Ылым министрлігі



жүктеу 249.23 Kb.
Дата04.11.2022
өлшемі249.23 Kb.
#23282
түріҚұрамы
Ақжолова Аружан ауыр метал
А Аяжан хмэ

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
М.Х.ДУЛАТИ АТЫНДАҒЫ ТАРАЗ ӨҢІРЛІК УНИВЕРСИТЕТІ


СӨЖ
Тақырыбы: Қоршаған орта обьектілерінің химиялық құрамы.Атмосфера моделі,компоненттер арасындағы реакция.

Пәні: Ауыр металдар және экология


Курс: 4
Топ: 6В05314
Студент: Ақжолова Аружан
Оқытушы: Қантарбаева С.М.
Тараз 2022 жыл
Атмосфера-планеталардың газ тәрізді (газ тәрізді) қабығы. Жер атмосферасы газдардың, су буының және қатты заттардың ұсақ бөлшектерінің қоспасынан тұрады. Атмосфераның негізі, ауа-бұл газдардың, ең алдымен азоттың, оттегінің, аргонның және көмірқышқыл газының қоспасы. Химия тұрғысынан ауа-азоттағы оттегінің, көмірқышқыл газының және басқа газдардың ерітіндісі, жалпы адамзаттық мағынада атмосфера-біз дем алатын ауа.
Жер атмосферасының жалпы массасы шамамен 5,15 • 1015 тоннаны құрайды, атмосфераның жоғарғы шекарасы теңіз деңгейінен шамамен 1000 км биіктікте орналасқан; жоғарыда жердің тәжі деп аталады, ол шамамен 20 мың км қашықтыққа созылады және негізінен сутегі мен гелийден тұрады. Атмосфера біздің планетамыздың барлық басқа геосфераларының ең аз массасына ие: ол гидросфера массасының шамамен 1/1000 және жер қыртысының массасының шамамен 1/10000 құрайды. Атмосфера қабатты құрылымға ие және бірнеше сфералардан тұрады, олардың арасында өтпелі қабаттар орналасқан - "кідірістер". Салаларда өзгереді Атмосфераның құрамы
Атмосфера[1] (гр. ατμός — «бу» және гр. σφαῖρα — «шар») - жердің ауа қабығы. Атмосфера – ауа, химиялық қоспалар мен су буынан тұратын күрделі жүйе. Ол биосферадағы физико-химиялық және биологиялық процестердің жүріуінің шарты және метеорологиялық режимнің маңызды факторы. Атмосферадағы жекелеген құрамдастардың қатынасы оның радиатцияға, жылу және су режиміне, өздігінен тазартуға қабілетін анықтайды. Атмосфераның газдық құрамы, су буы және әр түрлі қоспалар жер бетіне күн радиациясының өту деңгейін және жер маңы кеңістігіндегі жылуды ұстап тұруды анықтайды. Егер атмосферада қоспалар болмаса, онда жер бетіндегі орташа жылдық температура +15º С емес, -18ºС болар еді. Атмосфераның орташа қалыңдығы - 150 км.
Атмосфераның төменгі шекарасы жер беті болып табылады. Оның төменгі қабаты азот, оттегі мен сирек кездесетін көміртегінен, аргоннан, сутегіден, гелийден тағы басқа газдардан тұрады. Бұған су буы да араласады. Атмосфера түсінің көк болып келуі газ молекулаларының жарық сәуле шашуына байланысты. Жоғарылаған сайын атмосфера бірте-бірте сирей береді, қысымы төмендеп, оның құрылысы да өзгереді.
Атмосфера өте күрделі жүйе. Ол күн сәулесінен және ол шығаратын жоғары энергиялы бөлшектерден, сондай-ақ ғарыштық сәулеленуден өтеді. Бұл энергия ағыны атмосфераға айтарлықтай химиялық әсер етеді. Сонымен қатар, жердегі тартылыс әсерінен ауыр атомдар мен молекулалар атмосфераның төменгі бөлігіне түседі, ал оның жоғарғы бөлігінде жеңіл атомдар қалады. Нәтижесінде атмосфераның құрамы өзгермелі болып шығады. Жер үсті қабатындағы атмосфераның құрамы, мысалы, теңіз деңгейіне жақын құрғақ ауаның құрамы келесі сипаттамаларға ие: жалпы құрамның шамамен 99% ‒ ы диатомды азот пен оттегі газдарының үлесіне, ал көмірқышқыл газын қоспағанда, монатомды газдардың үлесіне жатады.
Атмосфераның жоғарғы аймақтары оның массасының аз ғана бөлігін құраса да, бұл жоғарғы қабаттар жер бетіндегі тіршілікті анықтайды. Олар біздің планетамызды сәулелер ағынынан және жоғары энергиялы бөлшектердің бұршақтарынан қорғайды. Осы әсердің нәтижесінде молекулалар мен атомдар химиялық түрлендірулерге ұшырайды. Диффузиялық бөліну (төменгі жағында ауыр, жоғарғы жағында жеңілірек) ұзақ уақыт бойы 500 - 1000 км биіктікте гелий элементі атмосфераның негізгі компонентіне айналды. Жердің гелий тәжі шамамен 1600 км - ге дейін созылады, ал 2000-3000 км-ден жоғары сутегі басым.
Атмосфераның құрылымы жене химиялық құрамы. Атмосфера бұл планеталарды қоршайтссын гайдар қабаты. Жер атмосферасы гайдар қоспасссынан, су буссынан және қатты затратдың майдан бөлшектерінен тұрады. Атмосфераның негізі ауа. Ауа бұл бірнеше гайдардың қоспасы, негізінен азот, оттек, аргон және көмірқышқыл газы. Химиялық көзқарас бойссынша ауа бұл оттектің, көмірқышқыл газссының және басқа гайдардың азоттағы ерітіндісі. Атмосфераның жоғарғы кабаттарссының құрамы негізінен суток, гелий және олардың иондарссынан құрастырылады. Ауаның негізгі химиялық құрамы және аз мөлшердегі қоспалар 1-ші кистеде көрсетілген. 1-ші кисте Жер бетіне жақссын ауаның химиялық құрамы Компоненттер Қ ұ р а м ы, % Массалық үлес Көлемдік үлес Азот 75,52 78,09 Оттек 23,15 20,94 Аргон 1,28 0,93 Көміртек диоксиді 0,046 0,033 Неон 1, ,810-3 Гелий 7, ,210-4 Криптон 3, Ксенон 3, Азот оксиді 2, ,510-4 Сутек 3, Метан 0, ,510-4 Азот диоксиді ,510-4 Озон Күкірт диоксиді Көміртек оксиді 10-5Атмосфераның биіктігі өзгерген сайссын температура да өзгереді, осыған байланысты %-ссын кұрайды, оның массы кг. Экваторда тропосфераның биіктігі 1618 км, ортабір- бірінен ауыспалы шекералар арқылы бөлінген бірнеше сфера айқссындалған.
Атмосфераның Жерге жқссын ең төменгі бөлігі тропосфера. Тропосфера атмосфера массасссының 80 ендіктерде км, ал полюстерде 8 км. Әрбір 100 метр сайссын температура 0,6 0 С-қа төмендейді. 11,8 км биіктік тропосфераның орташа шекерасы болып есептеледі, осы шекера тропопауза деп аталады. Стратосфера тропосфера дан жоғары км биіктікте орналасқан. Стратосфераның жоғарғы қабатссында озон бар, оның жоғарғы қабатссында температура жоғары. Стратосфера атмосфера массасссының 20%-ссын құрайды. Озон қабаты км биіктікте орналасқан, бірақ оның биіктігі ендікке де байланысты. Мезосфера. Бұл қабаттың биіктігі 80 км-ге дейін жетеді. Бұл қабатта температура күрт төмендейді (минус 7590°С ең жоғарғы шекерада). Мезосферада күміс тәріздес бұлттар болады, олардың құрамссында мұз кристалл дары болады. Мезосфераның жоғарғы қабаты мезопауза, бұл қабатта температура 190К жетеді. Мезопаузадан кейін температура тағы да жоғарылайды. Бұл аймақтың ұзссындығы 90 км, ол термосфера деп аталады. Ионосфера (термосфера) 800 км биіктікте орналасқан, бұл қабатта температура өте жоғары (1000°С-тан артық). Күннің иондаушы сәулелерінің әсерінен гайдар иондалған күйге өтеді. Газдардың жарқырауы байқалады және полярлық жарқырауықтар байқалады. Ионосфера радиотолқссындарды шағыстырады. Қоршаған орта- жердің белгілі бір бөліктерінің табиғаты мен экологиялық жағдайларын сипаттайтын жалпы түсінік. Әдетте, бұл термин жер бетінің табиғатын жағдайларын сипаттаумен қатар, жер бөліктерін және бүкіл жер бетін, сонымен қатар өлі табиғатын қамтитын экожүйелерді, олардың адам баласымен байланысын сипаттау үшін қолданылады.
Қоршаған орта-тірі жүйелерді (адамдар, жануарлар) қоршаған (қоршаған орта деп аталуы да содан), зерттеу объектілері тірі және өлі табиғат болатын орталардың бір бөлігі. Атмосфера су, оттек, азот және көміртектің айналымын реттейтін механизмдердің басты бөлігі. Атмосфераның маңызы Жерді космостық жойқын әсерлерінен сақтайтын экран болуында. Қысқа толқынды қатаң рентген және ультракүлгін сәулелер атмосфера қабатына сіңіріледі, бірақ жер бетіне дейін жетпейді. Оттек биологиялық тотығудың басты компоненті ретінде ерекше маңызды . Зат алмасуды үзбеу үшін тканьдар мен жасушаларға оттектің үздіксіз берілуі қажет.
Қоршаған ортаны зерттеуге ат салысып жүрген мамандар «қоршаған орта химиясы» түсінігін озон қабатының бұзылуымен, әлемдік жылынумен т.с.с. байланыстырады. Сонымен қатар, қоршаған орта химиясының бүкіл аймақтағы және белгілі бір жергілікті жерлердегі қышқылдық жаңбырлар, су ресурстарының (су қорлары) ластануы сияқты проблемаларды зерттеудегі рөлі анықталды.
Жоғары сатыдағы жасыл өсімдіктер, балдырлар (көп клеткалы жасыл, қоңыр, қызыл, сондай-ақ бір клеткалы эвглена, динофлагеллят, диатом балдырлар) фотосинтезінде сутек доноры және шығарылатын оттек көзі су, ал сутек атомның негізгі акцепторы және көміртек көзі – көмірқышқыл газ. Фотосинтезге тек СО2 мен Н2О пайдаланылса углевод түзіледі.Жер жүзіндеге, мысалы, көміртек, суттек, оттек, сондай-ақ N, S, P, Mg, Ca т.б. элементтер айналымы процесіне қатысы бар. Жер қалыптасқаннан бері фотосинтез нәтижесінде маңызды элементтер мен заттар бірнеше мың рет толық цикл айналымынан өткен. өсімдік өнімін арттырудың бір жолы - өсімдіктің фотосинтездік әрекетін үдету. Бұл үшін жапырақ көлемін үлкейту, жапырақ тіршілігін ұзарту, егістіктегі өсімдік жиілігін реттеу керек. СО2, ауа, су, топырақтағы қоректік элементтер жеткілікті болуы қажет. Фотосинтез аппаратының активтілігі жапырақтың анатомиялық құрылысына, фермент жүйесі активтілігіне, көміртек метабализмі типіне байланысты болады. өсімдік селекциясының, яғни СО2 ассимиляциясы тез жүретін өсімдік сорттарын шығарудыңда үлкен маңызы бар.
Атмосфераның маңызды қасиеттеріне оның жылдам араласуы мен үлкен ара қашықтыққа орын ауыстыруы, басқа сфералармен, әсіресе мұхитпен байланысы жатады. Мұхитпен жанасуы нәтижесінде мұхит атмосферадағы көміртегінің қос оксиді мен оксидін, күкіртті газ және басқа қосылыстарды сіңіреді. Атмосферадағы қосылыстардың басым бөлігін өсімдіктер сіңіреді және зат алмасудың топрақ звеносына кіреді. Жылдам араласқыш қасиеті мен оның ластануды таратуы, сонымен қатар локальді ластануды ғаламдық ластануға айналдырушыфактор болып табылыды. Адам атмосфераның әр түрлі параметрлеріне және қасиеттеріне, оның химиялық құрамына, жылу режиміне, орын ауыстыру, радиоактивтілік, электромагниттік фон және т.б. әсер етеді.
Ерте кездерден ақ ауаның ластануына қарсы шаралар қолға алына бастады. XVIIIғасырда Англияда ірі қалаларда, Лондонда, көмірді отын ретінде қолдануға шектеу қойылды. Осы кездерден бастап жер үсті суларының ластануына қарсы, мысалы тұрмыстық қалдықтармен, шарлар қолдана бастады.
Адам ауаның құрамына кіретін негізгі химиялық элементтер- азот пен оттегінің концентрациясының өзгермеуі олардың концентрациясының жоғары ( азот-78,09%, оттегі- 20,95%) болуына байланысты. Бірақ мұны біз көмірқышқыл газына қатысты деп айта алмаймыз.Оның концентрациясы біртіндеп артып келеді, бұл көмірқышқыл газының атмосферада аз балу жағдайында келін түскен мөлшерінің анағұрлым жоғары болуына байланысты.
Сонымен қатар атмосфераның міндетті емес заттарының конценрациясы елеулі өзгеріске ұшырауда. Бұларға ең алдымен көптеген ластаушылар, соның ішінде тіршілік үшін бөгде заттар жатады. Адам қызметінің нәтижесінде атмосфераға атамосфера үшін бөтен немесе атмосфераға тән заттардың концентрациясының өзгеруіне байланысты ластаушы зат болып табылытын жүздеген заттар келіп түседі. Адамның атмосфераға әсерінің байқалуы, оның биосфералық процестерге белсенді түрде араласа бастауынан, орманды жою, жерді жырту, эрозия, құрғату, суару, қалалар мен өндіріс орындарын және т.б. салу нәтижесінде басталады.
Атмосфераның құрамы және маңызы
Атмосфера — Жер шарының ауа қабығы, ол салмақ күшіне байланысты ғаламшармен бірге айналып, қозғалысқа түседі. Жалпы массасы 5-1015 т шамасында болатын атмосфера түрлі газдардан, су тамшылары мен шаң-тозаңнан тұрады. Атмосфераның төменгі бөлігі Жер бетімен шектесіп жатыр. Ал жоғары шекарасы ретінде соңғы ғылыми деректер бойынша 1000 км биіктік алынады, бұдан әрі қарай ауа өте сиреген күйде болады.
Атмосфера құрамындағы әрбір газдың атқаратын қызметі бар. Азот нәруызды (белок) заттар мен нуклеин қышқылдарының құрамына енеді, ал оның қосылыстары өсімдіктерді Минepaлды қорекпен қамтамасыз етеді. Оттексіз тірі организмдердің тыныс алуы мүмкін емес, сондай-ақ жану мен тотығу процестері де жүрмейді. Жасыл өсімдіктер көмірқышқыл газын пайдаланып, органикалық заттар түзеді. Атмосфера газдары тау жыныстарының химиялық үгілуіне қатысады. Ал шамамен 25—30 км биіктіктегі озон қабаты Күннен келетін ультра-күлгін сәулелерді ұстап қалу арқылы тірі организмдерді бұл сәулелердің зиянды әсерінен қорғайды. Ауа құрамындағы жай көзге көрінбейтін су булары белгілі жағдайда су тамшылары түрінде бөлініп шығып (конденсациялану), олардың тұтасуынан бұлттар қалыптасады. Атмосфераның құрылысы. Биіктеген сайын ауаның физикалық қасиеттері (температурасы, тығыздығы, қысымы және т.б.) өзгереді, сондықтан атмосфераны тропосфера, стратосфера, жзосфера, термосфера, экзосфера деп аталатын қабаттарға бөледі.


Атмосферада күн сәулелерін озон, көмірқышқыл газы мен бұлттар, су тамшылары мен шаң-тозаң жұтады. Жалпы алғанда, атмосферада Күннен келетін радиацияның 15—20%-ы жұтылады. Осылайша күннің сәулелік энергиясының біразы атмосферада жылуға айналса, басым бөлігі жер бетін жылытуға жұмсалады. Кез келген қызған денелер жылу бөлетіні сияқты, жер бетінен көтерілген жылу атмосфераның төменгі қабатын жылытады. Жиынтық радиацияның кері шағылу мен жер бетінің жылулық сәулеленуіне жұмсалғаннан қапған бөлігін радизциялық баланс немесе қапдық радиация деп атайды. Радиациялық баланс мөлшері экватордан полюстерге қарай кемиді. Қоңыржай ендіктерде қыс кезінде радиациялық баланс теріс мәнге ие, ал экватордан, шамамен, 40' ендіктер аралығында бұл көрсеткіш жыл бойы оң болады.


Ауа температурасының атмосферада таралуы мен онъщ үздіксіз өзгерістері атмосфераның жылу режімі деп аталады, ол атмосфера мен қоршаған орта арасындағы жылу алмасуы нәтижесінде жүзеге асады. Тропосферада жұтылған радиация тәулігіне ауа температурасын 0,5°С-ка ғана жоғарылата алады. Сондықтан атмосфераның жылу режімінде атмосфера мен жер беті арасындағы жылу мен ылғал алмасуы маңызды рөл аткарады.
жүктеу 249.23 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет