Issn 1563-0218 Индекс 75866



жүктеу 5.01 Kb.

бет5/21
Дата11.05.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21

 
 
 
Таблица 2 - Содержание металлов  (Ti, Cr, Mn, Fe, Ni, Cu, Zn, Pb, Sr) (мг/кг) в Agropyron pectiniforme 
 
М
О 
П  
Ч
Р 
 
Содержание металлов в растениях  
(числитель - содержание в мг/кг, знаменатель – А
х
  (КБП)) 
Ti Cr Mn Fe Ni Cu Zn Pb Sr 


3 4 5 6 7 8 9 10 11 
1* 
П 
28
,
0
870
 
94
,
0
55
 
35
,
0
178
 
32
,
0
6879
 
34
,
0
6
,
9
 
2
,
0
2
,
4
 
16
,
2
92
 
49
,
0
7
,
10
 
17
,
0
41
 
Н 
004
,
0
3
,
12
 
13
,
0
7
,
7
 
09
,
0
46
 
01
,
0
174
 
02
,
0
7
,
0
 
03
,
0
67
,
0
 
<НГКО 
04
,
0
92
,
0
 
03
,
0
0
,
8
 
2* 
П 
14
,
0
444
 
28
,
0
9
,
27
 
38
,
0
195
 
16
,
0
4440
 
16
,
0
2
,
5
 
11
,
0
7
,
2
 
81
,
0
55
 
15
,
0
95
,
6
 
05
,
0
12
 
Н 
01
,
0
6
,
16
 
1
,
0
10
 
12
,
0
62
 
01
,
0
191
 
29
,
0
2
,
9
 
04
,
0
75
,
0
 
<НГКО 
02
,
0
94
,
0
 
02
,
0
0
,
5
 
3* 
П 
13
,
0
430
 
28
,
0
3
,
19
 
21
,
0
110
 
16
,
0
4198
 
13
,
0
1
,
4
 
09
,
0
86
,
1
 
02
,
1
50
 
46
,
0
5
,
10
 
09
,
0
21
 
Н 
01
,
0
5
,
45
 
1
,
0
0
,
7
 
14
,
0
70
 
02
,
0
440
 
03
,
0
0
,
1
 
05
,
0
97
,
0
 
<НГКО 
06
,
0
29
,
1
 
06
,
0
14
 
4* 
П 
22
,
0
518
 
07
,
1
66
 
42
,
0
185
 
25
,
0
4219
 
31
,
0
8
,
6
 
15
,
0
1
,
3
 
97
,
1
64
 
48
,
0
45
,
7
 
15
,
0
37
 
Н 
01
,
0
3
,
20
 
41
,
0
25
 
2
,
0
89
 
01
,
0
207
 
03
,
0
6
,
0
 
05
,
0
0
,
1
 
<НГКО 
06
,
0
0
,
1
 
01
,
0
3
,
1
 
 5* 
П 
14
,
0
479
 
37
,
0
28
 
35
,
0
189
 
19
,
0
4436
 
21
,
0
0
,
6
 
1
,
0
8
,
2
 
7
,
0
42
 
39
,
0
7
,
7
 
12
,
0
27
 
Н 
01
,
0
3
,
41
 
22
,
0
2
,
16
 
18
,
0
100
 
02
,
0
382
 
02
,
0
7
,
0
 
02
,
0
7
,
0
 
14
,
0
4
,
8
 
07
,
0
3
,
1
 
07
,
0
3
,
15
 
6* 
П 
17
,
0
481
 
66
,
0
39
 
36
,
0
165
 
2
,
0
3919
 
29
,
0
0
,
7
 
11
,
0
6
,
2
 
81
,
1
68
 
51
,
0
6
,
6
 
09
,
0
24
 

24 
 
Н 
02
,
0
46
 
45
,
0
27
 
19
,
0
86
 
02
,
0
447
 
05
,
0
3
,
1
 
03
,
0
8
,
0
 
12
,
0
4
,
4
 
1
,
0
3
,
1
 
04
,
0
10
 
7* 
П 
24
,
0
691
 
16
,
1
71
 
56
,
0
247
 
27
,
0
4
,
5029
 
45
,
0
7
,
9
 
22
,
0
7
,
4
 
79
,
1
52
 
52
,
0
5
,
8
 
15
,
0
42
 
Н 
01
,
0
9
,
15
 
33
,
0
20
 
18
,
0
80
 
01
,
0
9
,
205
 
03
,
0
7
,
0
 
03
,
0
6
,
0
 
18
,
0
3
,
5
 
05
,
0
8
,
0
 
04
,
0
9
,
9
 
8* 
П 
34
,
0
1449
 
52
,
1
148
 
54
,
0
509
 
4
,
0
10352
 
43
,
0
13,9
 
26
,
0
5,6
 
92
,
0
67,0
 
66
,
0
13,9
 
25
,
0
55,0
 
Н 
11
,
0
470
 
47
,
1
143
 
22
,
0
205
 
14
,
0
3628
 
32
,
1
43,0
 
22
,
0
4,8
 
3
,
0
22,0
 
23
,
0
4,8
 
49
,
0
108
 
Ф 
О 
Н  
П 
23
,
0
691
 
09
,
0
0
,
5
 
49
,
0
213
 
4
,
0
7615
 
33
,
0
7
,
8
 
19
,
0
9
,
3
 
5
,
1
45
 
43
,
0
2
,
8
 
16
,
0
35
 
Н 
01
,
0
22
 
1
,
0
0
,
6
 
17
,
0
74
 
01
,
0
257
 
03
,
0
8
,
0
 
03
,
0
6
,
0
 
<НГКО 
03
,
0
6
,
0
 
06
,
0
14
 
Условные обозначения: МОП – место отбора проб (те же, что и в Табл. 1); ЧР – части растения (П – 
подземная; Н - наземная); НГКО – нижняя граница количественного определения 
4,8 мг/кг (фон – 0,6); в подземных частях – от 6,6 до13,9 мг/кг (фон – 8,2); цинка (Zn), также элемента 
первого класса опасности, от 4,4 до 22 мг/кг (фоновые значения <НГКО); от 42 до 92 мг/кг (фон – 45) 
соответственно. 
 
Элементы  второго  класса  опасности:  содержание  никеля (Ni) в  пырее  на  разных  расстояниях  от 
предприятий колеблется в наземных частях растений от 0,6 до 43 мг/кг (фон – 0,8); в подземных частях – от 
4,1  до 13,9 мг/кг  (фон – 8,7); меди (Cu) - в  наземных  частях растений - от 0,6 до 4,8 мг/кг  (фон – 0,6); в 
подземных – от 1,86 до 5,6 мг/кг (фон – 3,9); содержание хрома (Cr) - соответственно - от 7 до 143 мг/кг (фон 
- 6) и от 19,3  до 148 мг/кг (фон - 5). 
Элементы  третьего  класса  опасности:  диапазон  содержания  марганца (Mn) в  пырее  на  разных 
расстояниях от предприятий восточной промзоны - в наземных частях растений от 46 до 205 мг/кг (фон - 
74); в подземных – от 110 до 509 мг/кг (фон - 213);  стронция (Sr) – в наземных частях пырея – от 1,3 до 108 
мг/кг (фон - 14); в подземных частях - от 12 до 55 мг/кг (фон - 35).  
Содержание железа (Fe) в наземных частях пырея – от 174 до 3628 мг/кг (фон - 257), и в подземных 
частях – от 3919 до 10352 мг/кг  (фон - 7615); и  титана (Ti) – от 12,3 до 470 мг/кг  и  от 430 до 1449 мг/кг 
соответственно. 
Минимальные концентрации Ti, Mn, Fe в наземных частях пырея характерны для растительных проб, 
отобранных на расстоянии 0,5км  на восток от ТЭЦ-1; Pb и Cu  - в 11км южнее ТЭЦ-1; Ni и Sr - в 5км южнее 
ПАЗ; Zn – в 10км восточнее ПАЗ; минимальное накопление Ti, Mn, Ni, Cu в подземных частях пырея  и Cr 
полностью – в 1км южнее ТЭЦ-1; Fe и Pb – в 10км восточнее ПАЗ; Sr – в 0,5км западнее ТЭЦ-1; Zn – в 5км 
севернее ПАЗ.  
 
Максимальное,  по  результатам  наших  исследований,  накопление  всех  рассматриваемых 
элементов в наземных частях пырея и в подземных частях всех, кроме Zn, характерно для проб, отобранных 
в 20км  к  западу  от  ПАЗ (12км  к  северу  от  АЗФ).  Этот  участок  расположен  между  городами  Павлодар  и 
Аксу,  поэтому  высокие  концентрации  металлов  в  растениях  могут  являться  следствием  совместного 
влияния промышленных предприятий этих городов на состояние окружающей среды региона.  
Литература 
1
 
Панин М.С. Химическая экология. Учебник для ВУЗов / под ред. Кудайбергенова С.Е. Семипалатинск: 
СГУ им. Шакарима, 2002. 852с.  
2
 
Панин  М.С.,  Гельдымамедова  Э.А.,  Ажаев  Г.С.  Техногенное  влияние  на  содержание  химических 
элементов в почвах г. Павлодара // Материалы международной научной конференции «Современные проблемы 
загрязнения почв». Москва, 24-28 мая 2004г. факультет почвоведения МГУ им. М.В. Ломоносова. С. 333-335 
3
 
Хлыстун Н.М. Эколого-химическое исследование состояния природных сред на территории Павлодар-
Экибастузского ТПК. Автореф. дисс. на соискание степени кандидата  химических наук. Алматы, 1999. 25с. 
4
 
Салтыбаев  А.Д.  Геохимические  особенности  системы  «атмосферный  воздух – почва - грунтовые 
воды - растения» в условиях промышленного загрязнения г. Павлодара. Автореф. дисс. на соискание степени 
кандидата биологических наук. А-ты, 1995. 29с. 

25 
 
5
 
Экологический  аудит  «Оценка  воздействия  выбросов  вредных  веществ  ПАЗ  и  ТЭЦ  АО  «Алюминий 
Казахстана»  на  растительный  покров  и  животный  мир».  Центр  охраны  здоровья  и  экопроектирования. 
Алматы,1999 
6
 
Панин  М.С.  Аккумуляция  тяжелых  металлов  растениями  Семипалатинского  Прииртышья. 
Семипалатинск: ГУ «Семей», 1999. 309с. 
7
 
Большаков  В.А.,  Краснова  Н.М.,  Борисочкина  Т.И.,  Сорокин  С.Е.,  Граковский  В.Г.  Аэротехногенное 
загрязнение почвенного покрова тяжелыми металлами: источники, масштабы, рекультивация. М.: Почвенный 
институт им. В.В. Докучаева. 1993. 90с. 
8
 
Гармаш  Н.Ю.,  Гармаш  Г.А.  Распределение  тяжелых  металлов  по  органам  культурных  растений // 
Агрохимия, 1987. №5. С. 40-47 
9
 
Кабата-Пендиас А., Пендиас Х. Микроэлементы в почвах и растениях. - М.: Мир, 1989.  С. 126-244 
10
 
Алексеев Ю.В. Тяжелые металлы в почвах и растениях. – Л.: Агропромиздат, 1987. С. 32-133 
11
 
Ковалевский А.А. Биогеохимия растений / под ред. В.М. Корсунова Новосибирск: «Наука». С. 9-50 
12
 
Сает  Ю.Е.,  Раевич  Б.А.,  Смирнова  Р.С.,  Сорокина  Е.П.,  Саркисян  С.Ш.  Город  как  техногенный 
субрегион биосферы // Труды биогеохимической лаборатории. Т. 20. С. 133-165 
13
 
Мудрый  И.В.  Тяжелые  металлы  в  системе  «почва – растения - человек» //  Гигиена  и  санитария
1997. №1. С. 14-17 
14
 
Биогеохимические и геоботанические исследования. Л.: «Недра». 1972. 280с. 
15
 
Методические  рекомендации  по  проведению  полевых  и  лабораторных  исследований  почв  при 
контроле загрязнения окружающей среды металлами. М: Гидрометеоиздат, 1981. 109с. 
16
 
Kloke A. Richwerte
 80. Orientierungsdaten fur tolerierbare Gesamtgehalte einger  Elemente in Kulturboden 
// Mitteilunger VDLUFA. 1980. H 1-3. S 9-12 
17
 
Научно-методические указания по мониторингу земель Республики Казахстан. Алматы, 1993. 108c. 
18
 
Санитарные нормы допустимых концентраций химических веществ в почве СаН и П, №2546-82 от 
13.05.83 
19
 
Перельман А.И. Геохимия ландшафта. М: Географгиз. 1961. С.23-481 
20
 
Черных Н.А., Сидоренко С.Н. Экологический мониторинг токсикантов в биосфере. М.: Изд-во РУДН, 
2003, 423с. 
 
Тұжырым 
Павлодар  қаласының  шығыс  өндiрicтiк  аймағы  əсер  ететін  жерден  алынған  топырақ  жəне  өсімдік 
сынамаларындағы (Agropyron pectiniforme Roem. et Schult.) ауыр металлдардың (Ti, Mn, Cr, Fe, Ni, Cu, Zn, Pb, 
Sr) үлесін зерттеу нəтижелері айтылған 
 
Summary 
The article рrovides results of research on the level of heavy metals  such as Ti, Mn, Cr, Fe, Ni, Cu, Zn, Pb, Sr in 
the soil and vegetable  (Agropyron pectiniforme Roem. et Schult.) samples taken on affected zone of plant of east 
industrial zone of Pavlodar city 
 
 
УДК 581.9.574.34 
Исламгулова А.Ф., Султанова Б.М. 
О СОХРАНЕНИИ РЕДКИХ ЭКОСИСТЕМ В ШЕТСКОМ РАЙОНЕ 
КАРАГАНДИНСКОЙ ОБЛАСТИ 
(Институт ботаники и фитоинтродукции ЦБИ МОН РК) 
В  рамках  проекта  ГЭФ/WB «Управление  засушливыми  землями»,  в 2004-2008 г.г.  проведена 
инвентаризация  растительного  покрова  северной  части  Шетского  района  Карагандинской  области  и 
составлена серия карт растительности. В мелкосопочной части исследованной территории выявлены, редкие 
по сохранности и ботаническому разнообразию, степные и луговые экосистемы, требующие особой охраны. 
 
В рамках проекта ГЭФ и Всемирного банка (WB) «Управление засушливыми землями», в 2004-2008 г.г. 
проведена  инвентаризация  флористического  и  фитоценотического  разнообразия  северной  части,  составлены 
карты растительности и ее антропогенной нарушенности. Проектная территория, общей площадью в 450 000 га, 
расположена  в  северной  части  Шетского  района  Карагандинской  области.  Она  приурочена  к  степной  зоне  в 
пределах  Центрально-Казахстанского  мелкосопочника  и  находится  в  переходной  полосе  между  подзонами 
сухих  степей  на  каштановых  почвах  и  опустыненных  степей  на  светло-каштановых.  Растительный  покров  в 
значительной  степени  трансформирован  под  воздействием  следующих  антропогенных  факторов: 
сельскохозяйственный  (распашка  и  выпас  скота),  селитебный,  транспортный  (дорожная  сеть)  и  пирогенный. 
Нарушенность  растительного  покрова  равнинной  части  проектной  территории  в  средней  и  сильной  степени 
обусловлена, прежде всего, воздействием, сельскохозяйственного фактора [1].  
Степной  биом  в  пределах  Казахстана,  включает  весь  спектр  зональных  типов  степей  Евроазиатской 
степной  области [2]. В  годы  освоения  целины  значительная  площадь,  занятая  степной  растительностью  на 

26 
 
равнинах  была  распахана  (в  среднем, 80%), в  результате  чего,  безвозвратно  утрачены  многие  уникальные 
растительные  сообщества.  В  меньшей  степени  были  затронуты  распашкой  степи  Центрально-Казахстанского 
мелкосопочника,  из-за  особенностей  рельефа  и  преобладания  маломощных  почв.  Сохранившиеся  целинные 
степные и луговые экосистемы имеют глобальное значение и потому нуждаются в охране [3]. В связи с этим, 
одной  из  задач  проекта,  было  выявление  редких  по  сохранности  степных  и  луговых  экосистем,  являющихся 
эталонами  биоразнообразия  и  разработка  мероприятий  по  их  охране,  что  соответствует  Национальной 
стратегии и плану действий по сохранению биологического разнообразия [4].  
В качестве методологической основы избран экосистемный подход, позволяющий оценить совокупность 
биоразнообразия  живых  организмов  на  разных  иерархических  уровнях  его  организации,  как  целостную 
пространственно-временную и функциональную структуру биосферы [5-7].  
В  результате  обследования  были  выявлены  эталонные  участки  степных  экосистем  с  хорошо 
сохранившейся  растительностью  в  низкогорных  и  мелкосопочных  массивах - Карагаш,  Кызылтау,  Мурат, 
Ортау,  Тектурмыс,  Тенейтей,  отвечающие  основным  требованиям - репрезентативность,  флористическое  и 
ценотическое  разнообразие,  наличие  «краснокнижных»,  эндемичных  и  редких  видов,  а  также  достаточные 
размеры [8]. Из «краснокнижных» и эндемичных видов в выбранных эталонных участках встречаются: Betula 
kirghisorum, Tulipa schrenkii, Сaragana pumila, Cotoneaster oliganthus, Astragalus kasachstanicus, Prangos herderi, 
Lappula brachycentroides, Lappula rupestris.  
Назначение  эталонных  участков – образцы  естественных  (квазинатуральных)  растительных  сообществ, 
типичных  для  данного  природного  района,  полночленности  их  флористического  состава,  структуры  и 
продуктивности,  хранилища  гено-  и  ценофонда  растительного  мира,  in-sity  банк  семенного  материала  для 
восстановления  нарушенной  растительности,  в  том  числе,  исчезающих  и  особо  ценных  растительных 
сообществ. 
В настоящее время растительный покров предлагаемых участков локально нарушен в результате слабого 
или  умеренного  выпаса,  пожаров  и  проезда  автотранспорта.  Эталонные  участки  могут  успешно  выполнять 
свою  функцию  лишь  в  том  случае,  если  будет  установлен  режим  охраны  и  рационального  использования, 
необходимый  для  поддержания  их  состава  и  структуры  на  исходном  уровне.  Простое  изъятие  из 
хозяйственного использования во многих случаях не обеспечивают осуществления этой задачи. Это касается, 
прежде всего, травяных растительных сообществ. Выпас копытных животных, воздействие землероев, огня до 
определенных  пределов  является  необходимыми  условиями  поддержания  состава  и  структуры  степной 
растительности. Таким пределом можно считать слабое и умеренное влияние. 
В  тех  местах,  где  воздействие  выпаса  и  огня  исключено,  происходит  смена  трявянистой  степной 
растительности  кустарниковыми  степями  (Spiraea hypericifolia, Cotoneaster melanocarpus, C. oliganthus  и  др.), 
сопровождающаяся постепенным выпадением дерновинных злаков (Stipa zalesskii, S. lessingiana, S. kirghisorum, 
Helictotrichon desertorum, Festuca valesiaca)  и  разнотравья.  Формирование  зарослей  кустарников  на  месте 
разнотравно- дерновиннозлаковых степей приводит к локальной потере многих видов степных растений [9]. 
Наилучшие  результаты  могут  быть  достигнуты  в  том  случае,  если  на  эталонных  участках  охрана  от 
нежелательных воздействий будет сочетаться с режимом умеренного хозяйственного использования.  
В  состав  предлагаемых  эталонных  участков  включены  редкие  в  Евразии  и  характерные  только  для 
Казахстана  сообщества  овсецовой  (Helictotrichon desertorum)  формации,  формирующиеся  на  щебнисто-
каменистых  склонах  низкогорий  и  мелкосопочников  и  растительность  мелкосопочных  луговин.  Ниже 
приводится их фитоценотическая характеристика, места произрастания на местности отмечены GPS и нанесены 
на карту растительности проектной территории. 
Овсецово-кустарниковые c петрофитным  разнотравьем  (Helictotrichon desertorum, Stipa capillata, 
Rosa acicularis, Sedum hybridum)  сообщества  по  каштановым  горным  малоразвитым  почвам,  сочетающиеся  с 
можжевеловыми  (Juniperus sabina, Caragana pumila, Seseli buchtormense)  зарослями  по  выходам  сглаженных 
гранитов.  
Фитоценотическая  характеристика:  травостой  мозаичный,  двухярусный;  проективное  покрытие  не 
превышает 80%, видовая насыщенность составляет 26 видов на 100 м
2
. Кустарниковый ярус представлен Rosa 
acicularis, Caragana frutex, Pentaphylloides parvifolia, Spiraea crenata, S. hypericifolia.  Доминирующие  виды - 
Helictotrichon desertorum, Stipa capillata, Sedum hybridum. Постоянные виды - Stipa lessingiana, Festuca valesiaca, 
Koeleria cristata, Carex stenophylla, Achillea nobilis, Artemisia schrenkiana, Hieracium echioides, Thymus 
marschallianus, Silene viscose, Euphorbia virgata. 
Петрофитноразнотравно-типчаково-овсецовые  с  караганой  (Helictotrichon desertorum, Festuca 
valesiaca, Onosma simplicissima, Galatella villosa, Caragana pumila)  сообщества,  на  плоской  вершине - с 
доминированием  полыни  (Artemisia frigida, Artemisia glabella).  Сообщества  занимают  верхнюю  третью  часть 
склонов, начиная с высоты – 840м, и вершины некоторых низкогорий.  
Фитоценотическая  характеристика:  травостой  однородный,  двухярусный;  проективное  покрытие 
составляет 40-50%, а на вершине – 30-40%. Видовая насыщенность колеблется от 24 по вершинам до 28 видов 
на 100 м
2
.  Высота  растительного  покрова – 30-40см.  Кустарниковый  ярус  представлен  Caragana pumila, 
Pentaphylloides parvifolia, Spiraea hypericifolia.  Основные  доминанты - Helictotrichon desertorum, Festuca 
valesiaca, Artemisia frigida. Постоянные виды - Stipa capillata, Koeleria cristata, Agropyron fragile, Carex supina, 

27 
 
Artemisia glabella, Centaurea sibirica, Galium verum, Veronica pinnata, Astragalus testiculatus, Dianthus rigidus, 
Silene altaica, Orostachys spinosa, Allium globosum.  
Ковылково-типчаково-овсецовые  с  караганой  (Helictotrichon desertorum, Festuca valesiaca, Stipa 
lessingiana, Caragana frutex) сообщества распространенны по склонам северной экспозиции.  
Фитоценотическая  характеристика:  травостой  однородный,  двухярусный;  проективное  покрытие 
составляет 60-70%; видовая  насыщенность 17-18 видов  на 100 м
2
.  Высота  растительного  покрова – 40см. 
Кустарниковый  ярус  представлен  Caragana frutex, Rosa acicularis.  Основные  доминанты - Helictotrichon 
desertorum, Festuca valesiaca. Постоянные виды - Stipa lessingiana, Koeleria cristata, Carex stenophylla, Galatella 
villosa, Jurinea multiflora, Inula germanica, Galium verum, Veronica spuria, Potentilla impolita. 
Морковниково-ковылково-овсецовые  с  таволгой  (Helictotrichon desertorum, Stipa lessingiana, Silaum 
silaus, Spiraea hypericifolia) сообщества, встречаются у оснований и в нижней части низкогорий.  
Фитоценотическая  характеристика:  травостой  достаточно  однородный,  двухярусный;  проективное 
покрытие  составляет 75-85%. Видовая  насыщенность  насчитывает 17 видов  на 100 м
2
.  Кустарниковый  ярус 
представлен  Spiraea hypericifolia.  Основные  доминанты - Helictotrichon desertorum, Stipa lessingiana. 
Постоянные виды - Silaum silaus, Festuca valesiaca, Carex stenophylla, Artemisia frigida, Achillea nobilis, Veronica 
spuria. 
Верхние части низкогорий заняты ковылково-типчаково-овсецовыми с кустарниками (Helictotrichon 
desertorum, Festuca valesiaca, Stipa lessingiana, Pentaphylloides parvifolia, Caragana pumila)  сообществами, 
сочетающиеся  с  можжевеловыми  (Juniperus sabina, Pentaphylloides parvifolia, Sedum hybridum, Seseli 
buchtormense) зарослями по выходам сглаженных гранитов.  
Фитоценотическая  характеристика:  травостой  мозаичный,  двухярусный;  проективное  покрытие 
составляет 60-70%, а на вершине – 40-50%. Видовая насыщенность колеблется от 22 по вершинам до 28 видов 
по  склонам  на 100 м
2
.  Кустарниковый  ярус  представлен  Pentaphylloides parvifolia, Caragana pumila, Lonicera 
microphylla, S. crenata, Spiraea hypericifolia. Основные доминанты - Helictotrichon desertorum, Festuca valesiaca, 
Stipa lessingiana.  Постоянные  виды - Carex stenophylla, Artemisia frigida, Centaurea sibirica, Galium verum, 
Onosma simplicissima, Erysimum hieracifolium, Orostachys spinosa, Veronica incana, Silaum silaus. 
В  особом  статусе  охраняемой  территории  нуждаются  и  мелкосопочные  луговины,  встречающиеся  в 
сочетании  со  степными  сообществами,  и  приуроченные  к  местам  дополнительного  увлажнения  (родники, 
ручьи,  лога)  по  склонам  мелкосопочников  и  межсопочным  понижениям.  Пестрота  экологических  условий 
обуславливает  разнообразие  сочетаний  луговой  растительности  с  другими  типами  (степной,  пустынной, 
кустарниковой), которые образуют микропоясной экологический ряд сообществ от луговин к степям по мере 
уменьшения  увлажнения [10]. Размеры  участков  с  луговой  растительностью  варьируют  от  нескольких 
квадратных  метров  до  нескольких  гектаров.  На  проектной  территории  экосистемы  мелкосопочных  луговин 
подразделяются: на колочные, кустарниковые и травяные.  
Среди экосистем колочных луговин на исследуемой территории выделяются березовые колки из Betula 
kirghisorum (эндем, «краснокнижный»  вид),  сохранившиеся  лишь  в  труднодоступных  местах.  Они  часто 
подвержены пожарам. Большинство обнаруженных нами колок находятся на различной стадии восстановления 
после пожара.  
Фитоценотическая  характеристика:  общее  проективное  покрытие – 90-100%. Видовая  насыщенность 
колеблется от 22 до 27 видов. Древесный ярус образуют - береза (Betula kirghisorum), ива (Salix triandra), иногда 
тополь (Populus tremula). Кустарниковый  ярус:  Salix cinerea, Salix rosmarinifolia, Rosa majalis.  Доминантами 
травяного  яруса  являются:  Calamagrostis epigeios, Agrostis gigantea, Carex tomentosa, Lathyrus pratensis, Vicia 
cracca, Rubus saxatilis.  Постоянные  виды - Calamagrostis pseudophragmites, Filipendulla ulmaria, Ligularia 
macrophylla, Phragmites australis, Sium sisaroideum.  А  также  Chamaenerion angustifolium – характерный  вид 
после пожарищ. 
Необходимость  охраны  экосистемы  кустарниковых  луговин  диктуется  своеобразным  набором 
влаголюбивых растений, включающих редкие и ключевые виды. Они также подвержены пожарам. 
Фитоценотическая характеристика: общее проективное покрытие – 90-100%. Видовая насыщенность 25-
34  вида.  Кустарниковый  ярус:  Salix cinerea, Salix rosmarinifolia, Rosa majalis,  иногда  по  более  возвышенным 
участкам – Lonicera tatarica, Spiraea hypericifolia, Caragana pumila.  Доминантами  травяного  яруса  являются: 
Bromopsis inermis, Phragmites australis, Calamagrostis pseudophragmites. Постоянные виды – Thalictrum simplex, 
Filipendulla ulmaria, Geranium collinum, Achillea millefolium.  
Травяные  межсопочные  луговины - азональный  тип  растительности,  нуждающийся  в  охране.  Они 
отличаются вариацией видового состава в зависимости от режима увлажнения и подразделяются на болотистые 
(Carex caespitosa, Calamagrostis arundinacea, Agrostis giganthea, Alopecuris pratensis, Filipendula ulmaria, 
Angelica sylvestris, Sium sisaroideum),  настоящие  (Bromopsis inermis, Calamagrostis epigeios, Elytrigia repens, 
Sanguisorba officinalis)  и  остепненные  (Leymus ramosus, Poa trivialis, Festuca valesiaca, angustissima, Galium 
verum)  луга.  Травяные  межсопочные  луговины  наиболее  подвержены  антропогенному  воздействию:  выпас, 
сенокошение, пожары. 
Для  сохранения  эталонных  участков  экосистем  овсецовых  степей  и  лугов  рекомендуется  организация 
ботанических заказников или микрозаповедников местного значения в местах их распространения. Поскольку, 
в основном все участки расположены на землях крестьянских хозяйств, планируется провести разъяснительную 

28 
 
работу с фермерами, чтобы привлечь их к охране, так как в конечном итоге, наличие эталонных сообществ на 
их  территории  выгодно  с  точки  зрения  естественного  восстановления  растительности  окружающих  участков 
деградированных пастбищ. Также в рамках проекта будут подготовлены специальные брошюры, разъясняющие 
значимость охраняемых  объектов  и  распространены  среди  школьников  и  местного  населения,  которые  также 
могут внести свой вклад в сохранение биоразнообразия степей. 
 
Литература 
1
 
Исламгулова  А.Ф.  Антропогенная  трансформация  растительного  покрова  Шетского  района 
(территория  проекта  "Управление  засушливыми  землями").  Известия  НАН  РК,  серия  биологическая  и 
медицинская. №2 (266). – Алматы, 2008. - С. 3-7. 
2
 
Карамышева  З.В.  Степная  растительность  Казахстана:  некоторые  итоги  и  перспективы 
исследований //Геоботанические исследования в аридных и семиаридных регионах.- Алматы, 2001. – С. 25-29. 
3
 
Рачковская Е.И., Огарь Н.П., Марынич О.В. Редкие растительные сообщества степей Казахстана и 
их охрана // Степной бюллетень, 1999, №3-4. – С. 41-46. 
4
 
Национальная  стратегия  и  план  действий  по  сохранению  и  сбалансированному  использованию 
биологического  разнообразия.  Министерство  природных  ресурсов  и  охраны  окружающей  среды  Республики 
Казахстан, г. Кокшетау, 1999, 335 с.  
5
 
Красилов  В.А.  Охрана  природы:  принципы,  проблемы,  приоритеты.  Институт  охраны  природы  и 
заповедного дела. – М., 1992. – 174 с. 
6
 
Юрцев Б.А. Эколого-географическая структура биологического разнообразия и стратегия его учета и 
охраны. //Биологическое разнообразие, подходы к изучению и сохранению. – СПб, 1992. – С. 7-21. 
7
 
Scott J.M., Davis F., Csuti B Et al. Gap analysis: a geographic approach to protection of biological diversity 
//Wildlife Monographs. №123. January. – 1993. – 46 p. 
8
 
Забелина  Н.М.,  Исаева-Петрова  Л.С.,  Карасева  С.Е.  Методические  подходы  к  обоснованию  отбора 
заповедных территорий. В кн.: Организация заповедного дела. Изд. «Кайнар». – Алма-Ата, 1985. – С. 114-116. 
9
 
Отчет о НИР по теме: Трансформация растительного покрова Казахстана в условиях современного 
природопользования.  Министерство  образования  и  науки  Р.К.  Институт  ботаники  и  фитоинтродукции. – 
Алматы, 1999. – С. 44. 
10
 
Гуричева  Н.П.  Растительность  мелкосопочных  луговин  юго-западной  части  Центрального 
Казахстана: Автореф.дисс.канд. - Л.,1972. - 27 с. 
 
Тұжырым 
Дүниежүзілік банктың «Құнарсыз жерлерді басқару» жобасының шеңберінде 2004-2008 ж.ж. Қарағанды 
облысы,  Шет  ауданының  солтүстік  бөлігінде  өсімдік  жамылғысын  инвентаризациялау  жұмыстары  жүргізілді, 
соның нəтижесінде өсімдіктер жамылғысының карталар сериясы құрастырылды. Зерттелген аумақтардың аласа 
таулар жəне ұсақ шоқылар бөлігінде сирек кездесетін жəне ботаникалық алуандығы бойынша ерекше қорғалу 
статусын қажет ететін далалық жəне шалғындық экожүйелер анықталды. 
 
Summary 
Within the limits of the project of the GEF/WB «Management of the droughty grounds» lead in 2004-2008 
inventory of a vegetative cover in northern part of Shetsky region (the Karaganda oblast) is spent. A series of vegetation 
maps is created on this territory. In small mountains have been revealed steppe and meadow ecosystems rare on safety 
and botanical diversity which demand the specially protected status. 
 
 
ƏОЖ 533.88/581.5+631.502 
Тыныбеков Б.М. 
ЕКПЕ ЖАҒДАЙДАҒЫ Althaea offіcіnalіs L. – ОНТОГЕНЕЗІНДЕГІ ВЕГЕТАТИВТІК 
МҮШЕЛЕРІНІҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 
(əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) 
 
Бұл  мақалада  Дəрілік  жалбызтікен  (Althaea offіcіnalіs L.) тұқымдарының  зертханалық  жəне  екпе 
жағдайдағы  өнімділігі,  фенологиялық  бақылау  нəтижелері  мен  онтогенез  процессінде  тамыр,  сабақ  жəне 
жапырақтарының морфологиялық ерекшеліктері сипатталған. 
 
Althaea officinalis L.-Қазақстандағы  құлқайырлар  Malvaceae  тұқымдасының  өкілдері  бір-екі  жəне  көп 
жылдық  шөптесін  өсімдіктер, олар  жеті  туыстық  он  сегіз  түрді  қамтиды.  Дəрілік  жалбызтікен  биіктігі 60-150 
см-ге жететін өн бойын көп ұшты немесе жұлдызды пішінді түк басқан көпжылдық, дəрілік шөптесін өсімдік. 
Дəрілік  жалбызтікенде  шипалық  қасиеті  бар  биологиялық  белсенді  заттар  көпжылдық  жерасты 
мүшесінде-тамырында  жинақталады.  Жалбызтікен  тамырының  емдік  қасиеті  ерте  заманнан,  яғни  біздің  жыл 
санауымыздың ІХ ғасырынан бастап белгілі болған. Сондықтан да, оның латынша атауы грекше Althaea-емдеу 

29 
 
деген ұғымнан алынған. Жалбызтікен тамыры дəрілік қасиеті жағынан сілемейлі топқа қатысты, бұл тұрғыдан 
ол зығыр тұқымына сəйкес [1]. Міне сондықтан жалбызтікен тамырынан алынған препараттар қабынған ұлпа 
клеткаларының өзін-өзі түлеуін жеделдетіп, жазылуын тездетеді. 
Дəрілік  жалбызтікен  қысқа  тамырсабақты,  кіндік  тамырлы  көптеген  етженді  жуан,  жанама  тамырлары 
бар.  Сабағы  бірнешеу,  кей  жағдайларда  біреу,  тік,  жұмыр  аздап  қана  бұтақтанған.  Төменгі  жапырақтары 
сағақты  бүйрек  тəрізді,  гүлдеген  кезінде  қурап  қалады,  ортаңғы  жапырақтары  дөңгелек  немесе  жұмыртқа 
пішіндес,  ал  жоғарғы  жапырақтары  бүтін  аздап  үшкірленген.  Гүлінің  түсі  ақшыл  немесе  қызғылт.  Маусым-
тамыз  айларында  гүлдеп,  қыркүйек-қазанда  жемісі  пісіп-жетіледі  де,  жемісі  арқылы  жақсы  көбейеді [2]. 
Қазақстанның барлық аудандарының далалы аймақтарында, ылғалды сортаң шалғындықтарда, өзен арнасы, көл 
жағасы, тоғайлы жерлерде, бұталар мен шилердің арасында топтанып өседі [3, 4]. 
Өнеркəсіпте  жалбызтікеннің  тамырының  құрғақ  экстратынан  «Мукалтин»  таблеткасын  жасайды. 
Малдарды  тыныс  жолдары  қабынғанда,  асқазан-ішек  ауруларын  емдеуге  қолданады.  Желім,  жіп  жəне 
қағаздарды  жасауда  гүлінен  жүндерді  бояйтын  қызыл  бояу  алынады.  Тұқымнан  алынатын  майын  бояулы-лак 
өнеркəсібінде қолданады. Сонымен қатар сүт ботқасын жəне тəтті кисель жасауға қолданады [5]. Үндістанда, 
Францияда,  Америкада,  Германияда,  Бельгияда,  Солтүстік  Кавказда,  Молдовада  жəне  Украйнада  мəдени 
өсіріледі. Ал Шри-Ланкада көкөністі өсімдік ретінде өсіреді. 
Құлқайыр  тұқымдасының  өкілі  Althaea offіcіnalіs L.тамырында  биологиялық  белсенді  заттар  ретінде 
негізінен:  сілемейлі,  пектиндік  жəне  илік  заттар,  С  дəрумені,  крахмал,  көмірсулар,  фитостерин,  бетаин, 
лецитин,  аспарагин,  сахароза,  декстероза,  минералды  тұздар,  шыны  майы,  каротин,  макро-микроэлементтер 
болатындығы  айқындалған.  Жалбызтікен  тамырының  препараттары  ресми  медицинада  қазіргі  кезде  халық 
арасында көп кездесетін мына ауруларға: қақырық түсіруге, қабынуға қарсы, сөл шығарушы, ауруды басушы, 
несеп  айдаушы,  микроптарға  қарсы,  қан  тоқтатуға,  жайбарақаттандыруға,  ұрық  байлауға,  белсіздікке  қарсы 
жəне  басқада  ауруларды  емдеуге  кеңінен  қолдалынады.  Жалбызтікен  тамырын  ауруларға  ем  ретінде  оның 
ұнтағы,  тұнбасы,  шырыны  сықпа  түрде  қолданылады.  Сонымен  бірге  тыныс  алу,  асқорыту  мүшелерін  жəне 
бүйректі  емдейтін  күрделі  шайлы  қоспалардың  құрамына  енеді [6, 7, 8]. Дəрілік  жалбызтікен  Қазақстанда 
барлық аймақта таралғанымен оны дəрілік шикізат ретінде даярлау мүмкіншілігі мейлінше шектеулі. Өйткені 
жалбызтікеннің  өсу  ерекшелігі  бірыңғай  қауымдастық  емес,  тек  жекелеген  топ  түзу  арқылы  ғана  таралған. 
Демек  фармакопеялық  өндірісті  шикі  затпен  қамтамасыз  етудің  негізгі  тəсілі  мəдени  екпе,  яғни  бірыңғай 
агроценоз  қалыптастыру.  Бұл  өз  кезегінде  дəрілік  өсімдік  түрінің  жалпы  биологиялық,  морфологиялық  жəне 
анатомиялық құрылыстық ерекшеліктерін зерттеуді керек етеді. 
 
Зерзаттары жəне əдістері 
Дəрілік  жалбызтікен  (Althaea offіcіnalіs L.)  тұқымдардың  сапасын  бағалауға  М.К.  Фирсова [9] тəсілі 
қолданылды. И.Н. Бейдеман [10; 11] тəсілі бойынша əрбір он күн сайын 1 рет жүйелі түрде өсімдіктердің өсуі 
мен  дамуына  фенологиялық  бақылаулар  жүргізілді.  Алынған  мəліметтер  Г.Н.  Зайцева [12] қалыптастырған 
əдіспен өңделді. Өсімдіктердің жастық жағдайын анықтау үшін бірнеше дарақтар қазып алынды. Өсімдіктердің 
онтогенездік  ерекшелігіндегі  жастық  жағдайын  ажырату  үшін  Т.А.  Работнов [13] И.Г.  Серебряков [14] А.А. 
Уранов [15] қалыптастырған  тəсілдер  жəне  «Онтогенетический  атлас  лекарственных  растений» [16] 
пайдаланылды.  Өскіндерді  сипаттау  Н.И.  Иосебидзе  тəсілімен  жүргізілді [17]. 1000 дана  тұқым  массасын 
анықтау С.С. Лищук тəсілімен жүргізілді [18]. Алынған топырақ үлгілерінің химиялық жəне физика-химиялық 
анализдері  келісім  шарт  бойынша  У.У.  Успанов  атындағы  топырақтану  институтының  лабораториясында 
жасалды.  Ғылыми-өндрістік  кешен  «ЭКОС»  тəжірибелік  станциясы  тау  етегіндегі  күңгірт  қара - қоңыр  түсті 
топырақты белдеуде орналасқан [19].  
Нəтижелері жəне оларды талдау 
Латенттік кезең - тұқымның тыныштық күйі. Дəрілік жалбызтікен жемісі морфологиялық түрі өзгерген 
қорапша  скизокарпиге  сипатты.  Жемісінің  сырты  барқыт  түкті,  ыдырайтын  көп  тұқымды,  дөңгелек  пішінді 
таптама.  Схизокарпий  немесе  скизокарп  мерикарпий  деп  аталатын  тұйықталған  ыдырамалы  тұқымдық 
ұялардан  түзіледі.  Əр  мерикарпийде  бір-екі  немесе  бірнеше  тұқымдар  болады.  Құлқайырлар  тұқымдасының 
схизокарпиі  конус  немесе  басқа  да  пішінді  гүл  тұғырында  біріккен  мерикарпийлерден  түзіледі  де,  ал  пісіп 
жетілгенде  жекеленген  тұқымдарға  ыдырайды.  Мерикарпийлер  гүл  тұғырында  бірқатар  орналасады. 
Схизокарпий  қалыптастыратын  жеміс  жапырақтардың  санына  байланысты  полимерлі  жəне  олимерлі  болып 
бөлінеді, алғашқысында тұқымдар саны 10-нан көп, екіншісінде 10-нан аз.  
Жалбызтікен  жемісі  схизокарпий  сырты  барқыт  түкті,  ыдырамайтын  полимерлі  типті-мерикарпий  көп 
тұқымды,  табақша  пішінді.  Мерикарпийден  ажыраған  тұқымдары  қоңыр  түсті,  сыңар  бүйрек  тəрізді,  оның 
ұзындығы 2,5±0,37 мм,  ені 2±0,19 мм, 1000 тұқымның  салмағы 3,78±0,74 г.  Тұқымының  латенттік  кезеңінің 
ұзақтығы көктемнің шығу мерзіміне байланысты 200-210 күнді құрайды.  
Зерттеуге  алынған Althaea officinalis L.тұқымы 2001 жылы  наурыз  айының 30 жұлдызында  ҚазҰУ 
Ғылыми-өндрістік кешен «ЭКОС» тəжірибелік участке жағдайында алдын ала айдалып дайындалған жерге 0,5-
1  см  тереңдікке  мына  жобамен  себілді:  жүйектің  ұзындығын 5 м,  ал  жүйек  аралықтары 60 см  етіп  алынды. 
Агрономияда  тұқымды  сепкенде  жүйектің  аралықтарын 60 см  етіп  қалдыру,  кең  қатарлы  себу  тəсілі  деп 
аталынады. Бұл тəсіл малазықтық жəне дəрілік өсімдіктерді табиғи жағдайдан мəдени жағдайға ендіргенде жиі 
пайдаланылады.  

30 
 
Жерге  сеппес  бұрын,  Дəрілік  жалбызтікен  тұқымының  лабораториялық  жағдайында  жəне  арнайы 
питомниктегі  ашық  грунтта  өну  қабілеттігі  мен  өсу  қарқындылығы  анықталды.  Себілген  тұқымдар  теңіз 
деңгейінен 1224 м  биіктіктегі  Бутаковка  шатқалындағы  қыраттың  оңтүстік  беткейіндегі  əр  түрлі  шөпті 
өсімдіктер қауымдастығындағы 2-3 жылғы дарақтардан жиналды. Тұқымдардың пісіп жетілуі мен түсуі оның 
шашылуымен  анықталады.  Себуге  бірыңғай  ірі  жəне  сырты  тегіс,  сапалы  тұқымдар  пайдаланылды. 
Тұқымдарды зертханалық зерттеу ботаника кафедрасында жүргізілді. Тұқымдар тəжірибе алдында 15-20 минут 
бойы  маргенец  қышқылды  калийдің  ертіндісінде  өңделді.  Тұқымдар  зертханалық  жағдайда  тұрақты  жарық 
жəне  ылғал  жеткілікті,  шығыс  жақтағы  терезе  алдынан 40 см  қашықтықта +20+22 
0
С  температурада,  сорғыш 
қағазда өндірілді. Зерттеу нəтижелері бойынша: лабораториялық жағдайда оның өнгіштігі 85, ал 4-ші күні өну 
қуаты 32 пайыз.  Тұқымдардың  зертханалық  өнгіштігі  мен  өну  қуаты  егістік  жағдаймен  сəйкес  еместігі 
анықталды.  Тұқымдардың  өнуінің  іс  жүзінде  кідіруі  мен  өскіндер  дамуының  біркелкі  еместігі  байқалды. 
Осыған  байланысты  тұқымның  себу  мөлшерін  дəлірек  анықтау  үшін,  зертханалық  зерттеуден  басқа  далалық 
немесе ашық топырақта оның өнгіштігі мен өну қуаты қарастырылды. Бір шаршы метр жерге себілген тұқым 
мөлшері  күні  бұрын  есептелгенде,  ол  орташа 800 дана  болды.  Далалық  тəжірибеде  көктемгі  себу 
стратификацияланған  тұқымдармен  жүргізілді.  Тұқымдарды  стратификациялау  0
0
С  температурадағы  ылғал 
ағаш  үгіндісінде  жүргізілді.  Тұқымдарды  себу  кезіндегі  тəуліктік  орташа  температурасы 20-22
0
С  болды. 
Тұқымды  себу  уақытысындағы  топырақ  ылғалдылығы  мамыр  айында 5 см  тереңдікте  қолайлы  болды.  Екпе 
жағдайда өнгіштігі 52, ал 10 күннен кейін өну қуаты 26 пайыз болады. (Кесте 1). 
Прегенеративтік  кезең.  Зерттеген  Дəрілік  жалбызтікен  бірінші  жылы  мынандай  тіршілік  күйлерден 
өтеді:  өскін (12.04.01-1.05.01), ювенильдік (2.05.01-18.05.01), имматурлық (19.05.01-23.06.01) жəне 
виргинильдік (24.06.01-19.07.01). 
Өскіндік тіршілік күйі (p). (Сурет 1, р) Тұқым екпе жағдайда жерге себілгеннен кейін 4-5 күн топырақ 
ылғалдылығы мен ондағы жүретін физиологиялық, биохимиялық процестер нəтижесінде ісініп, ұрық тамырдың 
меристиматикалық клеткаларының белсенді бөліну нəтижесінде, ол өсіп, перикарпийді жарып, сыртқа шығады 
да, оның латенттік кезеңі аяқталады (12.04.01). Тұқымның өнуі жерүсті типті. 10-12-ші күндері өскіннің жеміс 
серігі қақырап, жұмыртқа пішінді ақшыл жасыл түсті тұқымжарнақ топырақ бетіне шығады да, толық тұқымша 
қабығынан  (перикарпиінен)  ажырайды.  Тұқымжарнақ  жасыл  түсті,  жұмыр  пішінді  жиектері  тегіс. 
Тұқымжарнақтың ювенильді кезеңге өту барысында көлемі үлкейіп, біртіндеп ассимилияциялық мүше ретінде, 
жасыл түске алмасады. Гипокотилі ақшыл жасыл түсті, төменгі жағы сарғыш, ұзындығы 0,9-1,7 см, оның ұрық 
тамырға  өткен  жері  бунақты.  Ұрық  тамыр  қоңыр  сарғыш  түсті,  оймақшасы  үшкірленген,  ұзындығы 2-4 см, 
тамыр алқымының диаметрі 0,1 см. Өскіндік тіршілік күйі ұзақтығы 19-22 күн (Кесте 2).  
Ювенильдік тіршілік күйі (j). (Сурет 1, j) Дəрілік жалбызтікен дамуының бұл кезеңі тұқымжарнақтың 
қурап  түсуімен,  алғашқы  делекті 3-5 жапырақтардың  дамуымен  сипатталады (2.05.01). Бұл  тіршілік  күйінде 
өсімдіктің  сағағы  біршама  ұзарған  үш  делекті  жапырақ  қалыптасады.  Жапырақ  пішіндері  дөңгелек  немесе 
сопақ,  жиектері  ірі  тісті,  жүйкеленуі  қаурсынды,  ұзындығы 3-5 см,  ені 1-3 см,  сағақтары  жұмыр  пішінді, 
ұзындығы 2-3 см,  диаметрі 0,5-0,7 мм.  Өсімдіктің  ювенильдік  кезеңіндегі,  оның  гипокотилі  мен  ұрық 
тамырының өзара түйіскен ауданы бунақты, жуандаған. Гипокотилі сарғыш қоңыр түсті, оның ұзындығы 2-3 
см, диаметрі 0,5-1 см. Өсімдіктің онтогенездік дамуында ось жуандай өсіп тамырдың базальді бөлігін қамтып, 
келешекте  жуандап,  қорлық  заттарды  жинақтауды,  вегетативтік  көбеюді  қамтамасыз  ететін  тамырсабақ 
қалыптасады.  Ұрық  тамырдың  топыраққа  ену  тереңдігі 10-14 см,  диаметрі 0,2-0,5 см,  қоңыр  түсті,  жұмыр 
пішінді,  бірінші  реттік  жанама  тамырларының  ұзындығы 5-7 см,  саны 15-22, екіншісінікі 0,2-0,7 см  болады. 
Ювенильдік тіршілік күйі ұзақтығы 17-20 күн (Кесте 2).  
Имматурлық  тіршілік  күйі (im). (Сурет 1, im) Өсімдіктің  жастық  жағдайындағы  дамуы  делекті 
жапырақтарының  саны  жəне  көлемінің  артуымен,  оның  негізгі  тамырының  тереңдеуімен,  жанама  тамырлар 
реттілігінің  пəрмендігімен  сипатталады (19.05.01). Бұл  тіршілік  күйінде  дəрілік  жалбызтікен  сабағында 
жапырақ бүршіктері қалыптасып биіктігі 15-20 см болады.  
Өсімдік  айқын  кіндік  тамырлы.  Кіндік  тамыр  өз  бағытын  тік,  жердің  тартылу  күшіне  сəйкес,  топырақ 
тығыздығына қарай аздап иректеліп 55-65 см тереңдікке енеді, тамыр алқымының диаметрі 0,4-0,6 см, жанама 
тамырлар үшінші реттілікке дейін тарамдалады да, олардың біріншісінің саны 17-28 шамасында, ұзындығы 11-
17  см,  екіншісі 3-5 см,  үшінісінікі 0,5-0,7 см.  Өсімдік  тамыр  жүйесінің  қоректік  аумағы,  яғни  оның  таралу 
диаметрі 14-26 см  шамасында.  Қарастырылған  дарақ  тамырының  морфологиялық  ерекшелігіне  оның  бірінші 
реттегі  жанама  тамырларының  топырақтың  борпылдақ  соқамен  өңделген  беткі  қабатында  қуатты 
дамығандығын көрсетеді. Ал тамыр тереңдеген сайын, топырақтың тығыз да, табиғи қабатында, оның жанама 
тамырларының  даму  деңгейі  əлсіреп,  олар  көпшілік  жағдайда  майда  сорушы  жанама  тамыр  сипатына  ие 
болады.  Оның  ірі  жанама  тамырларының  топырақтың  негізгі 0-40 см  борпылдақ  қабатында  жақсы  дамып, 
тамырдың  қоректік  ауданын  ұлғайтады.  Бұдан  арғы  тереңдікте  тек  жекелеген  ірі  тамырлар  ғана  таралады. 
Имматурлық тіршілік кезеңінің ұзақтығы 31-35 күнді құрайды. (Кесте 2). 
Виргинильдік  тіршілік  күйі (v). (Сурет 1, v) Дəрілік  жалбызтікен  виргинильдік  тіршілік  күйінде 
биіктігі 37-45 см,  бұл  кезеңде  өркен  бойында  кезектесе  орналасқан  жіңішке  сағақты,  жұмыртқа  пішінді 9-12 
жапырақ  қалыптасады (19.06.01). Жапырақтың  ұзындығы 4-7 см,  ені 3-5 см,  сағақтарының  ұзындығы 2-4 см. 
Өсімдіктің  тамыр  жүйесі  айқын  кіндік  тамырлы,  ұрық  тамыры  біршама  жуандау,  оның  алқымының  диаметрі 
0,8-1  см  аралығында.  Біршама  жуан  тамыр  алқымынан  көптеген,  жіңішке  сорушы  тамырлар  тобы  дамиды. 

31 
 
Негізгі  кіндік  тамырдың  даму  бағыты  аздаған  иректелгені  болмаса,  геотропизм  заңдылығына  сəйкес  біршама 
тік өседі де, топырақ қабатының 95-100 см тереңдігіне дейін өседі. Негізгі тамырдың алғашқы реттегі жанама 
тамырлары 5; 15; 25, 42 см тереңдіктерден таралады да, оларды ұзындықтары 30, 33, 54, 62 см-ге жетеді. Бұлар 
негізінен  ұрық  тамырдың  екі  жақтауына  жайыла  өсіп,  тамыр  жүйесінің  қоректену  ауданын  арттырады. 
Дарақтың тамырларының бүйірлік тармақтары топырақтың беткі борпылдақ 0-40 см қабатында жақсы дамиды 
да, белсене тармақталады. Міне сондықтан да, топырақтың бұл қабатындағы тамыр жүйесінің таралу диаметрі 
80-95  см-дей  ауданды  қамтиды.  Бұдан  төменгі  топырақ  біршама  тығыз,  тың  қабатындағы  жанама  тамырлар 
нəзік-жіңішке, ұзындықтары орташа 10, 15, 20 см - й, негізінен қоректі сорушы тамырлар массасын түзеді. Бұл 
даму  кезеңінде  жалбызтікен  тамыр  жүйесінің  жанама  тамырларының  қалыптасуы  екі  деңгейлі  (ярусты) 
біріншісі 0-40; екіншісі 40-55 см екендігі айқын байқалады. Аталмыш фазадағы негізгі тамырдың тарамдалуы 3 
ретке  дейін  жетіледі  де,  олардың  ұзындығы  біріншісі 25-62 см,  екіншісі 10-15, ал  сирек  үшіншісі 0,5-0,9 см 
аралықтарда. Виргинильдік тіршілік күйі ұзақтығы 26-30 күн. 
Генеративтік кезең (g). (20.06.01-30.09.01) Өсімдік бұл кезеңде үш: жас (g
1
), орта жас (g
2
) жəне кəрі (g
3

генеративтік  тіршілік  күйге  бөлінеді.  Бірінші  тіршілік  күйінде  (g
1
)  репродуктивтік  өркенде  гүл  шоғырлары 
қалыптаса бастайды.  
Жас генеративтік тіршілік күйі (g
1
). (Сурет 1, g
1
) Дəрілік жалбызтікен тамыр жүйесін жас генеративтік 
кезеңінен зерттеу оның айқын топырақ қабатына тік бағытта дамитындығын көрсетеді (20.07.01).  
 
Кесте 1 - Зерттелген дəрілік өсімдік тұқымының биологиялық ерекшеліктері 
 
Өсімдік 
түрлері 
Тұқым, мм 
 
1000 
тұқым 
салмағы 
гр, 
Тұқымдары 
жиналғандағы 
өсімдіктің 
жасы, жыл 
Лаборатория 
Екпе жағдайда 
Ұзындығы 
ені 
Белгілі 
күндердегі 
өну қуаты 

Тұқым-
дардың 
өнімділігі 

Белгілі 
күндердегі 
өну қуаты 

Тұқым-
дардың 
өнімділігі 

 Althaea 
offіcіnalіs 
L.  
 2,5±0,37   2±0,19    3,78±0,74  

4-ші күні 
32% 
85% 10-ші күні 
26% 
52% 
 
Бұл  кездегі  өсімдік  өркен  жүйесінің  биіктігі  мейлінше  белсенді  дамып 120 см-ге  жетеді.  Сабақтың  түбіндегі 
жапырақтар  мейлінше  көлемді.  Өркеннің  жоғарғы  буынаралықтағы,  бүйірлік  жапырақтары  сағақты  кезектесе 
орналасқан,  сағағының  ұзындығы 1,5-3 см,  жапырағының  ұзындығы 10-13 см,  ені 5-8 см.  Бұл  кезеңде  негізгі 
тамыр 1-2 есе  жуандап,  оның  алқымының  жуандығы 1,2-1,5 см,  бұл  аймақ  көптеген  сорушы  тамырларға  бай 
болады. Өсімдіктің негізгі тамырынан бірінші реттегі жанама тамырлар топырақтың беткі қабатынан (3-4 см) 
бастап  оның  біршама  терең 70 см-ге  дейін  дамиды.  Тамырлардың  жалпы  саны 7. Бұл  олардың  даму  бағыты  
негізгі тамырдың екі қапталын қамтып, біршама көлбей немесе басты тамырға қосарлана, төмен қарай дамиды. 
Негізгі  тамыр  осьінен  екі жаққа  жайыла  өскен  жанама  тамырлар оның  қоректік  ауданын  барынша молайтып, 
тамыр  жүйесінің  жалпы  таралу  диаметрін 105-110 см-ге  жеткізеді.  Өсімдік  тамыр  жүйесінің  морфологиялық 
ерекшелігі  олардың  ірі  жанама  тамырларының  негізінен 0-70 см  тереңдікте  белсенді  дамитындығы,  ал 
топырақтың  төменгі  қабаттарында  жанама  тамырлар  жіңішке,  біршама  қысқа (1-3-5-10см),  сорушы  сипатты. 
Бірінші  реттегі  жанама  тамырлардың  ұзындығы 45-70 см,  екіншісініңкі-10-20  см,  үшіншісініңкі-1-3  см, 
төртіншісініңкі-0,2-0,9  см.  Негізгі  тамырдың  таралу  тереңдігі 122 см.  Қосалқы  тамырлардың  дамуы 
байқалмайды.  Жалпы  өсімдік  тамыр  жүйесінің  топырақ  қабатындағы  дамуын  үш  ярусқа  бөлуге  болады: 
алғашқысы 0-30; екіншісі 30-70 жəне үшіншісі 70-120 см деңгейде қалыптасқан. Жас генеративтік тіршілік күйі 
38-43 күнге созылады. (Кесте 2). 
 
Кесте 2 - Өсімдіктің морфологиялық көрсеткіштері 
 
Өсімдік
  ат
ы
 
 
Тіршілік күйі 
 
Күні 
Өсімдік
 
тің
 биіктігі
,см
 
Жапырақ 
Тамыр 
Саны
 
Ұзындығ
ы
, см
 
Ені
, см
 
Ену
 тереңдігі

см
 
І-
қатар
 
ұзы
нды
ғы
, см
 
ІІ

қатар
 
ұзы
нды
ғы
, см
   
ІІІ

қатар
 
ұзы
нды
ғы
, см
 
ІV- 
қатар
 
ұзы
нды
ғы
, см
 
1  2 
3 4 

6 7  8  9 10 11 
12 
A
lthaea
 off
іc
іnal
іs
 
L.
 
Өскін (p) 
12.04.0

2±0,12 2 
0,7±0,21 
0,3±0,1 
3,45±0,52  - 



Ювенильдік (j) 
2.05.01 
7,45±1,22 
4-

3,87±0,59 
2,97±0,4

12,57±1,5

5,63±1,23 0,63±0,14 


Имматурлық (im) 
19.05.0

17,45±1,3

7-

4,89±1,54 
3,59±0,6

63,28±2,8

16,82±2,5

4,56±1,23 0,7±0,12 

Виргинильдік (v) 
19.06.0

42,58±2,4

9-
12 
7,45±1,05 
4,42±0,3

97,65±1,6

47,91±2,5

14,25±1,6

0,9±0,13 - 

32 
 
Генеративт
ік
 
(g
2

Жас
  
20.07.0

120,25±2,
47 
10
-
13 
11,47±2,8

6,58±1,4

122,46±2,
89 
65,85±2,4

18,41±1,8

2,47±0,3

0,9±0,11 
Орта
 
жас
  28.08.0

147,32±1,
36 
11
-
14 
12,58±1,0

7,98±1,5

160,57±2,
54 
85,69±2,4

28,36±1,5

3,97±0,8

2,48±0,5

 
 
 
p - өскін тіршілік күйі, j – ювенильдік тіршілік күйі, im – имматурлық тіршілік күйі, v – виргинильдік 
тіршілік күйі, g
1
 – жас генеративтік тіршілік күйі, g

– орта жас генеративтік тіршілік күйі 
 
Сурет 1 Althaea offіcіnalіs L. – Онтогенезі 
Орта жас генеративтік тіршілік күйі (g
2
). (Сурет 1, g
2
) Дарақтың бұл тіршілік күйін (g
2
қарастырғанымызда 
оның  генеративтік  өркендері  бір-біржарым  есе  артқандығы  байқалады (28.08.01). Маусым-тамыз  айларында 
гүлдеп,  қыркүйек-қазанда  жемісі  піседі.  Дəрілік  жалбызтікен  орташа  генеративтік  кезеңде  барынша  белсенді 
дамып,  генеративтік  мүшелері  жетіліп,  оның  еңсесінің  биіктігі 130-150 см  жетеді.  Дарақ  тамыр  жүйесін 
зерттеуде, оның айқын кіндік тамырлы екендігін көрсетеді. Тамыр алқымының диаметрі 2-2,5 см түзеді. Негізгі 
тамыр алқымындағы дамыған жіңішке, сорушы эфемерлі тамырлар қалың түк түзеді. Бұдан басқа алғашқы рет 
негізгі тамырдың алқымы мен өркеннің гипокотильдік бөлігінен қосалқы тамырлардың дамуы байқалады.  
Олар негізінен екеу, топырақ бетін барынша жауып, жазықтық бағытта орналасқан, ұзындығы 40-50 см. 
Негізгі тамырдың өсу бағыты біршама тік, тек 130 см тереңдіктен бастап, топырақ тығыздығына байланысты 
иректеліп,  соңы  спираль  тəрізді  ширатылып  аяқталады  да, 160 см  тереңдікке  жетеді.  Кіндік  тамырдан  бастау 
алатын  бірінші  реттегі  жанама  тамырлар  топырақ  қабатының 5-65 см  аралығында  таралып,  тамыр  осьіне 
қатарласа  немесе  көлбей  оның  екі  жағына  жайыла  өседі.  Олардың  екі  жағына  жайыла,  көлбей  өскен  жанама 
тамырлардың таралу тереңдігі 45-80 см. Ал негізгі тамыр мен қатарласа төменгі бағытта өскендері 115-130 см 
тереңдікке дейін жетеді. Бірінші реттегі жанама тамырлардың ұзындығы 80-90 см, екіншісінің ұзындығы 20-30 
см, үшіншісі 2-4 см, төртіншісі 1-3 см. Негізгі тамырдың ең төменгі таралу аймағында майда сорушы тамырлар 
түзеді.  Дарақтың  жалпы  тамыр  жүйесінің  топырақ  қабатындағы  таралуы  төрт:  біріншісі 0-20; екіншісі 20-60; 
үшіншісі 70-130; төртіншісі 130-160 см  ярусты  құрайды.  Өсімдіктің  ірі  бірінші  реттегі  жанама  тамырлары 
бірінші-екінші ярустарды қамтиды. Орта генеративтік тіршілік күйі 32-35 күнге созылады.  
Жалпы алғанда Althaea officinalis L. өсімдігінің онтогенезі 168-188 күнге созылады (Кесте 2). 
Сонымен дəрілік жалбызтікеннің екпе жағдайдағы жерасты мүшесі морфогенезіндегі басты ерекшелік-ол 
оның  тамыр  жүйесінің  қарқынды  дамуы  оның  имматурлық  кезеңінен  басталады.  Ал  өркен  жүйесінің  даму 
белсенділігі виргинильдік кезеңге сəйкес. 
Бірінші  реттегі  жанама  тамырларының  өсу  белсенділігі  жас  генеративті  кезеңде.  Жалпы  жүйесі  мен 
өркендерінің мейлінше қарқынды дамуы виргинильдік, жас жəне орташа генеративтік кезеңге тура келеді.  
 
Əдебиеттер 
1 Путырский И.Н., Прохоров В.Н. Универсальная энциклопедия лекарственных растений. – Минск – 
М.: Книжный дом, 2000. - 654 с. 
2 Кукенов М.К. жəне т.б. Лекарства из растений. Алматы.: Мектеп, 2002, - 208 с. 

33 
 
3  Кукенов  М.К.  жəне  т.б.  Қазақстан  дəрілік  өсімдіктері  жəне  оның  қолданылуы. – Алматы:  Ғылым, 
1998. – 288 с.  
4 Флора Казахстана. - Т.VІ. Алматы: Наука, 1965. – 495 с. 
5 Гончарова Т.А. Энциклопедия лекарственных растения. Лечение травами. М.: Изд. Дом МСП, 1999. - 
560 с. –Т. 1. 
6  Исамбаев  Ə.И.,  Рахимов  Қ.Д.,  Егеубаева  Р.М.  Халық  медицинасында  пайдаланылатын  дəрілік 
өсімдіктер. – Алматы: Ғылым, 2000. – 197 б. 
7  Виноградова  Т.А.,  Гажев  Н.Б.,  Виноградов  М.В.,  Мартынов  К.В.  Полная  энциклопедия  практической 
фитотерапии. – М.: Олма-пресс, 1998. - 640 с. 
8 Муравьева Д.А. Фармакогнозия. – М.: Медицина, 1978. – 656 с. 
9 Фирсова М.К. Методы исследования и оценки качества семян. – М.: Наука. – 365 с.  
10 Бейдеман И.Н. Методика изучения фенологии растений и растительных сообществ. – Новосибирск: 
Наука, 1974. - 155 с.  
11 Бейдеман И.Н. Изучение фенологии растений // Полевая геоботаника. – 1960. - Т. 2. - С. 333-336.  
12 Зайцев Г.Н. Методика биометрических расчетов. - М.: Наука, 1973. - 250 с.  
13 Работнов Г.А. Жизненный цикл многолетних травянистых растений в луговых ценозах // Труды Бот. 
инст. АН СССР. Сер. 3. - 1950. - Вып. 6. - С. 204-208.  
14 Серебряков И.Г. Морфология вегетативных органов высшых растений. – М.: Советская наука, 1952. 
- 391 с.  
15 Уранов А.А. Онтогенез и возрастной состав популяции цветковых растений. - М.: Наука, 1967. С. 3-
8.  
16  Онтогенетический  атлас  лекарственных  растений. – Йошкар-Ола:  Марийский  Гос  университет, 
2000. - 268 с.  
17 Иосебидзе Н.И. Атлас - определитель всходов лекарственных растений. - Тбилиси: Наука,  1981. - 300 
с.  
18 Лищук С.С. Методика определения массы семян // Бот. журн. – 1991. - Т. 76,  №11. - С. 1623-1624.  
19  Тыныбеков  Б.М.,  Шимшиков  Б.Е.,  Бегенов  Ə.Б.  əл-Фараби  атындағы  ҚазҰУ  Агробиолгиялық 
станциясының топырағының құрылымдық жəне физико-химиялық қасиеті // Хабаршы ҚазҰУ. Сер. биология.– 
2003. - № 2. – С. 20-25 бб. 
 
Резюме 
В  статье  приводятся  результаты  исследования Althaea offіcіnalіs L. которые  включают  следующие 
вопросы:  проращивание  семян  в  лабораторных  и  полевых  условиях,  фенологические  наблюдения,  а  также 
морфологическое изучение корня, стебля и листа в процессе онтогенеза.  
 
Summary 
In this article given the results of the researches of Althaea offіcіnalіs L. which includes next questions: to grow 
the seeds in laboratories and field conditions, phenological observations and morphological study of roots, stem and 
leaves in the prosess of ontogenesis. 
 
 
 
УДК. 58.001: 502.75 
Утяшева Т.Р. 
ФЕНОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ Gymnospermium altaicum (pall.) spach. В 
УСЛОВИЯХ МАРКАКОЛЬСКОЙ КОТЛОВИНЫ (ЮЖНЫЙ АЛТАЙ) 
(ТОО «ЦДЗ и ГИС «Терра») 
 
В  статье  впервые  рассматриваются  фенологические  особенности  редкого  вида  эфемероидных 
геофитов в условиях Маркакольской котловины 
 
Маркакольская  котловина - локальная  геосистема  Южно-Алтайской  горной  области  Алтае - Саянской 
ландшафтной  страны [1]. Она  имеет  овальную  форму,  окаймлена  Курчумским  хребтом (3305 м  над  ур.  м.)  с 
севера и хребтом Азутау (2337 м. над ур. м.) с юга. На северо-востоке сочленяется с Бобровской впадиной, а на 
юго-западе  имеет  выход  в  Зайсанскую  долину.  Площадь  водосбора  оз.  Маркаколь (1447 м.  над  ур.  м.) 
составляет 1180 кв. км. 
В  геологическом  отношении  бассейн  оз.  Маркаколь  и  его  берега  сложены  отложениями  Девонской  и 
Каменноугольной  систем,  образующими  такие  типы  рельефа,  как  высокогорный,  среднегорный  и  озерная 
равнина  побережья  озера [2]. Климат  резко  континентальный,  но  отличается  большим  разнообразием  в 
зависимости  от  высоты  над  уровнем  моря,  экспозиции  склонов,  ширины  и  глубины  долин,  характера 
растительного  покрова  и  пр.  Почвенный  покров  подчиняется  закономерностям  вертикальной  поясности, 
выражающейся  в  смене  типов  почв  от  лугово-дерновых  выщелоченных,  лесо-луговых  южных  и 

34 
 
черноземовидных  лесных  ненасыщенных  в  лугово-степном  поясе  до  горно-тундровых  оподзоленных  и 
примитивных  слабо - или  грубогумусных  в  горно-тундровом  поясе.  На  побережье  преобладают  лугово- 
болотные и болотные разновидности в сочетании с пойменно- луговыми почвами [3]. 
В  геоботаническом  отношении  рассматриваемая  территория  располагается  в  пределах  лесо-лугово-
степного  средне-  и  высокогорного  геоботанического  района  Южноалтайского  горного  и  лесо-лугостепного 
округа /4,5/. В  границах  котловины  согласно  работам  Г.Н.  Огуреевой /6/ выделяются 4 зоны  и 6 поясов 
растительности.  В  горно-лесо-степную  зону  входит  лугово-степной  и  горно-лесо-степной  пояса,  в  горно-
лесную – горно-таежный,  в  альпийскую  тундрово-луговую – субальпийский  и  альпийско-тундровый,  в 
нивальную – нивальный высокогорный пояс. 
Флористическое  разнообразие  котловины  по  предварительным  данным [7,8] насчитывает  около 700 
видов  высших  растений  из 75 семейств.  Преобладают  Asteraceae, Poaceae, Rosaceae [9]. Целый  ряд  видов 
высших растений относится к категории редких и исчезающих. Среди них – клубневой эфемероидный геофит 
голосемянник алтайский (Gymnospermium altaicum (Pall.) Spach.), в силу своих высоких декоративных качеств 
одним из первых весенних растений подпадающий под влияние антропогенного пресса [10]. 
Цикл  сезонного  развития  этого  вида  исследовался  нами  впервые  в  рамках  изучения  особенностей 
биологии и состояния и популяций редких видов эфемероидных геофитов Маркакольской котловины в 1998-
2001  годах  согласно  методическим  указаниям  И.Н.  Бейдеман [11]. Ботаниками  Маркакольского 
государственного природного заповедника (С.М. Оленин, Е.С. Зинченко, С.В. Кобыленко), созданного в 1976 г 
для  сохранения  уникальной  экосистемы  Маркакольской  котловины,  в  Летописях  природы  приводятся  лишь 
отрывочные данные о начале цветения вида [12]. 
На  территории  Маркакольской  котловины  голосемянник  алтайский  растет  на  южных,  юго-западных  и 
юго-восточных  склонах  и  открытых  участках    полярных  склонов.  Его  местообитания  расположены  на 
щебнисто- мелкоземистых, каменистых и глинистых почвах в горно-степном и горно-лесном поясах на высоте 
1450-1900 м над ур. м. На северных, северо-восточных и северо-западных склонах часто встречается в зарослях 
кустарников и под пологом леса  на горно-лесных, горно-дерновых и горно-луговых почвах. 
При  исследовании  цикла  сезонного  развития  Gymnospermium altaicum  выявлено,  что  для  данного  вида 
четко  выделяются  следующие  фенологические  фазы:  начало  вегетации  (появление  из-под  снега),  начало 
цветения,  массовое  цветение,  конец  цветения,  начало  созревания  плодов,  массовое  обсеменение,  конец 
вегетации (таблица 1). 
При  анализе  данных  таблицы 1 видна  зависимость  цикла  сезонного  развития  исследуемого  вида  от 
климатических условий года и от места произрастания. На южных склонах все фенологические фазы проходят 
дружно и немного ранее, чем на северных, а на возвышенных платообразных участках наблюдаются средние 
показатели. На северном склоне левобережной части долины Урунхайки, где снег стаивает очень поздно, а сам 
склон  прогревается  и  обсыхает  очень  медленно,  фиксируются  самые  поздние  даты  наступления  фенофаз  и 
растянутый период их протекания. Так, в 2000 году, характеризовавшемся самыми благоприятными условиями 
тепло-  и  влагообеспечения,  все  фенологические  фазы  протекали  немного  быстрее,  чем,  например,  в 1998г – 
наиболее суровом из всего периода наблюдения. 
 
Таблица 1 - Фенологические особенности голосемянника алтайского на ППП в 1998-2001гг. 
 
Место 
наблюдения 
Фенологические 
фазы 
1998 1999 2000 2001 
1 2 




хр. Сорвенковский  
Белок,  
ущ. Соколиха,  
южный склон 
Начало вегетации 18.04 
13.04 
12.04 
19.04 
Начало цветения 23.04 
18.04 
20.04 
24.04 
Массовое цветение 12.05 
14.05 
15.05 
19.05 
Конец цветения 23.05 
20.05 
21.05 
24.05 
Начало созревания плодов 28.05  31.05  26.05 30.05 
Массовое обсеменение 13.06 
6.06 
7.06 
9.06 
Конец вегетации 25.06 
22.06 
24.06 
27.06 
хр. Сорвенковский  
Белок, ущ. Соколиха,  
северный склон 
Начало вегетации 22.04 
17.04 
16.04 
21.04 
Начало цветения 27.04 
22.04 
24.04 
29.04 
Массовое цветение 16.05 
18.05 
19.05 
25.05 
Конец цветения 27.05 
24.05 
28.05 
29.05 
Начало созревания плодов 2.06  1.06  30.05 28.05 
Массовое обсеменение 17.06 
6.06 
10.06 
14.06 
Конец вегетации 26.06 
28.06 
30.06 
01.07 
 хр. Сорвенковский  
Белок, плато на  
вершине 
Начало вегетации 20.04 
15.04 
18.04 
19.04 
Начало цветения 25.04 
20.04 
22.04 
23.04 
Массовое цветение 14.05 
16.05 
15.05 
18.05 
Конец цветения 25.05 
20.05 
24.05 
27.05 

35 
 
Начало созревания плодов 28.05 1.06 29.05 2.06 
Массовое обсеменение 16.06 
10.06 
9.06 
18.06 
Конец вегетации 30.06 
24.06 
24.06 
2.07 
хр. Азутау, долина р. 
Урунхайка, 
левый 
берег, 
северный 
склон 
Начало вегетации 
25.04 19.04 21.04 27.04 
Начало цветения 29.04 
25.04 
27.04 
3.05 
Массовое цветение 
19.05 22.05 24.05 25.05 
Конец цветения 
2.06  4.06 30.05 5.06 
Начало созревания плодов 2.06 6.06 3.06 8.06 
Массовое обсеменение 
18.06 16.06 15.06 19.06 
Конец вегетации 
30.06 2.07 30.06 3.07 
 
В целом, в условиях Маркакольской котловины голосемянник алтайский зацветает рано, в среднем через 
10 дней после стаивания снежного покрова. Цветение длится около 3-4 недель, с конца апреля до середины мая, 
с массовым цветением 8-10 дней. Период созревания семян длится около двух-трех недель, причем большую 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал