және 

дайындалу

Бақылау 

формасы

А

А



А

Ең жоғарғы 

балл

4

3



3

Зертханалық

жұмысты 

әзірлеу және 

қорғау

СӨЖ түрі

ЗЖ5


ТЖ5

ЗЖ6


ТЖ6

ЗЖ7


ЗЖ7

ЗЖ8


36

Бақылау 

формасы

А

А



А

А

А



А

А

Ең жоғарғы 



балл

5

5



5

5

5



5,5

5,5


Қосымша 

деректерді 

пайдалану

СӨЖ түрі

Г

Г



Г

Г

Г



Г

Г

18



Бақылау 

формасы

Ж

Ж



Ж

Ж

Ж



Ж

Ж

Ең жоғарғы 



балл

2,5


2,5

2,5


2,5

2,5


2,5

3,0


Кезекті 

жылбойғы 

үлгерімдер

Тақырыпты

ң №

24,5


Бақылау 

формасы

КТ

КТ



КТ

КТ

КТ



КТ

МБ2


Ең жоғарғы 

балл

2

2



2

2

2



2

12,5


1 рейтинг (4 семестр)

Бар-

лығы

Апталар


1

2

3



4

5

6



7

8

Апта бойындағы 



ең жоғарғы балл

11

10,5 11,5



10,5 11

10,5 12,5

22,

5

100



Дәріске

қатынасу


және

дайындалу

СӨЖ түрі 

ҮЖ

1



ҮЖ

3

ҮЖ



5

ҮЖ

7



11

Бақылау


формасы

А

А



А

А

Ең жоғарғы



балл

2,5


3

2,5


3

Практикалы

қ

жұмыстарға



қатынасу

СӨЖ түрі


ҮЖ

2

ҮЖ



4

ҮЖ

6



ҮЖ

8

8



Бақылау

формасы


А

А

А



А

және

Ең жоғарғы

балл

2

2



2

2

Зертханалы



қ   жұмысты

әзірлеу


және қорғау

СӨЖ түрі


ЗЖ

1

ТЖ



1

ЗЖ2


ТЖ

2

ЗЖ3 ТЖ3



ЗЖ

4

ТЖ



4

36

Бақылау



формасы

А

А



А

А

А



А

А

А



Ең жоғарғы

балл


4,5

4,5


4,5

4,5


4,5

4,5


4,5

4,5


Қосымша

деректерді

пайдалану

СӨЖ түрі


Г

Г

Г



Г

Г

Г



Г

Г

18



Бақылау

формасы


Ж

Ж

Ж



Ж

Ж

Ж



Ж

Ж

Ең жоғарғы



балл

2

2



2

2

2



2

3

3



Кезекті

жылбойғы


үлгерімдер

Тақырыпты

ң № 

27

Бақылау



формасы

КТ

КТ



КТ

КТ

КТ



КТ

КТ

МБ



1

Ең жоғарғы

балл

2

2



2

2

2



2

2

13



2 рейтинг (4 семестр)

Барлы


ғы

Апталар

9

10



11

12     


13

14

15



Апта бойындағы

ең жоғарғы балл

12,5


13,5

12,5


12,5

12,5


13,0

22,5


100

Дәріске 

қатынасу 

және 

дайындалу

СӨЖ түрі

ҮЖ9


ҮЖ11

ҮЖ13


ҮЖ15

11,5


Бақылау 

формасы

А

А



А

А

Ең жоғарғы 



балл

3

3



3

3

Практикалы



қ 

жұмыстарға 

қатынасу 

және 

дайындалу

СӨЖ түрі

ҮЖ1


0

ҮЖ1


2

ҮЖ14


10

Бақылау 

формасы

А

А



А

Ең жоғарғы 

балл

4

3



3

Зертханалық

жұмысты 

әзірлеу және 

қорғау

СӨЖ түрі

ЗЖ5


ТЖ5

ЗЖ6


ТЖ6

ЗЖ7


ЗЖ7

ЗЖ8


36

Бақылау 

формасы

А

А



А

А

А



А

А

Ең жоғарғы 



балл

5

5



5

5

5



5,5

5,5


СӨЖ түрі

Г

Г



Г

Г

Г



Г

Г

18



Қосымша 

деректерді 

пайдалану

Бақылау 

формасы

Ж

Ж



Ж

Ж

Ж



Ж

Ж

Ең жоғарғы 



балл

2,5


2,5

2,5


2,5

2,5


2,5

3,0


Кезекті 

жылбойғы 

үлгерімдер

Тақырыпты

ң №

24,5


Бақылау 

формасы

КТ

КТ



КТ

КТ

КТ



КТ

МБ2


Ең жоғарғы 

балл

2

2



2

2

2



2

12,5


Қысқартылған белгілер: ҮТ1 –  үй тапсырмасы №1, С – сабаққа қатынасу,

ЗЖ1   –   зертханалық   жұмыс   №1,   ТЖ1   –   тәжірибелік   жұмыс,   ЗЖД1   –

зертханалық   жұмысқа   дайындалу   №1   ЕБ   –   есеп   беру,   КТ   –конспекты

тексеру, КЖ1 – курстық жұмыс №, Т – тексеру,   Т1 – тест №1, МБ1 –

шеттік бақылау №1.

Қорытынды рейтингті есептеу әдістемесі

Оқу   жұмыс   жоспары   бойынша   қорытынды   бақылау   емтихан   болып

саналады.Университеттің   ғылыми   кеңесінің   шешімі   бойынша   қорытынды

бақылау түрлері және өтпелі бақылаудың өлшем бірліктері берілген.



Кесте 4   -Өтпелі бақылау мен қорытынды бақылау  түрлерінің өлшем

бірліктері.



р/с

Қортынды

бақылау түрлері

Бақылау түрі

Өлшем

бірлік

1

Емтихан 



Емтихан 

0,4


Үлгерімнің өтпелі бақылауы 

0,6


Курстың  саясаты

Дәріс   және   тәжірибелік   сабақтарына   міндетті   түрде

қатысу   қажет.   Сабақтың   басында,  

  қатысқандар

белгіленеді, кешіккен үшін 0,5 ұпайдан айырыласыздар. 


Сабаққа қатысқандарға қойылатын талаптар:

1. Сабаққа активті қатысу.

2. Аудиторияға сыртқы киіммен  кірмеу.

3. Дәріс   барысында     басқа   жұмыс   пен   айналыспау,   ұялы

телефонды өшіріп тастау. 

4. Белгісіз   себептер   мен   қатыспаған   ұшін   –   0   ұпай.   Егер

науқас   болсаңыз     немесе   басқа   да     себепкер

жағдайларда,   керекті   құжатыңыз   болса     жоспарланған

ұпайларыңыз сақталады. 

5. Тапсырмалар   бақылау   шараларының   күнтізбелік   кестесі

бойынша  

  орындалады.   Тапсырмаларды   кешігіп

орындағанда, жинаған ұпайларыңыз кемітіледі. 

6. Емтиханға     тек   қана   барлық   тақырыптардан     берілген

тапсырмаларды   орындап   тапсырған   студенттер

жіберіледі.



Соңғы қорытынды баға төмендегідей негіздер бойынша

қойылады:

1.   дәріс,   лабораториялық,   өздік   жұмыстарға   белсенді

қатысып, жауап беру.

2. білімді межелік бақылау бойынша тексеру.

Білімді бағалау баллдық-рейтингті жүйемен жүргізіледі,

күнтізбелік   шаралар   бойынша   студент   өз   бағасын   өзі

шығарып   алады.   Өзіңе   керекті   балл   жинау   үшін

лабораториялық   сабақтарға   қатысу   және   әрбір

лабораториялық жұмысты тапсыру қажет. Студент міндетте

түрде 2 межелік бақылаудан өту керек. Егер осы айтылған

жағдайлар   жасалмаса   студент   семестрдың   соңында,

емтиханға босатылмайды.



Орманды қалыптастыратын негізгі ағаш тұқымдары

және орман туралы түсінік 

             Ағаш өсімдіктерін ботаника бөлімі немесе өсімдіктер

туралы   ғылым   -дендрология     зерттейді,   ол   ғылыми

көзқараспен көп жылдық ағаш өсімдіктерінің – сыртқы және

ішкі   құрылысын,   таксономиялық   жағдайын,   түр   ішілік

жүйеленуін,   физиологиясын,   экологиясын,   географиялық

орналасуын   және   шаруашылық   мағнасын   зерттейді.

Ормандық   ағаш     өсімдіктері   келесі   өмірлік   формаларына

немесе   топтарына   бөлінеді:   ағаштар,   бұталар,   бұташықтар,

шалабұталар.


             Әсіресе кеңінен тарап және шаруашылықта мағналы

болған   ағаштар   –   жан   –   жағында   бұталары   мен   жоғарыда

өркені   бар   айқын   діңді   көп   жылдық   өсімдіктер.   Олардың

орман қалыптасуында және шаруашылық пен халыққа сүрік

алуда маңызды орны бар. Ағаштардың биіктігі 8…10 м биік

болады.


             Есейген бұталарда басты дің болмайды, оның орнына

бірнеше діңшелер қалыптастырып 5 м биіктікке дейін өседі.

Бұташалар   тармақталған   80   см   дейінгі   биіктікке   өсетін

өсімдіктер, ал лиандар - иілгіш, ұзын, тұрақсыз, тіреу тілейтін

сабақтары бар өсімдіктер.

Орман   түсінігі   көп   қырлы.   Орман     биосфераның

құрамдарының     бір     бөлігі   болып     есептеледі,   жер   шары

өмірінің   белсенді   орны     болып   құралады,   өйткені     құрамы,

құрылымдары   тірі   ағзалардың   тіршілігімен   байланысты;

географиялық   ландшафттың элементі   ретінде оны   орман

ауқымы (массив) және орман қоры    ж. т.б. құрастырады. 

Орман   –   жер   шарының   негізгі   түрлерінің   біреуі,   яғни

әртүрлі  аралас     өсімдіктердің     күрделі     қарым   –   қатынасы,

бірақта  көлемі, құрылымы, құрамы,  көбеюі, көректенуі және

басқа  белгілері  бойынша айырмашылығы бар.  Ал өсімдіктер

ішінде ағаштар басты орында. Бірақта көп ағаштарды  орман

деп   атауға   болмайды.   Өйткені   олар   бір-бірінен     алшақ

орналасып   ,   қатар-қатар   тұруы   мүмкін,   сондықтан   олар

саябақ  немесе демалыс бағын  құрастырады. 

Орман     тек   сандық     белгілерімен     емес,     сапалық

көрсеткіштерімен  анықталады. Орманда  өскен  ағаштардың

өте жоғары орналасқан бөрікбасы болады.   Олар   жоғарыда

қосылып     жарықты,     жылуды,     жауын-шашынды     жерге

түсірмейді.   Сондықтан     төменгі   бұтақтар   солып   қалады,   ал

өсетіндері       діңдері.   Ол       ағаштардың     бағалылығы   және

шаруашылық мағынасы мол көрсеткіші.

Еркін   өсетін     ағаштардың   бұтақтары   солбырап,

бөрікбасы   шашыраңқы     болады.     Ағаштың     діңі     бұтақты,

қысқа     болады,     оларда   жақсы   тауарлық     түр   болмайды.

Ормандағы ағаштар, еркіндегі өсетіндерге  қарағанда, 10 ...

20   жыл   кеш   тұқым   береді   және   дән   беретін     кезеңдері

болады.     Ол   жылдар     ағаштардың   тұқымы     мен   табиғи

жағдайларымен     байланысты,   сонымен   қатар   тұқым   беру

ағаштардың   көлемдерімен   байланысты.   Өте     ірі     ағаштар

80% көп   дәндер   береді, ал   нашар өсетіндері – 0,5 % көп

бермейді.



Орманда,   ағаштармен қатар бұталар,   шөптер, мүктер,

қыналар   және   т.б.   өсімдіктер   өседі.   Ол   әсерлер     жарық,

көректік заттар және су үшін бәсекелестікте.  

Сонымен, орман тек көптеген  ағаштар   араласы  емес,

ол бұталардың, шөптердің, мүктердің, қыналардың және т.б.

өсімдіктердің     қарым-қатынасы,     онда   ағаштар,   ең     бірінші

болып, қоршаған ортаға әсер етеді: жарық , жылу,   ылғал,

ауа     құрамы,   жел     және   басқа     экологиялық  жағдайларға.

Орман     өз   ортасын   құрастыра     отырып,     қоршаған

егістіктерге,  шабындықтарға, су қоймаларына және т.б. әсер

етеді.

Орман  тек  өсімдіктер құрылымы емес, ол биологиялық



жүйе,   оның   қатарында     әртүрлі     жануарлар     бар,   орман

фаунасын   құрастыратын,     сонымен   қатар   микроағзалар

дамитын орта. Ормандық  аңдар мен құстар өздеріне   жәйлі

жағдай табады, өйткені олар көректене  және көбейе алады.

Ал   көптеген     аңдармен   құстар     ағаштардың     өсіп-дамуына

әсер етеді, өйткені  зиянды  жәндіктердің  көбейюін азайтып,

орманның     санитарлық       жағадайын     жақсартады.   Жер

қазатын  жануарлар  (борсық, көртышқан)  топырақ құрамын

жақсартады,   қарағай     тұқымдастарының     қауіпті     зиянкесі

мамыр зауда қоңызының  дернәсілін  азайтады. 

Ормандағы     топырақта   көптеген   құрттар     мен

микроағзалар   бар. Олар  топырақтың құрамын жақсартады

және   ағаштар   мен     бұталардың   көректенуін   қамтамасыз

етеді,   өйткені   түскен       қылқандарды,   жапырақтарды,

бұтақтарды,  қабықтарды  өңдеп  пайдалы  қылдырады.

Орман шаруашылығының негізін қалаушы Г.Ф. Морозов

орманға жан-жақтық  түсінік   берген,  яғни  орман  тек  ағаш

өсімдіктерінің  бір-біріне  әсер етумен  емес,  ал топырақтың

және ауаның  құбылыстарымен жаңа  өзгерістер әкеледі.

В.Н. Сукачев  орманды ормандық биогеоценоз (грек. био

- өмір, гео- жер, ценоз-жалпы) ретінде   қарастырған,   яғни

барлық тіршіліктің, топырақтың, жалпы   дамудың   әсерімен

болатын өзгерістер ретінде.

Қазақстан Республикасының Орман кодексінде орманға

келесі түсінік берілген. «Орман – ағаш пен бұта өсімдіктерінің

және   жанды   табиғаттың   басқа   да   компоненттерінің

жиынтығы   негізінде   белгілі   бір   аумақта   қалыптасқан,

қоршаған   ортамен   өзара   байланыстағы   және   маңызды

экологиялық, экономикалық және әлеуметтік мәні бар табиғи

кешен ».


Ағаш және бұта өсімдіктерінің нысаны, құрылымы және

тіршілік әрекеті

Ағаш   және   бұталарда   мына   маңызды   бөліктер   бар:

сабақ,   тамыр,   жапырақ,   өркен,   бұтақтар,   жеміс   және   дән,

әрқайсысының   өз   функциясы   бар.   Сабақ   –   ағаштар   мен

бұталардың   жер   бетіндегі   бөлігі,   жапырақтарды,   гүлдерді,

жемістерді   қалыптастырып   көтеретін   және   өткізгіш   және

сүйеніш   функцияларын   атқаратын.   Сабақ   пен   тамыр   және

жапырақтардан су және минералдық заттар көтеріледі және

жапырақтардан   органикалық   заттар   тамырларға   барады.

Ағаштарда   сабақ   деп   діңді   түсінеді   –   ол   басты   сабақ,

тамырдың   мойнынан   басталады,   яғни   тамырдың   діңге

қосылатын   жері.   Дің   негізгі,   өте   құнды   сүрек   беретін

құрылым. Діңнің сыртқы бөлігі қабық деп аталады, ол ағаш

және бұта тұқымдарын табиғаттың қолайсыз жағдайларынан

қорғайды және ағаштың сыртқы әлпетін көрсетеді.

Сүрек   діңнің   негізгі   массасын   құрастырады,   сонымен

қатар   сабақтар   мен   бұтақтардың.   Оның   физикалық   (түрі,

жылтырлығы,   кебуі,   ісінуі,   қабықтануы,   тығыздығы,

жапырақтануы, т.б.) және механикалық (қысқанға төзімділігі,

созылуы,   қозғалуы,   жарамсыздығы,   бұралуы,   иілуі,

жабысқақтығы,   қаттылығы   ж.т.б.)   қасиеттерімен

шаруашылық   мағнасы   және   халық   шаруашылығында

қолдануы кеңінен байланысты.

Сүрек   өсімдік   жасушаларынан   құрастырылған,   сырты

қабықталған   құрамдардан   тұрады.   Сүректің   химиялық

құрамы   барлық   ағаш   тұқымдастарындағыдай.   Абсолюттік

құрғақ сүректің органикалық бөлігі көміртегінен (49 ... 50%),

оттегінен (43 …44%), сутегінен (6%) және азоттан (0,1...0,3%)

құралған.   Бейорганикалық   бөлігі,   жандырғанда   күл   болып

Са, К, Мg, Na және басқа элементтер (0,1...1%) құрастырады.

Тамыр – ағаштар мен бұталардың жер астындағы бөлігі,

өсімдікті   су   және   минералдық   заттармен   қамтамасыз   етеді

және топырақта тамырмен бекиді. Жапырақ – жер бетіндегі

орган,   оның   көмегімен   негізгі   тіршілік   әрекеттерінің

процестері жасалады, ол фотосинтез, дем алу, транспирация.

Өркен   –   жапырақтары   мен   бүшіктері   бар   жас   сабақ.

Бұтақтар – діңнен  тарайтын бойындағы өркендер. Өркен мен

бұтақтар   бөрікбасын   құрастырады.   Ол   жерде   жапырақтар,

гүлдер және жемістер қалыптасады. Жеміс – тозаңданғаннан

кейін   қалыптасатын,   жабық   тұқымдастардағы   орган.   Ол

дәндерді қорғап және шашады. Дән – жеміс ішіндегі, дәнмен

көбейетін   өсімдіктердің   органы.   Дән   көбею,   тарау   және

қолайсыз жағдайларды бастан кешу әрекеттерін атқарады.



Орманның негізгі компоненттері

Белгілі бір жерде орман ешқашанда бір текті болмайды.

Оларда   сыртқы   және   ішкі   белгілері   және   қасиеттерімен

айырмашылық   болады.   Сондықтан   іс   жүзінде   топтайды.

Орманның негізгі компоненті – орман өсімдіктері және оның

құрылымдық   бөліктері:   сүрекдіңдері,   жас   шыбықтар,   шілік,

шабан өркен, тірі бүркеме дақыл, орман төсеніші ж.т.б.

Орман   өсімдіктері   –   сүрекдіңдерінен,   сонымен   қатар,

жаңа   өсулерден,   шіліктен   және   тірі   бүркеме   дақылдан

құрылатын   орман   участогі.   Орман   өсімдіктерін   орман

фитоцинозы   деп   тауға   болады   (фитон   -   өсімдік,   ценоз   –

жалпы, біріккен). Оған ағаштар, бұталар, шөтесін өсімдіктер,

мүктер, қыналар, орман төсеніші жатады.

Сүрекдіңдер   –   ағаштардың   қосындысы,   өсімдіктердің

негізгі   компоненті.   Қазақстан   Республикасының   Орман

кодесінде   мына   түсінік   берілген:   «Сүрекдіңдер   –   орман

екпелерінің   негізгі   бөлігі   болып   табылатын   ағаштар

жиынтығы».

Өскіндер,   өзі   себілгендер,   жаңа   өсулер,   шілік,   шабан

өркендер,   бүркеме   дақылдар   өсімдіктердің   төмедегі

қатарына   жатады.   Пісу   жасына   жеткен   әр   орманда

ағаштардың жас ұрпағы болады. Ол ұрпақ аналық орманның,

әлде   басқа   тұқымдардың   өнімі   болуы   мүмкін.   Жас   ұрпаққа

өскіндер   жатады   –   бір   жастағы   ағаш   өсімдіктері.   Егер

өскіндер сақталса, олар өзі себілген екі жасқа дейінгі ағаш

өсімдігі болады. Олар табиғи дамудың келесі ұрпағы – жаңа

өсулер,   яғни   екі   жастан   асқан   негізгі   тұқымдардан   кейін

дамитын   өсімдіктер.   Ағаш   кесу   кезінде   құнды   тұқымдар

өсулері   сақталу   керек,   өйткені   олар   жаңа   ұрпақты

қалыптастырады.

Шілік   (майда   тоғай)   -   өскен   жерінде   ағаш   бітімін

қалыптастырмайтын,   орман   көлеңкесінде   өсетін   бұталар.

Шіліктің   тұқымдық   құрамы   орман   қалыптастыру

жағдайларымен   –   климаттық,   гидрологиялық,   топырақтық,

сонымен   қатар   ағаш   бітімінің   тұқымдық   құрамымен

байланысты.

Майда   тоғайдың   орманшылық   және   экономикалық

мағнасы зор. Оның топырақ қорғау орны мыналарда: жерге

рам   шөптер   өсірмейді,   қопсытып   құрылымын   сақтайды,   су

эрозиясын   толастатады.   Топырақты   қоректік   заттармен

байытады,   пайдалы   құстар   мен   аңдарға   пана   болады,

азықтық жемістер береді.



Шабан өркенге негізгі ағаш тұқымының діңін жақсартып

өсуін тездететін ағаш және бұталарды жатқызады. Ол жаңа

өсулер мен шіліктерге қарағанда негізгі тұқымға көп көмек

береді. Жан-жағында өсіп оның өсуін бәсеңдетпей, діңі түзу

болуға әсер етеді, өйткені бұтақтары көп болмайды.

Тірі   бүркеме   дақылдар   –   мүктер,   қыналар,   шөптесін

өсімдіктер,   бұташалар   орманды   және   ормансыз   жерлерде

өседі. Олар ағаш бітімдерімен, географиялық жағдайға және

өсімдіктердің   өз   жағдайларымен   байланысты.   Орман

өмірінде   мағнасы   зор,   әсіресе   қалпына   келтіруге   көп   әсер

етеді.

Тірі бүркеме дақылдардың ішінде азықтық, дәрілік, илік



заттары   бар   өсімдіктер   көп   және   жануарларға   көп   азық

береді.


Ағаштар қосылып екпелер қалыптастырады, оның ішінде

жаңа   қосылыс   пайда   болады,   ол   орман   төсеніші   -   әр   түрлі

шіріген   өсімдіктер   түсінділерінен   орманда   қалыптасқан

топырақ үстіндегі қыртыс. Өсімдіктер түсінділеріне жатады –

жапырақтар, қылқандар, бұталар, жемістер мен қабықтар, ол

жерді   көптеген   жануарлар   паналайды.   Орман   төсенішінің

қоры,   қалыңдығы   және   құрылымы   орман   құратын

тұқымдардың   түрлік   құрамымен,   ағаш   бітімінің   жасымен,

ағаштар   биіктігімен,   тірі   топырақ   жамылышымен,   қазғыш

фаунаның   белсенділігімен   байланысты.   Төсенішті

топырақтың   ормандық   өсімдік   қасиеттеріне   қолайлы   әсер

ететін   фактор   ретінде   қарастыру   керек,   өйткені   қопсу   мен

құрылымын, жоғарғы қабаттың ылғалы мен температурасын

сақтауға   әсер   етеді.   Сұйық   жауын-шашынды   сүзіп

топырақтың   қылтүтігін   сақтайды.   Сонымен   қатар   төсеніш

орман топырағына тыңайтқыш ретінде қызмет жасайды.

Орман төсенішімен қатар орманда тамыр жүйесі бар, ол

бір   өсімдіктің   жер   астындағы   табиғи   күрделі   құбылысы.

Топырақта   орналасу   сипатымен   жер   бетіндегі,   терең

орналасқан, аралас тамыр жүйелерін бөледі. Ағаштар тамыр

жүйесінің көмегімен жерге бекиді, су мен қоректік заттарды

алады, алмасу заттарын бөледі, қоректік заттардың артығын

жинайды.

Ағаш бітімі (сүрекдіңдер), оның басты белгілері

Ағаш   бітімінің   морфологиялық   маңызды   айырмашылық

белгілері   бар   және   ол   тұқымдар   құрамымен,   нысанымен,

жасымен,   шығу   тегімен,   бонитетімен,   толықтылығымен,


қабысуымен,   қалыңдығымен,   қорымен,   өнімділігімен,   даму

жағдайымен топтастырылады.

Ағаш   бітімінің   құрамы   –   қалыптастыратын   ағаш

тұқымдарының   тізбесі   және   әр   тұқымның   бітіміне   қатынас

дәрежесі. Егер ағаш бітімі бір ағаш тұқымынан немесе бірлі –

жарым қоспадан құралса, онда ол таза, ал егер екі немесе

одан   көп   тұқымнан   құралса   аралас   деп   аталады.   Ағаш

бітімінің құрамы  10  – балдық жүйемен  белгіленеді.   Егер ол

7\10 қарағайдан және 3\10 қайыңнан құралса, онда құрамы

7ҚЗАҚ   деп   бөлінеді,   бас   әріптер   тұқымдарды   көрсетеді,   ал

сандар қосындысы 10 болу керек.

Ағаш   бітімінде   бір   ағаш   тұқымы   көп   болса,   ол   басым

түскен деп аталады. Ал егер бітімдегі тұқым шаруашылықта

бағалы болса оны басты деп атайды.

Ағаш бітімінің нысаны, ең маңызды кейіпі, бір биіктіктегі

ағаштар   қалыптастыратын   қатарлар   санымен   анықталады.

Егер ағаштардың  бөрікбасы   жалпы  қатар  құрастырса,  онда

ол ағаш бітімі қарапайым, немесе бір қатарлы деп аталады,

ал   егер   екі   немесе   бірнеше   қатар   құрастырса,   онда   ол

күрделі немесе көп қатарлы. Егер қатар толықтығы 0,3 кем

болмаса,   онда   ағаш   бітімін   күрделіге   жатқызады.   Олар

топырағы   және   климаттық   жағдайлары   қолайлы   жерлерде

қалыптасады. Жоғарғы қатарда тез өсетін, жарықты жақсы

көретін тұқымдар өседі, ал екінші және үшіншіде жарықтың,

аздығына   көнетін   ағаштар.   Күрделі   ағаш   бітімінің   мысалы

ретінде мына ағаш бітімін келтіруге болады - қайың бірінші

қатарда өседі, ал екінші қатарда – шырша.

 Іс жүзінде өсімдіктердің нысанын бөледі, оған қатарлар

саны,   ағаштар,   бұталар,   мүктер,   қыналармен   қалыптасқан.

Бұл жағдайда ең жоғарғы қатарда ағаштар, сосын бұталар,

ең   төменінде   –   шөптер,   мүктер,   қыналар,   олар   топырақты

жауып тұрады.

Ағаш   бітімінің   жасы   –   ол   қатарды   қалыптастыратын

ағаштардың   жасы,   оның   биологиялық   және   шаруашылық

маңызы   зор.   Егер   ағаштардың   жасы   жас   классының

шамасында болса бір жастағы болады, ал егер ол шамадан

шықса, онда әр түрлі жастағы деп аталады.

Ағаш   бітімінің   жасына   байланысты   бөледі   –   жас,   орта

жаста,   пісіп   қалған,   піскен,   тұрып   қалған   деп.   Жас   ағаш

бітімі – ағаш бітімінің қабысуынан екінші класстағы жасының

аяғына дейінгі кезең. Бұл орманның ұрпағына жатады - өзі

себілгенненөскендер,   жаңа   өсулер,   балақ   шыбықтар,   олар

қабысқаннан   кейін   шатқал   қалыптастырады,   яғни   өте   жиі

және   толық   орман   участогі,   күтілмейді,   I   класс   жасындағы



балаусаға   жатады.   Ағаштар   жылдам   жіктелу,   биіктікке   тез

өсу, қарқынды бұтақтанып және жапырақтану кезеңінде жас

ағаш бітімі II классқа өтіп сырықтанады.

Ағаштардың   жіктелуі   саябырлау   кезеңі   басталады,

бірақта өсуі қарқындап сүрекдіңнің қоры көбейіп тұқым беру

кезеңі   басталады.   Ондай   ағаш   бітімін   орта   жастағыға

жатқызады, яғни III класс басынан пісу жасына дейінгі кезең.

Пісіп қалған ағаш бітімі, класс жасымен пісу жасын алдын –

алады.   Бұл   кезеңде   ағаштардың   шаруашылық   және

техникалық   белгілері   анықталып,   жақсы   өнім   беріп,   биікке

өсуді   саябырлатып,   диаметрі   үлкейуі   мен   сүрегі   жуандауы

азаяды. Яғни табиғи сиреу және жіктелу төмендейді.

Пісу жасына келген  ағаш бітімінің сандық және сапалық

көрсеткіштері белгіленіп шаруашылық мақсаттарына сәйкес

болады.   Ол   кесуге   дайын,   негізгі   ағаш   сортименттерінің

шығымы   мен   қоры   өте   жоғары.   Ондай   ағаш   бітімдерінде

дәндердің   өнімі   өте   болуы   байқалады.   Тұрып   қалған   ағаш

бітімдерінің   жасы,   пісу   кезеңінің   басталу   уақытынан,   екі

немесе одан көп жас класстарымен жоғары. Ол уақытта өсу

бәсеңдейді, жел сұлатпасы және зақымдану, ауыру әсерімен

ағаштар өледі. Ағаш бітімі көп сирейді.

Ағаш   бітімінің   пайда   болу   тегі   деп   қалыптасу   жасын

айтады.   Егер   ағаш   бітімі   дәндер   егумен   немесе   арнайы

өсірілген   жас   ағаш   өсімдіктерімен   отырғызылып   өсірілсе,

онда   ол   қолмен   жасаудан   пайда   болған   ағаш   бітімі.   Егер

ағаш   бітімі   дәндер   қонумен   немесе   өзінен   көбейсе,   онда

оның   пайда   болуын   табиғи   дейді.   Қолдан   жасалатын   ағаш

бітімдері орман шаруашылығы қарқынды дамитын жерлерде

жиі болады. Ал табиғи ағаш бітімдері тұқымдық және балақ

шыбықтық болып бөлінеді.

Дәндерден өскен ағаштардан пайда болған ағаш бітімі

тұқымдық   деп   аталады.   Тұқымдық   жолмен   барлық

қылтықтық тұқымдар пайда болған, сонымен қатар көптеген

жапырақтылар   (емен,қайың,көктерек   ж.т.б.).   Дәннен   өскен

ағаштардың діңі тік болады.

Түбіртек   балақ   шыбықтан   қалыптасқан   ағаш   бітімін

балақ   шыбықтық   деп   атайды.   Балақ   шыбықтық   ағаштар

топтасып   өседі,   ал   діңдері   қисық  болады.   Балақ  шыбықтық

жолмен   жиі   жапырақтылар   өседі.   Мысалы,   қайыңдар   –

түбірден, көктерек – тамыр атпадан,хөке ағаштары – сұлама

бұтақтардан.

Ағаш бітімдерін түпкілікті және туынды деп ажыратады.

Табиғи   жағдайларында   қалыптасқан,   белгілі   орман

өсімдіктері   жағдайларына   сәйкес   басымды   тұқыммен



сипатталатын   ағаш   бітімін   түпкілікті   дейді.   Адам

әрекеттерімен   немесе   табиғи   өзгерістердің   әсерімен

бұзылған   түпкілікті   ағаш   бітімінің   орнында   қалыптасқан

ағаш бітімін туынды деп  атайды. Ол ағаш бітімдері,  ереже

ретінде,   өнімділігімен   нашар,   төзімділігі   және

өміршеңдігімен, шаруашылық құндылығымен төмен.

Ағаш   бітімінің   бонитеті   –   орманның   өсіп   және   даму

сапасын сипаттайтын көрсеткіш, және онымен байланысты -

өнімділік.   Ол   ағаш   бітімінің   негізгі   қатарының   орта   биіктігі

және   жасымен   анықталып   класстарға   бөлінеді.   Егер   ағаш

бітімі биік және жас болса, онда орманның бонитет классы

мен   өнімділігі   жоғары   болады.   Іс   жүзінде   бонитеттің   7

класстарын   (5   негізгі   және   2   литерлық)   бөліп   рим

цифрларымен   белгілейді   (Iа,I,II...Vа),   кейбір   жағдайларда

оларды көбейтеді. Бонитеттің I классы жоғары және жақсы

топырақта   өсетін,   жоғары   өнімді   орманды   сипаттайды.

Бонитеттің келесі класстары топырақтың нашарлауын және

сүректің саны азайуын көрсетеді. Бонитет классын анықтау

үшін   арнайы   шкалалар   дайындалған.   Мысалы,   дәннен

дамыған   қарағай   ағаш   бітімі   келесі   көрсеткіштермен

сипатталады (кесте).

Кесте – бонитет класстарына сәйкес (Орлов және Тюрин

бойынша)   қарағай   өсімдіктерінің   биіктігі   және   жалпы

өнімділігі

Жасы,

жыл


Биіктігі, м (алымы), жалпы өнімділігі, м3/га

(бөлгіші)

Бонитет классы

I

II



III

IV

V



20

40

60



80

100


9-8

127


17-15

402


23-20

662


27-24

860


30-27

1015


7-6

103


14-13

329


19-17

555


23-21

730


26-24

867


6-5

75

12-10



254

16-14


447

20-17


604

23-20


726

4-3


53

9-8


189

13-11


343

16-14


472

19-16


571

2

33



7-5

125


10-8

249


13-11

350


15-13

427


Ағаш   бітімінің   толықтығы   -   өсіп   тұрған   ағаштардың

тығыздық   дәрежесі,   яғни   алып   тұрған   көлемін   қолдануын

сипаттайды.   Егер   тұрған   ағаштардың   тығыздығы   өте

жоғары   болса,   онда   ол   көлемді   ағаштарды   араларына

орналастыруға болмайды, яғни тығыздығы өте жоғары деп

1,0   белгіленеді.   Егер   бар   ағаштар   санына   сондай   көлемді

және санды ағаштар қосу мүмкін болса, онда толықтық 0,5

болады.


Толықтықты   бірдің   оныншы   дәрежесімен   белгілейді.

Ағаш бітімі 0,8…1,0 толықтықпен  өте жоғары толықтыларға

жатады, 0,6…0,7 толықтықпен – орташа толықтыларға, 0,3…

0,5   толықтықпен   –   төмен   толықтыларға,   ал   0,2…0,1

толықтылықпен – сиректерге.

Ағаш   бітімінің   толықтылығы   –   мүмкішілігін,   өнімділігін,

қорды   және   шаруашылық   іс-шараларын   анықтауды

сипаттайтын маңызды көрсеткіш.

Шымылдықтың   қабысуы   ағаш   тұқымдарының   орман

шаруашылық   қасиеттерімен,   ағаш   бітімінің   бонитет

классымен,   құрамымен   және   жасымен,   орман   өсімдіктері

жағдайымен   және   орман   өсу   аймағымен   байланысты,

сондықтан   ағаш   бітімінің   бөрікбасының   қабысу   дәрежесін

анықтайды.   Кең   бөрікбасын   дамытатын   ағаштарда

шымылдық   қабысуы   биік   болады.   Оны   бөрікбасының

кескінімен   анықтайды   және   бірдің   оныншы   дәрежесімен

белгілейді.   Шымылдық   қабысуымен   толықтықтың   мәні   мен

мағынасы   бірдей   емес,   бірақта   екеуінің   арасында   тығыз

қатынас бар. Егер қабысу жоғары болса, онда ағаш бітімінің


толықтығы   көп   болады.   Қабысуда   да   толықтағыдай   ағаш

бітімінің   жоғары   қабысқан,   орташа   қабысқан   және   төмен

қабысқандығын   анықтайды,   сондықтан   ол   күтім   кесуін

жүргізгенде маңызды көрсеткіш болып есептеледі.

Ағаш бітімінің жиілігі – бір көлемдегі ағаштар саны.Бұл

көрсеткіш   ағаштардың   биік   және   жуан   өсуіне,

жапырақтануына,   бұтақтардан   тазаруына   әсер   етеді.Жиі

ағаш   бітімінде   ағаштардың   жапырақсыздануы   қарқынды,

биіктігі мен диаметрі кіші, бұтақатрдан тазаруы жақсы.Оның

ағаш   бітімінің   толықтығы   және   қабысуымен   айқын

байланысы   бар.   Көлеңкені   ұнататын   ағаш   тұқымдарында

(жөке   ағашы)   перде   қабысуы   жоғары   болады,   ал   жарық

сүйгіштерде   (қарағай,қайың)   керісінше.   Жиілік   ағаш

бітімініңжасы   мен   орман   өсу   жағдайлары   өзгеруімен

өзгереді. Бонитеттің I классында ең төмен, ал V класста – ең

жоғарғы.   Ал   өсу   жағдайлары   жақсарса   ағаштарда   көлемді

болып өседі.

Ағаш бітімінің қоры – бір көлемдегі сүректің жалпы саны,

әсіресе   1   га.   Ағаш   бітімінің   қоры,   маңызды   экономикалық

көрсеткіш   болып   есептеледі,   өйткені   екпе   ағаштардың

өнімділігін көрсетеді. Ал өнімділік тек ағаш діңінің қоры емес,

ол   бұтақтар,   жапырақтар,   тамырлар,   сонымен   қатар   бір

көлемдегі   жаңа   өсулер,   майда   тоғай,   бүркеме   дақылдар.

Ағаш   бітімінің   қоры   көлемдік   дәрежеде   (м3),   ал   өнімділік

массасымен (т) есптеледі.  

Халық   шаруашылығында   қолдану   көз   қарасымен   ағаш

бітімінің ағаш қорының сапасы ағаш бітімінің тауарлылығы.

Ол   іскерлік   және   отындық   діңдердің   арақатынасымен

анықталады,   сосын   қорды   сапалық   және   сандық

категорияларға   бөлумен,   яғни   іскерлік   сүрек   ірілік   және

сорттар   категорияларымен,   шикізат   технологиялық

өңдеумен,   отын,   қалдық.   Барлық   ағаш   діңдері   тауарлылық

класстарға бөлінеді, оның негізі іскерлік сүректің шығымы.

Ағаш   бітімінің   таксациялық   сипаттамасының   маңызды

көрсеткіштерінің біреуі диаметр, яғни тамыр мойынынан 1,3

м   биіктікте   немесе   кеуденің   биіктігінде   өсіп   тұрған

ағаштардың жуандығы.

    



1   2   3   4   5   6


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал