Issn 1607-2782 Республикалық



жүктеу 5.18 Kb.

бет1/12
Дата10.03.2017
өлшемі5.18 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

 
ISSN 1607-2782
 
 
 
Республикалық  
ғылыми-әдістемелік  
журнал 
Республиканский  
научно-методический 
журнал 
 
 
 
 
Қорқыт Ата атындағы Қызылорда 
мемлекеттiк университетiнiң 
______________________________________________________________________________________ 
 
1999 жылғы наурыздан бастап 
жылына екi рет шығады 
№ 1 (31) 2011 
______________________________________________________________________________________ 
 
ХАБАРШЫСЫ 
 
 
 
 
Бас редактор 
- БИСЕНОВ Қ.А.. 
техника ғылымдарының докторы,  
профессор 
 
 
Бас редактордың 
орынбасары 
- ШАЛБОЛОВА Ҥ.Ж. 
  экономика ғылымдарының докторы,    
  профессор 
 
 
Жауапты редактор 
- ОМАРОВ Қ.Ә. 
  география ғылымдарының кандидаты,    
  профессор 
 
 
Аруова Л.Б. 
Баканов Ғ.Б. 
Ибадуллаева С.Ж.  
Кәрібозҧлы Б. 
Қарлыханов Т.Қ. 
Қожамберлиев Б. 
Қожақҧлы Ӛ. 
Қошқаров С.И. 
Майгелдиева Ш.М. 
Нҧрахметов Е.Н. 
Рахатов С.З. 
Сәдуақасҧлы Ж. 
Сәтбай Т.Я. 
Тоқтамысов Ә.М. 
Ҥдербаев С.С. 
Шомантаев А.Ә. 
- техника ғылымдарының докторы, профессор  
- физика-математика ғылымдарының докторы, профессор  
- биология ғылымдарының докторы, профессор 
- филология ғылымдарының докторы, профессор 
- техника ғылымдарының докторы, профессор 
- философия ғылымдарының докторы, профессор 
- тарих ғылымдарының докторы, профессор 
- техника ғылымдарының докторы, профессор 
- педагогика ғылымдарының докторы, профессор 
- филология ғылымдарының докторы, профессор  
- техника ғылымдарының докторы, доцент 
- филология ғылымдарының докторы, профессор 
- тарих ғылымдарының докторы, доцент 
- ауылшаруашылығы ғылымдарының докторы, доцент 
- техника ғылымдарының докторы, профессор 
- ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор 


 
ӘОЖ   37.026.9:371.8-055.1:061.237 
 
ҤЙІРМЕ ЖҦМЫСЫ АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ДАРЫНДЫЛЫҒЫ МЕН 
ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТТЕРІН АРТТЫРУ ЖОЛДАРЫ 
 
Айтбаева. М.А.,  Абекешова А.У.  (Қорқыт Ата атындағы ҚМУ)  
 
Мектепте  оқу-тәрбие  процесін  дҧрыс  ҧйымдастырудың  бірден  бір  жолы  ғылым 
негіздерінен білім берумен қатар сол білімді алуға ынталықты яғни, оқушылардың танымдық 
қызығушылығын ояту және шығармашылық белсенділікті ӛз бетінше ізденуді арттыру. Ҧстаз 
әр  уақытта  ӛзінің  бҥкіл  болмысымен  алдындағы  шәкірттеріне  бойындағы  барлық  қуатын 
жҧмсай  отырып  оны  еліміздің  еңбеккері,  имандылығы  мол,  шапағатты,  зиялы  азамат  етіп 
тәрбиелеуде міндетті екенін естен шығармаған жӛн. 
Қазіргі  ғаламдану  заманында  еліміздің  әлеуметтік  –  экономикалық  дамуы, 
индустрияның  қарыштап  ӛсуі,  әлемдік  деңгейге  кӛтерілуге  бет  бҧруы  кезеңіндегі  ҧлттық 
мәдени  –  тарихи,  рухани  қҧндылықтарымызды  бойына  сіңірген  азаматтарға  қоғам 
сҧранысының ӛсуі білім жетістіктерін ӛркениетті елдердің білім деңгейіне кӛтеру қажеттігін 
алға тартады. 
Қазақстан  халқының  ілгері  дамуын  қамтамасыз  ететін  –  білім  саласы.  Бҥгінгі  таңда 
білім  саласының  алдында  дайын  білімді,  дағдыларды  меңгеретін,  қайталайтын  ғана  емес 
шығармашылық бағытта жҧмыс істейтін тың жаңалықтар ашатын, біртума ойлау қабілетімен 
ерекшеленетін  жеке  тҧлға  қалыптастыру  міндеті  тҧр.  Бҧл,  әрине,  оқушылардың 
шығармашылық  әрекетін  дамытуда  маңызды  мәселе  екендігін  дәлелдейді.  Жалпы 
оқушылардың  шығармашылық  әрекеті  ғылыми  –  педагогикалық  проблема  ретінде  едәуір 
зерттелген.  Оқушылар  бойында  «шығармашылық  әрекет  тәжірибелерін»  қалыптастыру 
қажеттілігі туралы 80 жылдары-ақ И.Я. Лернер жазған болатын. 
Қазақстанда  шығармашылықтың  дамуы  жӛнінде  арнайы  зерттеу  жҧмысын  жҥргізген 
психолог  –  ғалымдар  Т.  Тәжібаев,  Ж.  Аймауытов,  В.  К.  Шабельников,  Н.  Палагина,  Қ.  Р. 
Рахымбаев, М. О. Резванцева, С. Қ. Бердібаева, Б. Тҧрғынбаева еңбектерін атап ӛтуге болады.  
«Бала  мейлі  жақсы,  мейлі  жаман  іс  болсын,  әйтеуір  бірдеме  істеуі  керек.  Ештеңемен 
айналыспаған адамның жан дҥниесі жӛнді жетілмейді.» Ж. Аймауытовтың бҧл пікірі белгілі 
психолог А. Н. Леонтьевтің адам психологиясы тек іс - әрекет ҥстінде дамып отырады дейтін 
қағидасына жақын тҧжырым деп есептейміз. 
Ғылыми  зерттеулерге  сҥйенетін  болсақ,  оқушы  шығармашылығын  дамытуда 
«шығармашылық  тапсырмалар»  ҥлкен  рӛл  атқарады.  «Шығармашылық  тапсырмалар»  атауы 
педагогикада  белгілі,  екі  қҧрамдас  бӛліктен  тҧрады.  Шығармашылықты,    біріншіден, 
оқушылар  дербес,  ӛз  бетімен  ойдан  жаңаны  қҧрастырады,  екіншіден,  жағдай  тудырушы 
материалдар 
даярлап, 
шығармашылыққа 
икемдейтін 
ересек 
адамның 
қатысуы 
қарастырылады.  
Білім берудің қазіргі міндеттерін шешу жағдайындағы негізгі бағыттардың бірі – жеке 
тҧлғаның шығармашылық дамуын қалыптастыру болып табылады. 
Шығармашылық – жаңа бір нәрсе жасалатын қызмет тҥрі, адам қабілетінің жоғарығы 
дәрежеде  нәтиже  алуы.  Қоғам  шығармашылықтың  ӛзі  ӛнім  екенін  тҥсініп  келеді.  Жаңа 
технологияларды  іс  жҥзіне  енгізу  ӛндірістік  және  әлеуметтік  ӛмірге  жаңа  мазмҧн  кіргізетін, 
болашаққа  қатысты.  Жаңа  міндеттер  қойып  шеше  білетін  шығармашылық  ақыл  ой  қабілеті 
бар  адамдарды  қажет  етеді.  Мемлекеттік  даму  барысында  ақыл-ой  және  шығармашылық 
әлеуметтік ролі орасан
 
зор  «Шығармашылық»  деген сӛздің тӛркіні, этимологиясы «шығару» 
«ойлап табу» дегенге келіп саяды. Демек жаңа нәрсе ойлап табу, сол арқылы жетістікке жету 
деп тҥсіну керек. Кӛрнекті психолог Л.С. Выготский «шығармашылық» деп жаңадан ашатын 
әрекетті  атаған.  Ал  осы  мәселені  терең  зерттеген  психологтардың  бірі  Я.А.  Пономарев  оны 
«даму» ҧғымымен қатар қояды. Ӛйткені әрбір жаңалық, әсіресе, ақыл-ой саласында болса ол 
адам  психикасын  жаңа  сапалық  деңгейге  кӛтереді  деп  есептеді.  Бҧл  пікір  бҥгінгі  кҥні 
ПЕДАГОГИКА ҒЫЛЫМДАРЫ
 


 
педагогиканың  талаптарына  сәйкес  келуімен
 
кӛңілге  қонымды.  Шығармашылық  –  бҥкіл 
болмыстың,  қозғалыстың,  дамудың,  бір  сӛзбен  айтқанда  тіршіліктің  кӛзі.  Қоғам 
қҧбылыстарында  жеке  адамның  ақыл-санасында,  іс-әрекетінде,  ішкі  жан  дҥниесінде 
шығармашылықтың табиғи ҥрдістері ҥздіксіз жҥріп жатады әрі белгілі бір жҥйемен дамиды. 
А.Н.Луктің  ойынша  шығармашыл тҧлға:  импульсивті, еркін  ой  иесі әзілге  бейім, қарапайым 
сын  кӛзбен  қарайтын  қиялы  ойы  бай  адам.  Сонымен,  шығармашылық  дегеніміз  – 
қайшылықтарды шешуге бағытталған ол ҥшін жекелік қасиеттердің болуын талап ететін, жеке 
адам ҥшін немесе әлеуметтік мәні бар жаңалыққа әкелетін адам әрекеті болып табылады. 
Адамның шығармашылық мҥмкіншілігі ерте жастан пайда болады. Оның дамуының ең 
қарқынды  кезеңі  –  2-5  жас  аралығы.  Бҧл  жаста  жеке  тҧлғаның  фундаменті  қалыптаса 
бастайды.  Дәл  осы  кезеңде  ата-аналар,  тәрбиешілер  баланың  шығармашылық 
талпыныстарына  кеңінен  қолдау  кӛрсетуі  керек.  Баланың  қабілеттерінің  ертеден  байқалатын 
белгілерін  ата-аналар  мен  педагогтар  назардан  тыс  қалдырмауы  тиіс,  ӛйткені  балалар  тҥпкі 
дарынының  алғышарттарын  кӛрсетуі  мҥмкін.  Барлық  балаларда  жас  ӛсе  келе  ақыл-ойдың 
кҥрделі қасиеттері, айқын алуан тҥрлі сезімдері қалыптасады. 
 
Балаларда  жас  ерекшеліктері,  балалық  сезімталдығы,  жҥйке  жҥйесінің  әлсіздігімен 
ерекшеленеді,  азғана  әсердің  ӛзі  олардың  кҥшті  реакциясын  туындатады  –  бҧл  олардың 
балалық  қабылдауының,  сезімталдығының  себебі  болып  табылады.  Жылдар  ӛткен  сайын 
жҥйке жҥйесі кҥшейеді және соған орай баланың тікелей қабылдау қабілеті азаяды. Әртҥрлі 
ерте  кезеңдерде  әртҥрлі  қабілеттерді  дамытудың  қолайлы  ішкі  жағдайы  туындайды.  Нақты 
қабілеттің  даму  кезеңінде  кез  келген  бір  себеппен  жіберіліп  алса,  оның  ары  қарай  дамуын 
қиындатуы  мҥмкін.  Ерте  мектеп  жасы  бала  ҥшін  тәрбиелеу,  білімді  игеру  және  жинақтау 
кезеңі.  Бҧл  кезеңдегі  балалардың  мінез-қҧлық  ерекшеліктері  шығармашылық  процестің 
сәттілігне  ықпал  етеді:  беделдіге  сенімді  бағыну,  жоғары  қабылдаушылық,  сезімталдық, 
балалық  ойынмен  кӛп  нәрсеге  қатынасы.  Бастауыш  сынып  оқушыларында  аталған 
қабілеттердің  әрқайсысы  оң  тҧсымен  кӛрінеді,  ал  кейбір    оқушылардың  қабілеттері  азайып, 
ӛзінің  маңызын  жоғалтады.  Бала  кезде  қабілеттің  белгілерінің  нақты  маңызын  бағалау  қиын 
және  ары  қарай  дамуын  қарастыру  кҥрделі.  Жалпы  білім  беретін  және  кәсіби  мектептің 
реформасы  –  оқушылардың  жан-жақты  дамуын,  олардың  еңбекпен  оқыту  және  эстетикалық 
тәрбиесін  жетілдіруді  мектеппен  бірге  жҥзеге  асыруға  міндеттелген  мектептен  тыс 
мекемелерді кеңінен дамытуды қарастырады. 
 
Оқушылардың  шығармашылық  мҥмкіндіктерін  ашуға  кӛмектесетін,  олардың  еңбекке 
психологиялық және практикалық даярлығын жҥргізуге ықпал ететін, кӛркем шығармашылық 
және  техникалық  қабілеттердің  ҥйірмесін  дамытуға  аса  назар  аударылады.  Кез  келген 
ҥйірменің  белсенді  жҧмысы,  оқушылардың  эстетикалық  мәдениеті  мен  еңбек  сҥйгіштігін 
тәрбиелеуге, олардың политехникалық ойлау қабілетін арттыруға, әдемілікті сезіну, қабылдау 
қасиеттерін  дамытуға  ықпал  етеді.  Техникалық  және  кӛркем  шығармашылық,  ҥйірме 
жҧмыстары,  еңбек  сабақтары  -    сабақтан  тыс  уақытта  оқушылардың  қызметімен  тікелей 
байланыста ӛтуі тиіс. Ол оқыту, тәрбие беру жҧмыстарының бір буыны болып табылады және 
онымен бірге  ортақ  педагогикалық міндеттерді шешуі  тиіс  ҥйірме  жҧмысының  практикалық 
қызметі оның бағдарламасымен анықталады. Осы негізде басшы перспективалық-тақырыптық 
жоспар  жасайды.  Жҧмыс  бағдарламасында  ҥйірме  басшысы  негізгі  педагогикалық 
принциптерді  ескеруі  тиіс,  мектеппен  бірге  бҧйымдарды  ӛңдеуге,  оларға  арналған 
инструменттер  мен  қҧралдарды,  оқудағы  методикалық  әдебиеттер  мен  ӛнеркәсіптік 
технологияларды  пайдаланудың  ортақ  әдістерін  пайдалануы  тиіс.  Бҧл  жерде  оқушылардың 
қиялы  мен  шығармашылықтарын  пайдалануға  ҥлкен  мҥмкіндіктері  бар.  Басшы 
шығармашылықты  безендіретін  технологиялық  ӛңделетін  нақты  бҧйымды  таңдауы  тиіс.  Бҧл 
бҧйымның  технологиялық  безендірілуі  кҥрделі  болмауы  және  оларды  даярлауға  аз  уақыт 
шығындалуы тиіс, ӛйткені оқушылар ӛз еңбектерінің нәтижесін кӛре алуы керек. Бҧл олардың 
мҥддесін,  ӛзіндік  еңбекке  талпыныстарын  дамытуға  ықпал  етеді.  Алғашқы  практикалық 
сабақта  мҧғалім  оқушылар  мен  оң  психологиялық  қарым-қатынас  орнатуы  тиіс,  оларды 
шығармашылық  жҧмыспен  қызықтыруы  және  олардың  даярлық  деңгейін  анықтауы  қажет. 
ҚМУ ХАБАРШЫСЫ 1 (3
1) 2011
 


 
Мҧғалімдер  балаларды  жҧмыста  ҧқыпты  болуға  ҥйрету,  бҧл  қызмет  тҥрі  салақтықты  қажет 
етпейтінін,  тіпті  азғантай  ақаулардың  ӛзі  бҧйымның  сыртқы  тҥрі  мен  санасын  бҧзатыны 
туралы тҥсіндіруі керек. Сападан басқа маңызды кӛрсеткіш, бҧйымды даярлауға кеткен уақыт 
болып  табылады.  Ҥйірме  сабақтарын  ҧйымдастырудың  негізгі  принциптерінің  бірі  – 
оқушылардың  қызмет  тҥрлерін  кезектестіру.  Ол  негізі  практикалық  сипатта  болады,  бірақ, 
материалдық  қасиеті,  бҧйымды  ӛңдеу  технологиясы,  конструкциялау  туралы  теориялық 
мілеметтер  де  қажет,  ӛйткені  оларсыз  негізгі  технологиялық  модельдеуді  және 
бағдарламалаумен  қарастырылған  бҧйымдардың  конструкциясын  жасау  бойынша 
оқушылардың  ӛзіндік  шығармашылық  жҧмысын  зерттеу  мҥмкін  емес.  Сондықтан 
практикалық сабақты теориялық сабақтармен кезектестіріп ертерек бастаған жӛн. 
 
Теориялық мәлеметтер бҧйымды даярлау процесімен байланысты негізгі мәліметтерді 
қамтуы тиіс. Олардың мазмҧны оқытылатын материалдың логикалық байланысты болуы және 
қосымша  міндеттерді  шешуде  кӛмектесуі  керек.  Мҧғалім  оқушылармен  сҧхбаттарда  сәндік 
қолданбалы  халық  ӛнері  мен  ҧлттық  дәстҥрге  негізделген  кӛркем  қолӛнердің  тарихи  дамуы 
жайындағы  мәселелер  қозғалуы  тиіс.  Мҧндай  әңгімелер  эстетикалық  тәрбиеге  ықпал  етеді 
және  туған  ӛлкенің  мәдениетін,  оның  дәстҥрі  мен  салтына  зерттеуге  қызығушылықты 
туындатады.  
 
Ҥйірме  жҧмысы  –  оқушылардың  демалысын  дҧрыс  ҧйымдастыру,  оқушылардың 
шығармашылық қабілеттерін, ҧйымдастырудың дағдылары мен біліктіліктерін дамыту болып 
табылады.  Оқушының  дарындылығының  дамуы,  қабілетінің  ашылуы  кӛбінесе  мҧғалімнің 
кәсіби  біліктілігіне және оның тҧлғалық қасиетіне байланысты екені айдан анық. 
            Кӛбінесе  ―дарынды  оқушы  –  бҧл  жақсы  оқитын  оқушы‖  деген  пікір  қалыптасқан. 
Белгілі ағылшын психологы П.Торранстың зерттеулері бҧл пікірдің мҧғалімдер арасында жиі 
кездесетінін  анықтады.  Оларға  оқуда  қиыншылық  туғызбайтын,  тәртіпті,  ҧйымшыл,  білімді, 
тҧрақты, ҧғымтал, ӛз ойын нақты және тҥсінікті жеткізе алатын оқушылар кӛбірек ҧнайды. Ал 
қисынсыз  сҧрақ  қоятын,  ӛз  жҧмысымен  ғана  айналысатын,  тәуелсіз,  кӛбіне  тҥсініспеушілік 
туғызатын, қияли, әр нәрсеге кӛзқарасы бӛлек оқушылар ҧнамайды. П.Торранстың зерттеулері 
нақ  осы  қасиеттер  оқушының  шығармашылық  дарындылығын  кӛрсететін  және  оның  нашар 
оқитын оқушылардың арасында да аз емес екендігін айқындаған. Сондықтан мҧғалімдер осы 
зерттеулердің нәтижесін есте ҧстағаны жӛн.  
            Дарынды  оқушымен  жҧмыстың  негізгі   мақсаты-  олардың  шығармашылық  жҧмыста 
ӛзінің  қабілетін  іске  асыруға  дайындығын  қалыптастыру.  Ал  мақсатқа  жету  оқу 
бағдарламасын  тереңдетіп  оқыту  және  оқушының  танымдық  белсенділігін  дамыту  арқылы 
жҥзеге  асады.  Дарынды  оқушымен  жҧмыс  жҥйесіндегі  мҧғалім  маңызды  орын  алады.  
Оқушының  болашақтағы  мамандығына  байланысты,  яғни  кәсіби  тағдыры  тек  қана  жақсы 
мҧғалімге  байланысты.  Бҧл  контексте  болашақ  мҧғалімді  жаңашыл  педагогтердің  
инновациялық  тәжірибесін  шығармашылық  ынтамен  меңгеру  және   пайдалану  арқылы 
даярлаудың  келешегі  зор  деп  ойлаймыз.  Жаңашыл  педагогтер  оқушының  жеке  тҧлғалық 
абыройын  барынша  қҧрметтеуге,  оның  шығармашылық  қабілеттері  мен  бейімділіктерін, 
ӛздігімен  ойлау  қабілетін  дамытуға,  жағымды  эмоционалдық  педагогикалық  ҥрдісті 
қалыптастырып,  одан  педагогикалық  зорлықтың  барлық  тҥрін  аластатуға   бағытталған 
ізгіліктік стратегиясымен сипатталады.  
Олардың тәжірибесі мына ережелерге негізделеді: 
-  оқытуды  мҧғалім  мен  оқушының  ӛзара  шығармашылық  қарым-қатынасы  ретінде 
қабылдау. 
-  кҥрделі  мақсат  идеясы  (оқушының  алдына  барынша  кҥрделі  мақсат  қойылып,  оны 
орындай алатындығына сенімін нығайту); 
-  ӛзіндік талдау (оқушылардың жҧмыс нәтижелерін жеке және ҧжымдық талдау); 
-  ерікті  таңдау  (мҧғалімнің  оқу  материалының  жақсы  меңгерілуі  мақсатында  сабақ 
уақытын ӛз бетінше пайдалануы); 
-  оқушылардың ӛзін- ӛзі шығармашылық басқаруы; 
-  тәрбиеге жеке тҧлға тҧрғысынан қарау; 


 
-  ата- аналармен ынтымақтастық қҧру. 
Сонымен,  жаңашыл  педагогтердің  инновациялық  тәжірибесі  тҧлғаны  дамытуда  ізгілік 
және шығармашылық кӛзқарасқа негізделген әдістер мен жҥйесін қҧрайды. 
Мҧғалімнің біліміне қойылатын талаптар: 
-  ӛзінің сабақ беретін пәнін мемлекеттік стандарт деңгейінен жоғары деңгейде білу; 
-  оқушы дарындылығының моделін білу; 
-  қазіргі заманға сай оқытудың жаңа технологияларын білу; 
-  дарынды оқушыны оқыту, тәрбиелеу ҥрдісінде ҥлгірімге ғана кӛңіл бӛлмей оның басқа 
да кӛрсеткіштерімен байланысына да кӛңіл бӛлу; 
-  дарынды оқушылардың ерекшелігін ескере отырып, оларға шығармашылықпен жҧмыс 
жасайтын тапсырмалар дайындай білуі. 
Мҧғалімнің іскерлігіне қойылатын талаптар: 
-  дарынды оқушыны анықтау әдістерімен жҧмыс жасай алуы; 
-  дарынды  оқушыларды  (жекелей  және  топпен)оқытуға  арналған  бағдарлама 
қҧрастырып, сонымен тҧрақты жҧмыс істей білуі; 
-  оқушы дарындылығын дамытуға қажетті зерттеу жҧмыстарын жҥргізе алуы; 
-  дарынды оқушыны оқытудың нәтижесін нақты бағалай білуі; 
-  дарынды оқушының ғылыми –ізденіс жҧмыстарымен айналысуына жетекшілік етуі; 
-  дарынды  оқушыны  олимпиадалар  мен  сайыстарға  дайындауда  жетістікке  жете 
алатындай деңгейде жҧмыс жасауы. 
Сондай-ақ  дарынды  оқушылармен  нәтижелі  жҧмыс  жасайтын  мҧғалімнің  кәсіби 
―бейнесі‖  мынадай  қасиеттерден  тҧрады:  жоғары  кәсіби  біліктілік,  даралық  қасиет, 
білімпаздық,  ойлап  табуға  және  ғылыми   зертеу  жҧмысына  қабілеттілік,  кәсіби  қызметін 
ӛздігінен жетілдіруге ҧмтылушылық. Дарынды оқушымен жҧмыс мҧғалімнің ӛзіне, қызметіне 
және  кәсіби  біліктілігіне  жаңа,  жоғары  талаптар  қояды.  Тіпті  оның  кәсіби  жетілуіне  ӛзгеше 
емтихан болып табылады.  
           Ҧлы  ойшыл  Плутарх  кезінде  былай  депті:  ―…Кӛптеген  табиғи  талант  дарынсыз 
ҧстаздардың  кесірінен  жойылып  кетеді.  Олар  дарынның  табиғи  қҧбылысына  терең  бойлай 
алмай, тҧлпарды есекке айналдырып қҧртып тынады‖. Міне, ҧстаз осындай келеңсіздікке жол 
бермеуі керек. 
Оқушылардың шығармашылық  қабілетін арттырып, ынталандыру ҥшін сабақтарды мынадай 
жолдармен ӛткізуге болады: 
1.     Сабақта кең кӛлемде кӛрнекі қҧралдарды пайдалану; 
2.     Сабақты тҥрлендіріп ӛткізу; 
3.     Сабақта оқушылар ӛздері жасаған суреттер, схемаларды пайдалану; 
4.     Техникалық қҧралдарды тиімді қолдану; 
5.     Сабаққа қатысты бейнетаспаларды, фильмдерді кӛрсету. 
Ҧстаз  еңбегі  –  оқушы  білімімен  ӛлшенеді  десек,  ҧстаз  еңбегінің  кҥрделілігі  -  әрбір 
оқушы жҥрегіне жол таба білуінде. Әрбір баланың бойындағы қабілетті дамыту арқылы ӛзін, 
ӛмірді,  әлемді  танып  білуге,  қоғам  алдындағы  жауапкершілік  қасиеттерін  сезіндіре  білуінде 
жатыр.  Бір  дана:  «Бір  жылдығын  бҧрын  ойлаған  кҥріш  егеді,  он  жылдығын  бҧрын  ойлаған 
ағаш  егеді,  ал  жҥз  жылдығын  бҧрын  ойлаған  бала  оқытады»  деген  екен.  Олай  болса 
адамгершілігі мол, тіршілік атаулыға жаналықтар енгізу, ҥлкен жҥректі адамды қалыптастыру 
ҥшін қызмет ету әр ҧстаз жҥрегін тербетері сӛзсіз. 
Қорыта  айтқанда,  оқушы  бойында  шығармашылықты  дамытуда  ҥздіксіз  қҧлшыныс, 
оқуға,  білім  алуға  деген  ҧмтылыс  ҧдайы  ӛшпей,  кҥннен-кҥнге  дами  тҥсуі  қажет.  Сонда  ғана 
оқушы бойында білім нҧры тасып, сыныптан-сыныпқа кӛшкен сайын оқушының ішкі дҥниесі, 
сыртқы ортамен байланысы дамып, оқушы дҥниетанымы арта тҥсері анық. 
 
Әдебиеттер: 
1.  Назарбаев  Н.―Біздің  халқымыз  жаңа  ӛмірге  бейімделуі  керек‖.//‖Егемен  Қазақстан‖.  – 
2000. - 31 мамыр.  


 
2.
 
Хмель Н.Д. Теоретические основы профессиональной подготовки учителя. – Алматы: 
―Ғылым‖, 1988. 
3.
 
ҚР Білім туралы Заңы. Астана, 2007. 
4.
 
Бабаева Ю. Д. Динамическая теория одаренности.  Основные современные концепции 
творчества и одаренности. - М., 1997. 
Резюме 
Данная статье рассматриваются вопросы организации кружковой работы как средства 
активизации творческих способностей школьников. 
 
Summary 
 
The  given  article  touches  upon  the  ways  of  teaching  the  creative  labour  principles  on 
technology  with  accordance  of  up-to-date  requirements.  The  article  emphasizes  the  duties  and 
principles of teachers’ activities in order to achieve the goals above mentioned.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              
 
 
 
ӘОЖ : 371.14:378 
 
ЖОҒАРЫ  БІЛІМДІ  МАМАНДАР ДАЙЫНДАУ  САПАСЫН  КӚТЕРУ  МӘСЕЛЕЛЕРІ 
 
Қошқаров С.И. (Қорқыт Ата атындағы ҚМУ) 
                                           
            Кеңес  дәуірінде  жоғары  оқу  орны  әрі  кеткенде  жеті-сегіз,    факультет  бір-екі 
мамандықтар  бойынша білім  беретін.  Тәрбие  жҧмысының  басымы  факультет  деканаттарына 
жҥктелетін.  Оқу  ісін  атқарушы  кафедралар  еді.  Казір  де  осы  ҥрдіс  негізінен  сақталған. 
Сонымен  бҧрын  факультет  мамандықтар  саны  бойынша  барынша  ықшамды  тҧғын.  Демек, 
студенттер  қҧрамы  біркелкі  болатын.  Бҧл,  белгілі  дәрежеде  тәрбие  жҧмысының  
бірыңғайлығына  жол  ашатын,  соның  негізінде  оның  бірсыпыра  жеңіл  атқарылуына  да 
мҥмкіндік беретін. 
Бҥгін  жағдай  ӛзгерген.  Факультетте  оннан  аса  әртҥрлі  мамандықтар  бар.  Осыған 
байланысты  студенттер  қҧрамы  да  кҥрделенген.  Мҧның  бәрі  тәрбие  жҧмысына  салмақ 
тҥсіруде.  Казір  осы  жҧмысты  факультет  деканаттары  тиімді  де  сапалы  атқарып  жатыр  деп 
айту қиын. Бірақ,  бҧрыннан қалыптасқан жҥйеге сәйкес жоғары мектепте ол әлі сол кҥйінде 
орындалып  жатыр.  Сондықтан,  факультет  деканы  мен  оның  орынбасары  тәлімгерлерді 
соңдарына ілестіріп, студент тәрбиесімен  шҧғылдануда. 
 
Тәрбие жҧмысын атқару тізбегі тӛмендегідей: тәрбие жӛніндегі проректор – тәрбие ісін 
ҧйымдастыру  басқармасы  –  факультет  деканы  –  факультет  деканының  тәрбие  жӛніндегі 
орынбасары  –  топ  тәлімгері.  Мҧндағы  екінші  қҧрылым  оқу  орнының  кӛлемі  мен  ауқымына 
байланысты бӛлім болуы да мҥмкін. 
 
Тізбекте шығарушы кафедра меңгерушісі жоқ. Бір есептен бҧл оның оқу ісімен кеңінен 
айналысуына жағдай жасау ҥшін  ойластырылған шығар деп те топшылауға болар. Әрине, бҧл 
жҥйеде  кафедра  жетекшісі  шығармашылық  жҧмыс  атқаруға  жоғары  мҥмкіншілікке  ие. 
Алайда, осының дҧрысы мен бҧрысын, оңы мен терісін талдап кӛрелік. 
Жоғары  метепте  бес  жыл  кафедраны  басқардым,  кейін  он  ҥш  жыл  ҥзіліссіз  факультет 
деканы , сосын бес жыл оқу ісі жӛніндегі проректоры қызметтерін атқардым. Бҧл  маған осы 
мәселеге  ішінен  ҥңіліп,  оның  әртҥрлі  тҧсынан  зерттеуге  мҥмкіншілік  берді  деп  ойлаймын. 
Ҧзақ  мерзімде  жинақтаған  тәжірибемді  саралай  келе    студентті  тәрбиелеу  мен  оған  сапалы 
білім беруді бір қолға, бір қҧрылымға ӛткізу  қажеттігін тҥсіндім. Ол қҧрылым  –  шығарушы 
кафедра. 
 
Біз  бҧл  жерде  факультет  деканын  студенттерден  қашықтату  деген  ойдан  аулақпыз. 
Керісінше, студентке кафедра меңгерушісін барынша жақындатпақшымыз. Ӛйткені бҥгін осы 
тҧлға оқушыдан біршама  алшақ тҧр. Оның барша қҧнды тәжірибесі, оқушыға берер тәрбиелік 


 
әлеуеті  толығынан  пайдаланылмай  отыр.  Ал,  шынтуайтында,  жоғары  мектепте  кафедра 
меңгерушісі  студентке барлығынан жақын тҧрған басшы. Солай бола тҧра ол, ӛкінішке орай, 
жастар тәрбиесіне ӛз мҥмкіншілігін  сарқа беріп, молынан сіңіре алмай келеді. 
 
Жасыратыны жоқ, факультет басшысы жҧмыс басты. Бҧрын да солай болған. Ӛйткені, 
оқу  орны  деңгейінде,  қалада,  жалпы қоғамда   болып  жататын  жиындар  мен  іс-шараларға  ол 
міндетті  тҥрде  ат  салысады,  қатысады.  Сондықтан,  факультет  деканы  тәрбие  жҧмыстарын 
негізінен ӛзінің орынбасарына жҥктейді. Ал, кейінгілер кӛпшілігінде барып-кел мен жҧмсауға 
ыңғайлы, тәжірибесі анау айтқан мол емес жас оқытушылар. Бҧл, әрине, тәрбие жҧмысының 
сапасына кері әсерін тигізбей жатқан жоқ. Кафедра меңгерушілері болса әдетте мол тәжірибе 
жинақтаған білікті ҧстаздар. Сондықтан, олар студентпен сӛйлесу жолдарын жетік біледі де, 
оны  іскерлікпен  жҥзеге  асыра  алады.  Ол  оқушылардың  мҧң-мҧқтажын  да  терең  тҥсінеді. 
Сонымен  қатар  тәлімгер  -  оқытушылар  осы  кафедрадан  болғандықтан  олар  әркез  бӛлім 
жетекшісі  маңынан  табылады.  Демек,  студенттер  де  ,  олардың  ҧстаздары  да    бір  кафедра 
аумағында.  Кӛзін  тауып,  жолын  ҧтымды  таңдай  білсе  бҧл  жағдай,  сӛз  жоқ,  тәрбие  жҧмысы 
қарқынын  еселеуге  мҥмкіншілік  береді.  Ӛйткені,  кафедра  меңгерушісінен  артық  ешкім  де 
мамандық  ерекшеліктерімен  студенттің  нақты,  атаулы  тәрбиесін  ҧтымды  ҥйлестіре  алмайды 
да. 
 
Кафедра  меңгерушісі  тәрбие  жҧмыстарына  тәлімгерлермен  қатар      қҧрылымның  ӛзге 
оқытушыларын  да  жоғары  дәрежеде  қосу  жолдарын  біледі.  Соның  арқасында  бӛлімнің  
барлық тәрбиелік әлеуетін тҥбегейлі пайдалануға жол ашылады.  
  
 Ҥстіміздегі  оқу  жылында  жҥргізген  тәжірибеміз  осы  айтқандарды  толығынан 
дәлелдеді.  Сол  нәтижелерді  келтірейік.  Біздің  кафедра  «Мелиорация,  жерді  баптау  және 
қорғау»,  «Су  ресурстары  және  суды  қолдану»  мамандықтары  бойынша  білім  алушы  96 
студентке  дәріс  береді.  Қыркҥйек  айында  осы  студенттердің  оқу  тәртібі  ойдағыдай  болған 
жоқ.  Қазан  айының  басынан  біз  оларды  ӛз  қарауымыз  бен  ықпалымызға  алдық.  Әрбір  топ 
кӛлемінде білім алушылармен пікірлестік. Олардың жартысына жуығымен жеке сӛйлестік те. 
Алдымен  білім  алушыларға  мамандық  ерекшеліктерін  ҧғындырдық.  Ӛңір  ҥшін  осы 
мамандықтың басты орын алатынын жете тҥсіндірдік. Оларды ауылдың асыға кҥтіп жатқанын 
да  жасырған  жоқпыз.  Сонымен  қатар  ата-аналар  мақсаты  мен  арманы  да  ӛз  алдына  ҥлкен 
әңгіме  болып  жатты.  Солардың  барлығы  студенттердің  азаматтық    борышы  мен  сезімін 
жетілдіріп  ҧштауға  себеп  болды  деп  ойлаймыз.  Бҧл  әңгімелерде  студенттердің  жеке 
жауапкершілігін кӛтеру басты мақсат болғанын айтуымыз жӛн. Біздің бастапқы кӛздегеніміз 
олардың оқу тәртібін жақсарту еді. Нәтижесінде, сабаққа келуі қыркҥйекпен  салыстырғанда 
қазан айында 16, қарашада 20, желтоқсанда 16 пайызға жоғары болды.  
Мҧнан  тәрбие  жҧмысын  әр  білім  алушымен  тҥбегейлі  атқарса,    дәрісті  себепсіз 
жіберуді жоюға болатынын байқадық. Бӛлек айтарымыз, біз ӛз жҧмысымызда студенттердің 
ата-аналарын  шақырып,  оларға  хабар  беріп,  ығыр  еткен  жоқпыз.  Бар  салмақты  оқушының 
сана  сезіміне,  оның  жеке  жауапкершілігіне  аударғанды  жӛн  кӛрдік.  Бҧл,  біздің  ойымызша, 
студенттердің адами, азаматтық болмысын шынықтырып  пысықтауға, олардың ӛзінше шешім 
қабылдауды  ҥйреніп,  алдағы  қызығы  мен  қиындығы  мол  ҥлкен  ӛмірге  әжептәуір 
дайындықпен келуіне шамалы да болса ықпал берді. 
 
Бҧгін  жоғары  мектепте  тәрбие  жҧмысы  негізінен  деканат  және  басқа  бӛлімдер 
тарапынан    реттік,  бір  мәртелік  ҥрдіспен  ӛткізіледі.  Демек,  осы  маңызды  жҧмысқа  
тҧрақтылық,  ҥздіксіздік,  жҥйелілік  жетіспей  жатыр.  Бҧл  ҥлкен  кемшілік.  Ал  осы  кемшілік 
тәрбие жҧмысын кафедра меңгерушісі ӛз қолына алса  жойылады. 
 
Факультетте  кем  дегенде  ҥш,  орташа  алғанда  бес-алты  шығарушы  кафедра  бар. 
Сондықтан да, факультет ішінде оқу-тәрбие жҧмысын ҧйымдастыруда кӛпмәнділік орнайды. 
Бҧл,  сӛз  жоқ,  оқу-тәрбие  ісіне  жақсы  ықпалын  тигізеді.  Ӛйткені,  әр  кафедраның  ішкі 
ерекшелігіне, оқытушыларының тәжірибелілігіне, олардың кәсіби ынтасы мен қҧштарлығына 
орай  атқарылып  жатқан  оқу-тәрбие  жҧмыстар  дәрежесі  мен  нәтижелері  де  әртҥрлі  болмақ. 
Міне  осы  тҧста  факультет  деканына  жаңа  жҥк  те  ауады.  Оның  басты  міндеті  кафедралар 
жҧмысын  ҧтымды  ҥйлестіру  болып  қалады.  Мҧндағы  мақсат  кафедраларда  оқу-тәрбие 


 
жҧмыстарын  атқарудағы  тиімді,  сапалы,  алға  жетелеуші  ҥлгілері  мол  тәсілдерді  талдап, 
оларды саралап, соңында ең ҧтымды, жаңашыл деген әдістерді бҥкіл факультет кӛлемінде оқу 
ҥдерісіне  енгізу.  Осы  жағдайда  кафедралар  арасында  ӛзара  ӛнегелі  бәсекелестік  пен  жоғары 
жанашырлық әріптестік ҥрдістері орын алады. Бҧл ӛз кезегінде оқу-тәрбие ісінің сапасын, сӛз 
жоқ, алға сҥйрейді.  
  
«Аздың  ашпын,  кӛптің  тоқпын»  дегеніне  сенбе  дейді  халық  даналығы.  Осы  ҧғым  біз 
әңгімелеп  жатқан  мәселеге  байланысты  айтылғандай.  Ӛйткені  факультет  деканының 
қарамағында  студенттер  «кӛп»,  ал  кафедра  жетекшісі  жанында  олар  «аз».  Сол  себепті 
бҧрынғыға қарағанда әрбір студент   кафедра меңгерушісінен тәрбие тағылымдарын барынша 
молынан алады. Жоғарыда кӛрсеткендей факультетте ҥш немесе бес кафедралар болады. Міне 
сондықтан  да  кафедра  меңгерушісінің  атқаратын  тәрбие  жҧмыстарының  қарқыны  факультет 
деканына қарағанда ҥш-бес есе  жоғары болып келеді. Бҧл, әрине, арифметикалық есептеуге 
жҥгінгенде ғана. Жоғарыда айтылған басқа артықшылықтарды  ескерсек бҧл нәтиже  еселенуі 
де ғажап емес. 
 
«Малды тапқанға баққыз»  - дейді атамыз қазақ. Осы қағиданың басты мағынасы  - әр 
істі жанашырлығы мол азаматтарға сеніп тапсыру. Болашақ студентпен алғашқы байланысты, 
әрине, кафедра орнатады.  Кафедра оқуға тҥсушілермен алдын-ала кәсіби бағдар жҧмыстарын 
атқарды,  олардың  оқу  орнына  келуіне  бірден-бір  себепкер  де  болды.  Осыған  сәйкес 
мамандыққа  қабылданған  әрбір  студент  келешегі  кафедра  ҧжымын  ерекше  толғандырады. 
Сондықтан да, тәрбиелеп, білім берудің бірінші, бастапқы, маңызды бӛлігі де сол кафедраның 
ҥлесінде болғаны әбден орынды. 
 
Біз  ҧсынып  жатқан  жҥйе  қолдауға  ие  болса  шығарушы  кафедра  жоғары  мектептегі 
ӛзінің  бҧрыннан  кҥткен  биік  орнын  табады.  Ол  кезде  кафедра  меңгерушісі  ҧжымда  негізгі 
тұлға  дәрежесіне  кӛтеріледі.  Осылай  айтуға  кафедраға  жаңадан  жҥктелетін  міндеттердің 
салмағы  мен  кҥрделілігі  негіз  бола  алады.  Және  бҧған  қосымша  –  кафедра  меңгерушісінің 
жоғары  біліктілігі  мен  мол  тәжірибелілігі.  Ӛйткені,  кафедра  басқаруға  мамандыққа  дәріс 
беретін  оқытушылардың  ең  тәжірибелісі  мен  жастар  болашағына  шынайы  да  ыстық 
жанашырлық пен биік жауапкершілік танытатын азамат қойылады ғой, әдетте.  
 
Кейбір  кафедра  меңгерушісі    оқу  жҧмысын    сапалы  ҧйымдастырайын,  ал  факультет 
деканы  тәрбие  ісімен  ӛзі  айналыса  берсін  деуі  мҥмкін.  Бҧл  ойлам  тәрбие  жҧмысының 
маңыздылғын  тҥбегейлі  сезінбей,  оған  жӛнді  мән  бермегендіктен,  оны  оқу  ісінен  бӛлек 
қарауға мҥмкін еместігін жете тҥсінбегендіктен бастау алады. Осы, әрине, мҥлдем дҧрыс емес. 
Ӛйткені,  мҧндайда  тәрбие  мен  оқытудың  туа  бітті  бірлігі  мен  егіздігі  жҥдейді,    қиналады, 
жойылады.  Осындай  дҧрыстығы  кҥмәнділеу  ой  жетегінде  кеткен  азамат  баламды  кӛрші 
тәрбиелеп берсін деп те айтуы мҥмкін ғой. 
 
Кейде оқытушылар нашар оқитын студентке: «Сен оқысаң да ӛзің ҥшін, оқымасаң да 
ӛзің  ҥшін»  -  деп  кейіс  білдіріп  жатады.  Осыны  әділ  және  дҧрыс  деп  санамаймыз.  Ӛйткені, 
білім  алушы  әрбір  студент  алдымен  еліміз  ҥшін  даярланады,  ол  мемлекет  қарекетін  қамдап 
және  халқымыздың  келешекте  жақсы  экономикалық,  әлеуметтік  жағдайда  ӛмір  сҥруіне  
лайықты  ҥлес  қосуы  міндетті.  Осыдан-ақ  тәрбиенің  бірінші  қатарда  тҧратынын  аңғаруға  
болады. Бҧл студент санасына алдымен қҧйылу керек. 
Біз  осыларды  мойындайық-мойындамайық,  бәрібір  жоғары  мектепте  мамандар 
дайындау  сапасына  кафедрадан  ӛзге  зор  ықпал  беретін    қҧрылым  жоқ.  Міне  сондықтан  да,  
кафедра  дәрежесін,  әлеуетін,  оның  оқу  орнында  алатын  орнын,  мәртебесін  ӛсіріп, 
ерекшелеуіміз  қажет.  Осы  қҧрылымның  тиімді  қызмет  атқаруына  қажет  барлық  жағдайлар 
іске  асуы  керек.  Жоғары  оқу  орнының  ӛзге  бӛлімдері  қосымша,  кӛмекші,  жәрдем  беруші 
міндеттерін  атқарғаны  жӛн.  Сӛйткенде  ғана  оқу  ҥдерісінде  жаңаша  білім  беру  әдістерімен 
қоса  бҧрыннан  белгілі  тәрбиелеу  мен  білім  берудің  тамаша  ҥрдістері  тиімді  де  ҧтымды 
жҥйелесіп, елімізге қажет мамандарды одан сайын сапалы дайындауға жол ашылады. 
 Бҥгінгі  кҥні  жоғары  мектепке  ерген  қолайсыз  әңгіме  бары  белгілі.  Ол  -    кейде  бой 
кӛрсететін  студент  пен  оқытушы  арасындағы  жағымсыз  қарым-қатынас.  Біздің  ойымызша, 
осының  тҥп-тҥбірі  кейбір  студенттердің  сабаққа  жӛнді  қатыспай,  соның  салдарынан 

10 
 
білімдерінің  нашар  болуында.  Кӛпшілігінде  студенттің  дәріске  нашар  келуі  оның    кәдімгі 
қарабайыр  жалқаулығынан.  Ал  осы  жалқаулықтан  қҧлан  таза  айығып  кету  жолы  мен  емі 
шығарушы кафедра меңгерушісінің қолында екенін байқадық. 
 Кафедра  ықпалды  болса,  студенттің  барлығы  сабаққа  тҥгел  қатысады.  Нәтижесі  – 
білімнің жоғары деңгейі. Сондықтан студент пен оқытушы арасындағы жағымсыз байланысқа 
да негіз барынша азая тҥседі. Ӛйткені,  жеткілікті  білімі бар студент оқытушыға баға сҧрап 
бармайды. Бҧған қоса студенттің сабақтан қалмай, барын салып, тырысып, білімге ҧмтылып 
жҥргенін  кӛріп,  байқаған  оқытушының    ҧнамсыз  іске  бой  ҧруы  да  мҥмкін  болмайды  деп 
ойлаймыз. 
 
Казір  оқытушы  оқушысын  бақылап,  оның  қабілетін  анықтап,  соған  байланысты  оқу-
тәрбие жҧмысын жҥргізу ерекшеліктерін белгілейді. Есесіне студенттер де қарап қалған емес. 
Олар  да  оқытушыларын  сынап  отыр,  сондағысы    ҧстазының  ойын,  пиғылын,  ниетін  білу. 
Осыны  ол  оқытушының  сӛйлеген  әрбір  сӛзінен,  іс-қимылынан,  жҥріс-тҧрысынан,  тҥр-
тҧрпатынан байқайды. Егер  оқытушы ойының таза екеніне, ҧстазының білім беру ісіне барша 
кҥш-жігерін,  білімі  мен  сана-ықыласын  сарқа  пайдаланып  жатқанына  кӛзі  жетсе,  оқушы 
жҥрегінде  сенім  орнайды.  Сонда  ол  ӛз  тағдырын  оқытушы  қолына  тапсырады.  Осыдан  соң 
студент  ҥгітті  қажет  етпейді.  Сабаққа  белсенді  қатысады.  Ӛнеге  мен  білім  кӛшіне  мол  
қҧлшыныспен ілеседі. 
 
Бҥгін айтылып жҥрген оқу-тәрбие жҧмысы деген ҧғым, біздіңше, аса маңызды ҥдеріске 
тҥбегейлі  сипат  бере  алмай  тҧрғандай.  Ӛйткені,  алдында  оқыту  тҧр,  сосын  тәрбиелеу. 
Керісінше болғаны жӛн сияқты. Мәселен, студентті тәрбиелеу және оған білім беру. Тәрбиесі 
нашар  оқушыға  білім  жӛнді  қонбасы  анық  қой.  Ал  кафедра  студентке  білім  беруші  болса, 
онда  сол  қҧрылым  және  оның  жетекшісі  жастарды  алдымен  ӛнегелі  де  ҧлағатты  тәрбиеден 
ӛткізуі тиіс деп санаймыз.  
Тҥбінде  солай  болғанда  студенттердің  оқу  тәртібі  мен  білім  алуға  деген  ынтасы  мен 
ҧмтылысы,  ықыласы  ӛрлейді,  ӛседі.  Мҧның  соңынан,  сӛз  жоқ,  ҥлгерім  де  кҥрт  кӛтеріледі. 
Демек, мамандар сапасы жоғарылайды. Бҧл, біздіңше,  дәлелдеуді қажет етпейтін аксиома. 
 
Резюме 
В  статье  анализируется  эффективность  учебно-воспитательной  работы  в  вузе. 
Предложены  пути  активизации  воспитательной  деятельности  выпускающей  кафедры, 
направленной на повышение качества подготовки специалистов.   
Summary 
The effectiveness of educational work in higher educational institution is analysed in this article. The 
ways  of  improving    educational  activities  of  graduating  department  are  offered,  directed  on 
increasing the quality of training specialists.   
 
 

11 
 
 
УДК 316.454.5:347.83 


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал