Issn 1563-0218 Индекс 75866



жүктеу 5.01 Kb.

бет14/21
Дата11.05.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   21

- 

78 
 

6583 х Т. timopheevi 
- 

1/1/1 
1/2/1 
1/1/1 
1/1/1 
1/1/2 
1/1/1 
 
Обобщая  результаты  оценок  комбинационной  способности  отдаленных  константных  форм  озимой  и 
яровой пшеницы, можно выделить формы с высокой комбинационной способностью по признакам: 1. Высота 
растения: линии Жетысу х Т. militinae и Жетысу х Т. timopheevi; 2. Длина колоса: Жетысу х Т.kihara, 6583 х Т. 
timopheevi и Жетысу х Т.kihara; 3. Число зерен с колоса:  Стекловидная 24 х Ае.cilindrica, Эритроспермум 350 х 
Т.kihara и 6583 х Т. timopheevi; 4. Масса зерна с колоса: ПЭГ х Карлыгаш, Эритроспермум 350 х Т.militinae, 6583 
х  Т.timopheevi; 5. Масса  зерна  с  растения:  ПЭГ  х  Т.militinae-4,  Стекловидная 24 х  Ае.cilindrica  и 6583 х  Т. 
timopheevi; 6. Масса 1000 зерен: Жетысу х Т. militinae, Жетысу х Т. timopheevi, 6583 х Т. timopheevi; 7. по трем и 
более признакам: ПЭГ х Карлыгаш, ПЭГ х Т. militinae-4, Эритроспермум 350 х Т. militinae, Стекловидная 24 х 
Ае. cilindrica и 6583 х Т. timopheevi. 
Их  можно  использовать  в  селекционной  работе  пшеницы  в  качестве  доноров  названных  хозяйственно 
ценных признаков. 
 
Литература 
1
 
Кудайбергенов 
М.С. 
Селекционно-генетические 
модели 
высокопродуктивных 
сортов 
и гибридов зерновых культур: Автореф.докт.дисс.-Алматы, 2005.-44с. 
2
 
Савченко  В.К.  Оценка  общей  и  специфической  комбинационной  способности  полиплоидных  форм  в 
системе диаллельных скрещиваний// Генетика.-1966, №1. 
3
 
Абугалиева  А.И.  Методические  указания  по  использованию  разработанных  адаптированных  и 
реализованных  в  многовариантном  исполнении  программных  средств  для  работы  на  персональных 
компьютерах.- Алма-Ата, 1991.—30с. 
 
Тұжырым 
Бидайдың  сандық  белгілері  негізінде,  алшақ  будандастыру  əдісімен  алынған  константты  түрінің 
комбинативтік  қабілеттілігі  зерттелінді.  Зерттеу  нəтижесінде  жалпы  комбинативты  қабілеттілігімен  қатар  үш 
жəне одан артық белгілері бойынша ерекшеленген бидайдың жаздық жəне күздік түрлері айқындалды. 
 
Summary 
Combining ability of wheat constant forms received by wild crossing on main quantity traits is studied. In the 
results og investigation winter and spring wheat lines having high common combining ability on three and traits are 
selected. 
УДК 575: 633.1 
Токубаева А.А., Шулембаева К.К.  
ЖҰМСАҚ БИДАЙ МУТАНТЫНЫҢ ҚОҢЫР ТАТ АУРУЫНА ТӨЗІМДІЛІГІНЕ 
 ГЕНЕТИКАЛЫҚ ТАЛДАУ 
(əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) 
 
Генетиканың  дəстүрлі  тəсілінің  альтернативі – цитогенетика.  Жұмсақ  бидайға  терең  генетикалық 
талдау  жүргізу  үшін  Казахстанская 126 сортының  анеуплоидты  линиялары  қолданылды.  Моносомалық 
талдау  арқылы  химиялық  мутагенез  негізінде  алынған  жұмсақ  бидай  мутантының  қоңыр  тат  ауруына 
жоғары  төзімділігін  бақылайтын  негізгі  ген,  оның  1В  (χ
2
=31,43)  хромосомасында,  ал  4А  (χ
2
=4,53) 
хромосомасында негізгі геннің төзімділігін арттыратын модификаторлы геннің орналасқандығы анықталды.  
 
Қазіргі  кездегі  селекцияның  жетістіктері  комбинациялық  селекцияның  тəсілдерін  қолдану  негізінде 
алынған.  Селекцияның  сұрыптау,  мутагенез,  полиплоидия  тəсілдеріне  сүйеніп  жеткен  жетістіктері  əліде  көп 
жылдар  бойы  маңызды  роль  атқара  бермек.  Осы  тəсілдерді  селекция  жұмысында  қолдану  гендердің  жаңа 
аллельдерін  алуға  жол  ашты.  Генетика  мен  селекцияның  дəстүрлі  əдістерімен  қатар  молекулалық  жəне 
клеткалық  биологияның  жетістіктеріне  негізделген  зерттеудің  жаңа  идеологиясын  қалыптастыру  жұмысы 
қарқынды  жүріп,  клеткалық,  хромосомалық  жəне  гендік  инженерияның  технологиясын  селекцияға  енгізу 
жұмыстары  өсуде.  Селекционер  ғалымдар  осы  бағыттардың  əдістерін  қолдану  негізінде  ауыл-шаруашылығы 
дақылдарының  жаңа  сорттары  мен  формаларын  шығаруда  айтарлықтай  жетістіктерге  жетіп  келеді.  Осындай 
нəтижеге жетуде жұмсақ бидайдың жеке генетикасының тəсілдерін жетілдіру, жаңа генді немесе оның бөлігін 
жəне тұтас хромосомды бидай геномына жабайы түрден енгізіп, сорттар негізін реконструкциялау, тұқымның 
өнімі  мен  сапасын  жоғарлатуға  маңызды  роль  атқарады.  Осыған  байланысты  систематика  жағынан  алшақ 
түрлерден  жақсартатын  генотипке  гендерді  енгізу  жұмысын  отандық  ғалымдар  қарқынды  жүргізуде.  Алайда, 
əсіресе  гендік  инженерия  тəсілдерімен  алынған  селекциялық  материал  халықаралық  биоқауіпсіздену 
нормасынан  өткізілуі  қажет.  Осы  тəсілдерді  қолдану  жұмыстарының  ішінде  генетикалық  қауіпсіздік  жəне 
биотехнологиялық,  цитологиялық  əдістерді  ұштастыру  негізінде  бидайдың  архитектоникасын  өзгертіп, 
жетілдіру жағынан «Хромосомалық инженерия» тəсілін қолдану селекцияда өте тиімді.                  

79 
 
Мақалада ұсынылатын негізгі мəселе, сұрыптап алынған мутантты формаларға цитогенетикалық талдау 
жүргізу  жəне  ауылшаруашылығы  үшін    құнды  белгілеріне  жауапты  ген  немесе  гендердің  белгілі 
хромосомдардағы орналасқан орнын анықтау.  
Зерзаттары жəне əдістері 
Қоңыр  тат  ауруына - Lr (Leaf rust ) төзімді  мутантты  форма - А1,  Казахстанская 126 сортының 
моносомды линиялары мен бақылау сорты Казахстанская 126 жəне  F
1
,  F
2
  будандары қолданылды.  
Мутантты  форма  –  Казахстанская 3 сортының  дəндерін  хлорлы  кадмий  тұзының 0,01 пайыздық 
ертіндісімен  өңдеу  негізінде, 8 ұрпақ  бойы  сұрыптаудан  өткізілген  тат  аурулар  түріне  төзімді  селекция  үшін 
құнды  алғашқы  материал.  Жасанды  зақымдау  кезінде  А1  мутантты  формасы    қоңыр  тат    ауруына «0» балды 
көрсетті.  Сабағының  биіктігі 85 см, өнімділік  бұтақтары 3,3-4,5 см, 1000 дəннің  салмағы 49,2 гр. Протеиннің 
мөлшері 15,2. Сорттық  белгілері:  колеоптилесі  антоционмен  боялған,  бұтақ  жапырақтарының  аралық  түсі 
күңгірт жасыл, түктенуі əлсіз, масақтану кезеңінен кейін балауызды түсі қанық болады. Масағы тік, құрылымы 
тығыз, ұзындығы 10,5-11,0 см, масағының түсі ақ. Масақ қабықшасының орта бөлігіндегі тісшесінің ұзындығы 
1-2  мм.  Қабықша  тісшесінің  формасы  түзу  сызықты.  Иығы  тік.  Дəні  қызыл,  шыны  тəріздес,  арқасынан 
қарағанда дөңгелек, дəннің  ұзындығы 7-8 мм. Дəн иірімі терең емес, дəннің жоғарғы жағы түкпен жабылған, 
фенолмен реакциясы орташа. Бидай түрінің эритроспермум түршесіне жатады. 
 Моносомалық талдау. Моносомды талдау - селекцияда құнды сорттардың генетикалық ерекшеліктерін 
терең зерттеуге мүмкіндік береді. Э. Р.Сирс [1] моносомды линияларды пайдалана отырып, бір түрмен екінші 
түрдің  немесе  сорттар  арасында  хромосомаларды  ауыстыру  арқылы  жақсарту,  яғни  донор  сортынан    құнды 
генімен гомологиялық жұп хромосомаларды рецепиент сорттарына енгізуді ұсынды. Хромосомалары ауысқан 
линияларды алу үшін, алдымен осы сорттың қандай хромосомасы зерттелетін құнды белгіге əсер ететін генді 
немесе  гендерді  алып  жүретіндігін  анықтау    қажет.  Ол  үшін  жеке  хромосомалардың  генетикалық  эффектісін 
анықтайтын  сортты  аналық  өсімік  ретінде 21 моносомалық  линиялардың  əрбіреуімен  будандастырылады.  Ғ
1
 
ұрпағының  дисомды  жəне  моносомды  популяцияларынан  цитологиялық  талдау  арқылы  моносомды  өсімдік 
іріктеліп,  өздігінен  будандастыру  арқылы  F
2
  ұрпақтары  алынды.  Бұл  моносомды  өсімдіктің  унивалентті 
хромосомасы  аталық – донор  сортынан  ауысады.  Егер,  дисомды  ата-ене  рецессивті  аллель  бойынша 
гомозиготты  болса,  жəне  рецессивті  ген  белгілі-бір  моносомды  линияда  гемизиготты  жағдайда  көрінсе,  онда 
осы  линия  Ғ

–де рецессивті  фенотипімен,  ал  қалған 20 линиялар  доминантты  белгілерімен  сипатталады.  Бұл 
жағдайда зерттеліп отырған белгінің рецессивті генмен бақыланатындығы Ғ
1
 ұрпағында жүзеге асырылады.  
   Доминантты  геннің  соңғы  локализациясын    F
2
–дегі  доминантты  жəне  рецессивті  ұрпақтардың  күтілу 
қатынасынан ауытқуды анықтау арқылы жүргізеді. Егер, белгі бір доминантты генмен анықталатын болса, онда 
фенотиптерінің ажырауы 3:1 қатынасын көрсетеді. Ал егер зерттеліп  отырған белгі екі генмен бақыланса, онда  
F2 –де 9:3:3:1, 9:7, 13:3, 15:1 гипотезаларына сəйкес қатынасындай ажырау байқалады. F
2
  ұрпағындағы айқын 
байқалатын альтернативті белгілердің күтілуге қатынасы, зерттеліп отырған белгіні бақылаушы, негізгі геннің 
хромосомасын  бөліп  алуға  мүмкіндік  береді.  Ғ
2
  ұрпағының  цитологиялық  талдауы  көп  еңбек  сіңіруді  қажет 
ететін болғандықтан Ғ
3
 ұрпағы талданбайды. 
 Моносомалық  талдау  əдісін  тəжірибеде  қолдану,  Е.Р.  Сирстың  ұсынған  сызба  нұсқасы  бойынша 
жүргізіледі.  Алдымен  моносомалық,  генетикалық  талдау  жүргізу  үшін,  ата-аналары  ретінде  қолданылатын 
алғашқы материалдар таңдалады. Ол материалдардың бреуі – жергілікті жерге бейімделген сорттың моносомды 
туындылары болса, екіншісі - белгілі бір белгілерінен генетикалық табиғатын зерттейтін селекция үшін құнды 
сорттар  мен  бидай  үлгілері  болады.  Сонымен  қатар,  моносомды  талдауды  жұмсақ  бидайдағы  мейоздың 
ерекшеліктерін зерттеуге үшін де пайдаланады.             
 Цитологиялық  талдау.Цитологиялық  талдау  жүргізу  үшін  өсімдікті  таңғы 7-ден 9-ға  дейінгі  аралықта 
фиксациялайды. Фиксациялау үшін, Карнуа ерітіндісі (3 этильді спирт: 1 мұздатылған сірке қышқылы) алынды. 
Материалды  дереу  зерттеу  қажет  болса,  онда  бірден  ацетокармин  бояуына  фиксациялайды.  Цитологиялық 
талдау  барысында  моносомды  жəне  дисомды  өсімдіктерді  цитологиялық  талдау  арқылы  іріктеп,  мейоздың 
бірінші  метафазасында  (М1),  бірінші  анафазасында  (А1)  жəне  тетрада  кезеңдерінде  хромосомдардың  бөліну 
құбылысының дұрыс жүруі қадағаланды, клетканың бұзылулары талданды. Мейоздың цитологиялық талдануы 
жалпы қабылданған əдіс бойынша жүргізілді [2]. 
Моносомды  линиялары  мен  F
1
  будандарының  іріктелуі  барысында  микроспорогенездің  əртүрлі 
фазаларын    МБИ–3  микроскопының  көмегімен  талдаданды, «Микрат 200» пленкасында  «Зорький»   
фотоаппараты  арқылы  суретке  түсірілді.  Бидай  үлгілерінің  қоңыр  татқа  беріктігі    Халықаралық    Майнс 
шкаласы бойынша бағаланды.  
 Күздік  егіс  қазанның
 
3-ші  жартысында,  ал  жаздық  егіс  сəуірдің  аяғында  қолдан  егілді.  Тəжірибелік 
қатарда  егілетін  өсімдіктің  ауданы 150 см
2
 (15х10)  дəннің  себілген  тереңдігі 5-6 см  болса,  моносомалық 
линиялардың 30х10  қоректік  ауданында  бір-бірінен  алшақ  себілді.  Моносомалық  талдауға  арналған  Ғ
1
 
ұрпағының  моносомды  жəне  дисомды  өсімдіктерінің  дəндері  рендомды  əдіспен  себілді.  Бидайдың  қоңыр  тат 
ауруына төзімділігін анықтауда генетикалық, моносомалық талдау жүргізу үшін, 200-300 өсімдіктер зерттеуге 
алынды.  
Нəтижелері жəне оларды талдау 
Казахстанская 3 сортының  негізінде  алынған  мутантты  форманың  қоңыр  тат  ауруына  төзімділігін 
бақылайтын  қасиетіне  цитогенетикалық  талдау  жүргізу  үшін  Казахстанская 126 сортының 21 жұп 

80 
 
хромосомадан  моносомды  линиялары  қолданылды. A1 мутантты  формасы  Егіншілік  жəне  өсімдік 
шаруашылығы  ғылыми – зерттеу  орталығының  иммунитет  лабораториясының,  инфекциялық  егістігінде 
сынақтан өткізу нəтижесінде, оның қоңыр тат ауруына төзімділігінің 56 расасына берік екендігі анықталды.  А1 
мутанттың  қоңыр  татпен  зақымдану  типі – «0». Казахстанская 3 сорты  қоңыр  тат  ауруына  өте  жоғары 
сезімталдығын - «4» байқатты.  
Бірінші  ұрпақ  өсімдіктеріне  моносомалық  талдау.  Бақылау  сорты  мен  мутантты  форманың  жəне 
олардың  F
1
  будандарын  моносомды  талдау  нəтижесінде  Казахстанская 3 сортының 123 өсімдігінің  барлығы 
əртүрлі  дəрежеде  зақымданғаны  байқалды.  Өсімдітердің  зақымдануы   «3» жəне «4» балдардың  төңірегінде 
болғандықтан,  олар  қоңыр  тат  ауруына  төзімсіздер  қатарына  жатқызылды.  Мутантты  формадан  себілген 60 
дəндерден  өніп,  жетілген 57 өсімдігінің  барлығы  қоңыр  тат  ауруына  жоғары  төзімділігімен  сипатталды.  А1 
мутантымен 21 моносомды  линияларды  будандастырудан  алған  F
1
  ұрпағының 108 өсімдіктері  қарастырып 
отырған ауру түріне тұрақты болды. 
Сонымен,  мутантты  форманың  қатысуымен  алынған  барлық  дисомды  жəне  моносомды 
комбинациялардың  F
1
  будандарын  талдау  нəтижелері,  ересек  ағзалардың    тат  ауруына  төзімділік  қасиетінің 
доминантты тұқымқуалайтындығын  көрсетті. 
 Екінші ұрпақтың популяцияларына моносомалық талдау. F
2
 ұрпағындағы моносомды популяциялардың 
бақылау  буданымен  салыстырмалы  талдауы,  қарастырып  отырған  белгіге  əсер  ететін  негізгі  геннің 
хромосомадағы локусын табуға мүмкіншілігін береді.  
Цитологиялық  талдау  арқылы  F
1
  ұрпағынан  бөлініп  алған  моносомды  өсімдіктер  өздігінен 
тозаңдандырылып, F
2
  ұрпағы  алынды.  Екінші  ұрпақтағы  популяциялардың  қоңыр  тат  саңырауқұлақтарына 
төзімділігі бойынша ажырау, ересек өсімдіктердің жалау жапырақтарынан талданды.     
Бақылау буданының F
2
 ұрпақтағы 159 төзімді (R) жəне 45 сезімтал (S)  өсімдіктердің  ажырау қатынасы 
3:1 гипотезасына сəйкес келіп, моногенді (χ
2
=0,34) тұқымқуалайтындығы дəлелденді. Моносомды линиялармен 
будандардың    1В  (χ
2
=21,78)  жəне  4А  (χ
2
=4,53)  хромосомаларынан  бақылау  буданымен  салыстырғанда  
ауытқулар байқалды (1-ші кесте). 
1В (χ
2
=31,43) хромосомадан 102 төзімді жəне 6 сезімтал өсімдіктерге ажырауы  теориялық күтілудегі 3:1 
қатынасынан едəуір ауытқығандығын көрсетті. Бұл, А1 формасының  1В хромосомасында қоңыр тат ауруының 
төзімділігіне жауапты  негізгі генді орналастыруға мүмкіндік берді. Бақылау буданымен салыстырғанда 4А (χ
2
 
= 4,53)  хромосомадан  қөрінген  ауытқу,  мутанттың  жалпы  төзімділік  қасиетін  арттырып  отыратын 
модификаторлы гендердің əсерінен болатындығын жорамалдайды. Дегенмен, əдеби деректерге [3, 4]  сүйенсек,   
1В хромосомада локализацияланған ген Қазақстанның оңтүстік шығыс аймақтарына таралған саңырауқұлаққа 
берік биотиптің 56 расасына жоғары «0» немесе «1» типтік балымен төзімділікті  көрсетеді. Сонымен қатар, F
2
 
моносомды популяцияның əрбір өсімдіктері зақымдану типтері бойынша бағаланды. 
 
 
1 кесте -  А1 мутантты форманың  қоңыр тат ауруына төзімділігі  
 
 
 
Будандар 
 
Зерттелген өсімдіктер саны 
 
 
 
χ
2
 3:1 
Жалпы 
саны 
Байқалғаны 3:1 
қатынасындағы күтілу 
R S  R  S 
Моно-1АхКөкбидай 84  60 
24 
63 
21 
0,54 
4А 191 
156 
35 
143 
48 
4,53* 
5А 99 
72 
27 
73 
26 
0,40 
6А 175 
135 
40 
131 
44 
0,43 
1В 108 
102 

81 
27 
21,78*** 
4В 159 
116 
43 
119,25 
39,75 
0,35 
5В 140 
103 
37 
103 
37 
0,14 
7В 83 
65 
18 
62 
21 
0,48 
1D 85 
59 
26 
64 
21 
1,41 
2D 132 
98 
34 
99 
33 
0,04 
3D 175 
133 
42 
133 
42 
0,09 
Бақылау. 
 Каз. 126 х Көкбидай F

204 159  45  153  51  0,34 
 
Ескерту: χ
2
 st{6,0; 9,2; 13,8   * - Р<0,05; *** - Р<0,001 
 
Белгілі  бір  хромосомалардан  моносомды  F
2
  ұрпақтары  мен  бақылау  буданының «0»-ден «4» балға 
дейінгі төзімділік көрсеткіштері  1, 2- диаграммаларда айқын көрінеді.  

81 
 
1-ші  диаграмма  бойынша  1В  хромосомадан  моносомды  линиялардың  қоңыр  тат  ауруына «0» типті 
балымен өсімдіктердің саны  ең жоғары төзімділкті көрсетсе, ал қалған хромосомалар, көбінесе, төменгі «2»-
«4» балмен сипатталды.  
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
55
1
Моно-1А
Моно-4А
Моно-5А
Моно-6А
Моно-4В
Моно-5В
Моно-7В
Моно-1D
Моно-2D
Моно-3D
Моно-1В
Бақылау К126 хКөкб
 
 
1 диаграмма – Моно 1А, 4А, 5А, 6А, 4В, 5В, 7В, 1D, 2D, 3D мен критикалық хромосома 1В,  
бақылау формалардың “0” типті зақымдану 
 
2-ші диаграммадан көріп отырғанымыздай, 1В хромосомалардан басқа моносомды линиялардың қоңыр 
тат ауруына сезімталдығы «2»-«4» балмен сипатталды.   
 
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
1
Моно-1А
Моно-4А
Моно-5А
Моно-6А
Моно-4В
Моно-5В
Моно-7В
Моно-1D
Моно-2D
Моно-3D
Моно-1В
Бақылау К126 хКөкб
 
 
2 диаграмма – Моно 1А, 4А, 5А, 6А, 4В, 5В, 7В, 1D, 2D, 3D мен критикалық хромосома 1В,  
бақылау формалардың “4” типті зақымдану 
                                
1В хромосомадан өсімдіктерге, тек жоғары «0» жəне өте сирек «1» типті балл сəйкес келді.  Сондықтан
жоғары иммунды А1 мутантты форманың 1В хромосомасында орналасқан жаңа ген, уақытша, LrN символымен 
белгіленді.  Жоғары  төзімділігімен  сипатталатын LrN гені  моногенді  тұқымқуалайды.  Сонымен,  мутантты 
форманың  төзімділік  қасиетіне  жауапты    ген  оның  В  геномының  1В  хромосомасында,  ал  негізгі  геннің 
қызметін жоғарлататын модитфикаторлы ген А геномының 4А хромосомасында орналасқандығы анықталды.  
 
Əдебиеттер 
1
 
Sears E. R. The aneuploids of common wheat.-Proc. 1-st Internat. Wheat Genetic Sympos., 1958.221-228. 
2
 
 Одинцова  И.Г.,  Смирнова  А.А.,  Михаилова  Л.А.,  Анпилогова  Л.К.  и  др.  Идентификация  генов 
устойчивости пшеницы к ржавчинным заболеваниям. Метод. Указ.- Л.: ВИР, ВНИИЗР,   1989. -С.34-37 
3
 
Танкиманова  М.К.,  Берсимбаев    Р.И.,  Одинцова  И.Г,  Шулембаева  К.К.  Хромосомная  локализация 
новых генов устойчивости пшеницы к бурой ржавчине // Генетика, 1993.- Т.29, №7.-  С.1116-1122. 
4
 
Шулембаева К.К.,  Берсимбаев  Р.И. Цитогенетические исследования мягкой пшеницы в Казахстане // 
Вестник ВОГиС, Т.9 №3, 2005 С.317-323 
 
Резюме 
У  мутантной  формы  пшеницы  в  1В  хромосоме  локализован  главный  ген,  а  4А  хромосоме  ген 
модификатор – усилитель  основного  гена,  контролирующий  устойчивость  к  бурой  ржавчине.  Ген LrN - 
высокоиммунный и имеет моногенный характер наследования.  
 
Summary 
Basic gene is localized in 1B chromosome and modifier gene of brown rust resistance is localized in 4A 
chromosome of mutant form wheat. LrN  gene high immune and  shown to posses monogenic inheritance. 
 
 

82 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ГИСТОЛОГИЯ, ЦИТОЛОГИЯ, КЛЕТОЧНАЯ БИОЛОГИЯ 
  
 
УДК 612.014.482.35:577(574) 
Джумашева Р.Т. 
СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ УЛЬТРАСТРУКТУРНЫХ ИЗМЕНЕНИЙ  
В ТКАНИ  ЛЕГКИХ У ЖИВОТНЫХ ПРИ ВОЗДЕЙСТВИИ  
РАЗЛИЧНЫМИ ДОЗАМИ ПЫЛИ УРАНОВОЙ РУДЫ   
 
(Казахский национальный медицинский университет имени С.Д.Асфендиярова)  
 
При  воздействии  на  животных  пылью  урановой  руды  дозами  равными  5, 10 и 50 ПДК 
ультраструктурные изменения респираторного отдела легких имели  различную характеристику развития и 
выраженности  патологического  процесса.  Анализ  динамики  фаз  патологических  и  восстановительных 
процессов  свидетельствовал  о  том,  что  при      дозе 5 ПДК  ингаляционной  затравки  период  спада  быстро 
сменялся периодом адаптации и защиты. При  дозе 10 ПДК фаза спада имела большую продолжительность, 
сменяясь  на  определенное  время  фазой  восстановления  морфоструктур  респираторного  отдела  легких. 
Воздействие дозой 50 ПДК приводило к тяжелым субмикроскопическим изменениям  сразу через 3 суток, а в 
последующие  сроки  в  респираторном  отделе  легких  экспериментальных  животных  на  фоне  тяжелых 
деструктивных изменений   развивались и усиливались  компенсаторно- адаптивные реакции.   
 
   Проблема  действия  малых  доз  ионизирующей  радиации  в  сочетании  с  действием  нерадиационных  
факторов  окружающей  среды  на  биосферу,  живые  организмы  и  человека  в  настоящее  время  приобретает 
большое  значение.  Особая  острота  проблемы  связана  с  территориями,  на  которых  располагается  мощная 
инфраструктура горнодобывающей   промышленности, являющейся объектами загрязнения окружающей среды 

83 
 
[1,2,3].  Однако  до  настоящего  времени  недостаточно  изучено    влияние  радиационных  и  нерадиационных 
факторов окружающей среды на формирование здоровья населения.  
В связи с вышеизложенным, целью  настоящей работы явилось   изучение  адаптационных  изменений    
органов дыхания    при ингаляционном воздействии   пыли урановой руды (ПУР)  различной концентрации на 
животных в эксперименте. Очевидно, что основной   системой, специфически ответственной за приспособление к 
данному  фактору,  является  система  дыхания.  В  работе  была  предпринята  попытка  вскрыть  механизмы 
тонких процессов, происходящих в клетках и ткани легкого при воздействии пыли урановой руды. 
Материал  и методы 
Ингаляционное  воздействие  пылью  урановой  руды  осуществлялось  в  лабораторных  условиях,  в 
специальных  затравочных  камерах  УИЗ-1.  Их  конструкция  обеспечивает  свободный  доступ  запыленного 
воздуха  непосредственно  в  дыхательные  пути  животных,  а  концентрация  пыли  в  воздухе,  внутри  затравочной 
камеры,  поддерживается  однородной  и  постоянной.  Для  затравки  применялась  урановая  пыль  Степногорского 
горно-химического комбината, имеющая следующий химический состав (%): U -0,332; Мо-0,082; Zг-0,020; Ғе-4,27; 
SіО
2
-40,60; А1-2,44; А
S
-0,006;
 
М
N
-0,14.
 
Суммарная альфа-активность пыли составляла 202 Бк/г.  В эксперименте 
были  использованы    белые  беспородные  крысы,  которые  подвергались  ингаляционной  затравке  пылью 
урановой руды в дозах 5,10 и 50 ПДК.  Опыт проводили в течение 5 дней в неделю, по 4 часа в день непрерывно на 
протяжении 120 суток  при дозах 5 и 10 ПДК, и в течение 60 суток  при дозе 50 ПДК.     
Опытные животные были разделены на следующие группы:  
1 группа – животные подвергались  хроническому ингаляционному воздействию пылью урановой руды в 
дозе  5 ПДК (10,775 мг/м
3  
U
 

2 группа – животные подвергались  хроническому ингаляционному воздействию пылью урановой руды в 
дозе  10 ПДК(20,55  мг/м
3  
U
 

3 группа – животные подвергались  хроническому ингаляционному воздействию пылью урановой руды в 
дозе  50 ПДК (107,75 мг/м
3  
U
 

   Контролем  для  каждой  опытной  группы      служили      животные,  которые  содержались  в  таких  же 
затравочных камерах, но не подвергались    воздействию пыли урановой руды.    
  
Животных  выводили  из  эксперимента  методом  декапитации  через 3,7,30,60,90 и 120 суток  при 
воздействии  ПУР    5  и 10 ПДК,  через 3,7,30 и 60 суток  при 50 ПДК.  Для  электронно-микроскопических 
исследований  кусочки  ткани  легких  фиксировали  и  заливали  по  общепринятой  методике.  Из  полученных 
блоков готовили ультратонкие срезы. 

1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   21


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал