Жұбан шығармалары аркылы адамгершілікке тэрбиелеу А. К. Ахметсафина



жүктеу 52.76 Kb.

Дата08.06.2017
өлшемі52.76 Kb.

Жұбан шығармалары аркылы адамгершілікке тэрбиелеу

А.К.Ахметсафина

Орал қаласы,  23 ЖОББМ 

м у г а і і м і

Қай  кезеңде  болмасын  тәрбие  төңірегінде  ой  толғаганда 

алдымен  ауызға  оралатын  адамгершілік  тәрбиесінің  бірінші 

орынга 


койылып 

келгендігі 

бесенеден 

белгілі 


жэйт. 

Адамгершілік  тәрбиесінің  адамзат  баласына  ауадай  кажеттілігі 

мен  оның  асьгл  касиеттері  туралы  халыктык  кағидаларда  да. 

туған  халқымыздың  тарихи  тұлғаларына  айналған  тума  талант 

иелері тәптіштеп айтып, жазып кеткендерін білеміз.

Есімі  элемге  мәшьүр,  екінші  Аристотель  атанған  адамзаттың 

кемеңгері, 

ойшыл 


Әл- 

Фараби 


өзінің 

педагогикалык 

трактатгарында  «адамға  ең  бірінші  білім  емес,  тәрбие  берілуі 

керек,  тэрбиесіз  берілген  білім,  адамзаттын  кас  жауы,  оның 

барлық  өміріне  апат  әкеледі»  -  деп  жазса,  ұлы  Абай  атамыз 

«Атаның  баласы  болма,  адамның  баласы  бол!»  деп  жар  салган 

болатын.  Нағыз  патриот,  елім,  жерім  деп  еңбек  еткен  Жүбан 

ағамыз 


өлендерінде 

көтерілген 

адамгершілік, 

гуманистік 

мәселелер  окушылардың  адамгершілікке,  білімге,  талаптылыкка 

деген 


көзкарасын 

калыптастыруда 

ыкпалы 

зор. 


Жүбан 

ағамыздың поэзиясының ен басты  стильдік ерекшелігі  де  - ершіл 

РУх, өз халкын, туған жерін жан тәнімен  сүю.

«Мен  казакпын»  поэмасында  кеңестік  Қазакстаннын  бар 

тарихы суреттелген.

Мен-  казакпын,  мың өліп,  мыңтірілген,

Жөргегімде табыстым  мұң тілімен.

Жылағанда, жүрегім  күн тұтылып.

221


Қуанғанда,  күлкіммен  түн  түрілген,  деген  жолдың  эр  тарау 

сайын  кайталануы  ерекше  бір  күш-  жігер  береді.  Бұл  поэмада 

казак халкының тілі, дәстүрі, эдет- ғұрпы кеңінен сөз болады.

Ата-  мекен, туған жер бейнесі,  ұлтгык рух  бейнесі,  әйел-  ана 

ұлылығының ұлттык таным  бейнесі, үлттык таным,  өнер,  түрмыс 

бейнесі барлығы тығыз байланыста болып  ұлттык сезімді  оятуда, 

үлттық  санамызды  жаңғыртуда  акын  жырларының  тіл  элемін 

зерделеуде,  тэрбие  беруде  мэні  ерекше.  Акын  поэзиясын  кейінгі 

үрпакқа 

жете  таныстырсак  деген  максатпен  ашық  сабак, 

сыныптан 

тыс 


шараларды 

өткізуді 

жөн 

көрдік. 


Ж. 

Молдағалиевтің  азаматтық  тұлғасы  да,  өшпес  поэзиясы  да  жас- 

өспірімдерге 

үлгі- 


өнеге. 

Осы 


бағытта 

окушыларға 

шығармашылык  жұмысын  ұйымдастырып,  тапсырма  берілді.  Әр 

топ  акын  шыгармашылығын  зерттеп,  мәлімет  жинады.  Жинаган 

жадығаттарды журнал беттері ретінде жарияланды.

Оқушылар  акын  туралы  көп  білуге  кызығушылыктарын 

көрсетті.

Бөтен елде жүргенде 

Қарсы келіп көшеден,

Қайдан келдің?, -десе егер,

Кідірместен,

Мүдірместен айтарым:

«Қазақпын -мен.

Қазақстан —туған  елім,  байтағым!»-деп  мектеп  қабырғасынан 

бастап  окушылардың  адамгершілік  қасиеттерін,  өмірге  деген 

сүйіспеншілік,  кұштарлық  сезімдерін  оятып,  өз  елінің  патриоты 

болып,  Отанды  сүюге  тәрбиелеу,  дүние  таныу  мен 

өрісін 


кеңейту,  ойлау  кабілеттерін дамыту  мақсатымен туған жеріміздің 

ақын-жазушысы,  нағыз  патриот,  соғыс  жылдары  да,  бейбіт 

күндері 

де 


тәуелсіздік 

жолында 


еңбек 

еткен 


Жұбан 

Молдағалиевтің  өмірі  және  шығармашылық  жолымен  таныса 

отырып, ақынның  өнегелі өмірін үлгі тұтып біз өлкеміздің акын- 

жазушылары туралы мәлімет жинауды жоспарладық.

Жүбан  Молдағалиевтің  өмірбаяны,  шығармашылығы  туралы 

окушылар  журнал  жасады.  Бір топ  ақынның  өмірбаянын,  екінші 

топ шығармашылығын әр бетке түсірді.

1 .Жұбан  Молдағалиев-  қазақтың көрнекті ақындарының бірі- 

Ол  поэзияның  шағын  жанры  лирикадан  бастап,  үлкен  эпикалык 

поэмалардың тамаша үлгілерін тудырған дарын.

ООО


Жұбан  Молдағалиев  1920  жылы  Батыс  Қазакстан  облысы, 

Тайпак  ауданының  Жыланды  деген  жерінде  дүниеге  келген.  Ол 

әкесінен  бір  жаска  жетпей  айырылып,  ана  тәрбиесінде  өскен. 

Жеті  жылдьгк 

мектепті 

бітіргеннен 

кейін,  Оралда  ауыл 

шаруашылығы  техникумында окиды.

1940 

жылы 


әскери 

қатарына 

шакь/рылған 

Жұбан 


Молдагалиев  Үлы  Отан  соғысына  басынан  аяғына  дейін 

қатысып, 

елге 

1947 


жылы  оралды.  Соғыска  алғашында 

артиллерист  ретінде  катыскан  Жұбан  1942  жылдан  бастап 

майдандык  «Отан  үшін»  газетінде  тілші  болды.  13  жасынан 

өлеңцер жаза бастады.  Соғыстан  кейін газет- журналдарда жұмыс 

атқарды.

Жұбан  Молдағалиев Жыланды  ауылында  дүниеге келді. 

«Жыланды»  деген  сөздің  мағынасы  не  «жылан»,  не 

«жылану» деген ұғымнан  шыкса керек.  Бірінші мағынасын алсак, 

бұл  жердің  жыланы  көп  болыпты.  Ал  сөздің  екінші  мағынасына 

тоқталсак  көктемде  көз  жасындай  сығып  шығарып,  жыланып 

ағатын,  жазда  мүлде  кеуіп  калатын  Жыланбел  өзен  көз  алдына 

елестеп  келеді.  Осы  екі  мағына  беріп  тұрған  жыланды  сезіне 

морфологиялык талдау жасап, балалар өз пікірлерімен бөлісті. 

ІЖыланды —канляй? 

2. Жыланды -етістік

сын есім,  қатыстық 

түбірі жыла -етіст.

түбірі жылан —з.е. 

н 'ӨЗДІк ет'с жұрнағы

ды —сын есім туд. жұрнак 

ды -өткен 

шакт.жұрнағьг

2.  Келесі журналымыздың беттерін  ақынның 

шьіғармашылығына арнаймыз.

а) 

Қазақ  поэзиясында  үлкен  орын  алатын  такырыптьщ  бірі  -  



Табиғат лирикасы.

Бұл 


-акынның 

суреткерлік 

шеберлігін 

танытатын, 

эстетикалық таным —талғамын көрсететін такырып.

Жұбач  Молдағалиев  лирикаларында  туған  жер  табиғаты, 

оған деген сағыныш ерекше бір жылылықпен жырланады. 

Сағындым сені, Жайық, алма бакты,

Өткізгем өз бойыңда жастык шакты.

Сүюші ем төңкерілген толкыныңды,

Солкылдап соғып жаткан жаркабақты -  

Суына кармақ салып, ілгем талай,

Күмістей жалтыраган ак шабакты! 

дейді ақын «Сағындым, Жайык!» өлеңінде.



Туған  жерге  деген  сүйіспешлікті  көрсету-  акынның  басты 

мақсаты. Жалпы табиғат, жер бүтін ұғым. Жер -тіршілік бесігі.

б)  Жер  -ананы  ардақтаған  акын  бэрінен  де  қазактың  кең 

даласына жан -тәнімен ғашық!

Дала!  Дала!  Дала -  емсіз ғашығым,

Жырлап өтем  кең жазира ашығын.

Дала -қазақ бесігі,

Дала -қазақ есімі.

Акын  дала  туралы  талай  жыр  жазды  «Алтын  арка»,  «Тың 

туралы  жыр»,  «Дала  суреттері».  Даланың  табиғатын  адамдык 

сезіммен қабылдайды.

...Мен үшін казак жерінің 

Жаманы  мен жаты жоқ.

Мен үшін қазақ жерінің 

Анадан өзге аты жоқ.

Ол  қазақтың  ұлттық  болмысын  дала  арқылы  танытуга 

тырысты.

Аөын  табиғатты  қорғау,  сақтай  білуге  үндеген  көптеген 

өлендер жазды.  Мәселен: 

... Табиғат -  аңға да ана, маған да ана, 

Қорғаныш  бола  білсе  — далам  дана —  деп,  табиғатты 

анаға теңеуде үлкен ой жатқанын көреміз.

в) 

Ал 


махаббат 

лирикасына 

токталсак, 

Жұбан 


Молдағалиевтың  махаббат  лирикасы  кұрғак  кұштарлыкқа  емес, 

оймен 


сабақтасқан 

сұлу 


сезімге 

кұрылған. 

«Махаббатты 

жырласак»,  «Махаббат  ерлігі»,  «Қыз  сыры»,  «Мен  казак  әйеліне 

кайран  қалам»  т.б.  өлең  жолдарынан  қазақ  қыздары  мен 

эйелдеріне  деген  халыктың  қүрметі  мен  сүйіспеншілігі  көрініс 

тапқан.

«Мен қазақ эйеліне қайран  қалам,



Жайнаған, 

жалындаған, 

жайраңдаған» 

деген 


белгілі 

өлеңінде,тарихтың  тәлкегіне  көне  жүріп,  небір  киыншылыкты 

басынан  өткізсе  де  аналық  бейнесін  сактаған  эйелді  акын 

дүниенің бар салмағын көтерген жермен теңестіреді.

Жұбан  Молдағалиевтің тың игеру жылдарына арналған «ТыН 

туралы  жыр»,  1949  жылы  шыққан  алғашқы  жыр  жинағы  «Жеңіс 

жырлары»  деп  аталды.  Бұл  жинақта,  негізінен  соғыс  жылдары 

жазылған  өлеңдер  енгізілген.  Олар  «Туған  елге»,  «Қазак»,  «Бір 

ассаң да, алға бас»,  «Батыр туралы баллада» т.б.

224


Бұл 

өлендерде  Бауыржан  Момышұлы,  Мэлік  Ғабдуллин 

батыр үландарының каьармандығы суреттеледі.

г) 


Әскери  журналист  боп  бірінші  күннен  ең  акырғы  күніне 

дейін  ¥лы   Отан  соғысына  катысқан  майдангер  ақын  «Халық 

жазушы»  атағына  ие  болып,  сөз  зергері,  казак  көркем  сөзінің 

жыр-дариясы атанды.

«Қазак» деген  өлеңінде

Арғымақ етіп ат мінген 

Қан сасыған ұрыста,

Батырды  көрген кім еді? 

Қаймыкпаған, саспаған.

Ол  -  казактың  ер  елі. 

Шындалып  отта  кұрыштай,

немесе 


Ерлерді алға бастаған.

Батыр Мэлік Ғабдуллин,

Ол да -казак бал асы.

Лирикалық өлендерден  баска соғыс  , тың  игеру такырыбына, 

өнер тақырыбына дастандар жазды.

«Мен 


казакпын» 

поэмасы 


Жұбан 


Молдағалиев 

шығармашылығының шыңы.

Мен-  казакпын,  мың өліп,  мың тірілген,

Жөргегімде табыстым мұң тілімен.

Жылағанда, жүрегім  күн тұтылып,

Қуанғанда, күлкіммен түн түрілген.

Мен -казакпын, ажалсыз анамын мен,

Құрсағыма сыйдырам даланы мен 

Пәк сэбимін бесікте уілдеген,

Дэуірлермен қүрдаспын, данамын мен.

Поэма он тараудан тұрады.  Эр тарау  казак халкы тарихынын 

белгілі  бір  кезеңіне  арналған.  Акын  казак  халқының  басынан 

кешірген небір киын кезеңдерді суреттейді.

«Мен  казакпын,  мың  өліп,  мың  тірілген»  деген^ поэма 

бастауындағы  өлең жолдары  ел  арасында канатты  сөзге  айналып 

кетті.


Акьінның келесі  бір  ірі туындысы -  «Сел»  поэмасы.  Ол  1975 

жылы  жарық  көрді.  Шығарма  сюжеті  Алматы  қаласына  1921  ж. 

көп зардап әкелген,  1961  жылы «Есік» көлін  шайып кеткен селдш 

алапат  күші,  оған  карсы  күреске  камдану  жэне  адамдар 

Коркынышы суреттеледі.

М ың -м ы ң  айдаьар есілгендей,

М ың -м ы ң  айдаьар көсілгендей


Бұраландап 

Ирелеңцеп 

Сүйрелендеп 

Мәңгі мұздан 

Әлгі кұздан 

Лықсыған 

Тұйык судан 

Күркіреп құлап келеді 

Дүркіреп кұлап келеді.

Жұбан  Молдағалиев  шығармапары  орыс,  ағылшын,  неміс, 

француз,  испан,  поляк,  венгр,  араб,  моңғол  т.б.  тілдерге 

аударылды.

Өз 

шығармаларында 



акын 

Отанға, 


туған 

жерге 


сүйіспеншілігін көрсетеді..

Жүбан Молдағалиев -үлттық рухы биік,  азаматтык ұстанымы 

айқын акын.

Үн  таспадан 

автор 

орындауында  «Адамдар, 



бақытты 

болыңдар»  өлеңін  тындадық.  Адам  кандай  болу  керек,  ақын  не 

айтады?  Адал  болу  керек,  патриот  болу  керек  деп  балалар  өз 

ойларымен бөлісті.

Осындай  сабақ,  сыныптан  тыс  шаралар,  шығармашылык 

жүмыстар арқылы акын өмірі  мен шығармашылығы туралы  білім 



алуға 

кол  жеткізіп,  нағыз  патриот,  адамгершілігі  Отанға 



сүйіспеншілігі мол түлғаны тәрбиелейміз деп сенім артамыз.




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал