Хабаршысы



жүктеу 9.69 Kb.

бет2/11
Дата26.02.2017
өлшемі9.69 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Литература: 
1.
 
Русский  язык  и  культура  речи:  Учеб  для  вузов  /  А.И.Дунев, 
М.Я.Дымарский,  А.Ю.Кожевников  и  др.;  Под  ред.  В.Д.Черняк.  –  М., 
2003.  –  С.  408;  Горшков  А.И.  Русская  стилистика.  Стилистика  текста  и 
функциональная  стилистика:  учеб.пособие  для  пед.  ун-тов  и  гуманит. 
вузов / А.И.Горшков. – М., 2006. – С. 271.  
2.
 
Солганик  Г.Я.,  Дроняева  Т.С.  Стилистика  современного  русского 
языка и культура речи: учеб.пособие для студ. высш. учеб. заведений.  – 
М., 2002. – С. 13. 
3.
 
Митрофанова О.Д. Указ.соч. – С. 14. 
4.
 
http://www.endomed.ru/php/content.php?id=278.  
5.
 
Ковалева Ирина. Эндокринная система // Энциклопедия для детей. Т. 
18. Человек. Ч. 1. Происхождение и природа человека. Как работает тело. 
Искусство быть здоровым / Гл. ред. В.А.Володин. – М.: Аванта+, 2001. – 
С.193–194. 
6.
 
Биология:  пособие  для  поступающих  в  вузы.:  в  2  т.  /  под  ред. 
Н.В.Чебышева. – М., 2007. – Т.2. – С.212–213. 
 
 
МОЛДАБЕКОВА А.К. 
 
1950 ЖЫЛДАР АРАЛЫҒЫНДАҒЫ АҚТӚБЕ ФЕРРОҚОРЫТПА 
ЗАУЫТЫНДАҒЫ ӚНІМ ӚНДІРУДІ МОЛАЙТУ МЕН ЖАҢА 
ӚНДІРІСТІК ҚУАТТАРДЫҢ ІСКЕ ҚОСЫЛУЫ  
 
Тӛртінші  бесжылдықты  табысты  аяқтағаннан  кейін  ел  бесінші 
бесжылдық  жоспарын  орындауға  кірісті,  ол  бойынша  1955  жылы  1950 
жылмен  салыстырғанда  Қазақстан  болатын  62%-ға,  прокатты  63%-ға 
кӛтеру  қарастырылған  еді.  Бесінші  бесжылдықты  орындаудағы  қара 

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетіне  
15 жыл 
 
11 
металлургияның одан әрі дамуындағы маңызды шарт еңбекшілердің кең 
таралған  белсенділігі  мен  шығармашылық  бастамасы  болып  табылады. 
Соғыстан кейінгі жылдарда кең таралған ӛндірістік жарыстарға кӛптеген 
адамдар,  бригадалардың,  кәсіпорындардың,  қалалар  мен  аудандардың 
біраз  ҧжымдары  қатысты.  Бҧл  кадрлардың  мәдени-техникалық 
деңгейінің  ӛсуінің  және  халықтың  шығармашылық  белсенділігінің 
кӛтерілгендігінің  куәсі.  Бесінші  бесжылдықтағы  ӛндірістік  жарыстың 
негізгі  белгісі  -  еңбекшілердің  жаңашылдығы  мен  бастамалары,  ҥлкен 
саналылығы,  жоғары  қалыпты  жағдайдағы  жҧмыс  пен  жоғары  сапа 
бригадаларының ҧйымдастырылуы, агрегаттар мен қҧрал-жабдықтардың 
мерзімін  ҧзарту  сияқты  жарыстардың  жаңа  реформаларының  шығуы 
болып табылады. 
     Қазақстан  Компартиясының    V  сьезін  жетістікпен  қарсы  алу  ҥшін 
ӛндірістік  жарыстарды  кең  таратып,  республика  металлургтері  ӛздеріне 
бесжылдықты  мерзімінен  бҧрын  орындау,  ӛзіндік  қҧнды  тӛмендету, 
жоспардан жоғары табысқа жету және жанармай мен электр энергиясын 
ҥнемдеу сияқты жоғарылатылған міндеттерді қабылдады[1]. 
     50 
жылдардағы  зауыт  ҧғымы  жҧмысындағы  негізгі  бағыт 
кәсіпорындағы  әрекетті  қуаттылықтарды  пайдалануды    интенсификация 
мен  технологиялық  процестерді  жаңашаландыру,  еңбекті  кӛп  қажет 
ететін  процестерді  механизациялау  мен  автоматтандыру  арқылы 
жақсарту болды. 1951 жылы маусымда №3 цехтың алюминотермикалық 
бӛлімінде  металдың  алғашқы  тонналары  алынды.  1952  жылы 
рационализаторлардың  кҥшімен    №1  қорытпа  пешінің  электродтарына 
электродтық массаны енгізу жаңашаландырылды [2]. 
     Ақтӛбе  ферроқорытпа  зауыты  феррохромның  (темірдің  хроммен 
қорытпасын)және  ферротитанның  (темірдің  титанмен  қорытпасын) 
барлық  тҥрін  шығарды.  Ӛндірістік  жарыстың  тҥрлері  мен  тәсілдерінің 
ҥнемі  жетіліп, жаңарып  отыруы еңбек ӛнімділігін арттырудың маңызды 
факторы болды. 1953 жылы 12 мың ӛндіріс озаты 5 жылдық нормаларын 
орындап  ҥлгерді.  Солардың  табысты  еңбегінің  арқасында  Ақтӛбенің 
ӛндіріс  орындары  бесінші  бесжылдықты  мерзімінен  бҧрын  орындап 
шықты.  Ферроқорытпа  зауытының  ҧжымы  бҧл  кезде  еңбек  ӛнімділігін 
екі  есе  ӛсіріп,  ӛнім  кӛлемін  84  пайызға  ҧлғайтты[3].  Атап  ӛтетін  бір 
жағдай,  осы  кездерде  шығармашылық  белсенділік  жекелей  адамдарды 
ғана  емес,  бҥтіндей  топтарды  қамтып,  бір  топтан  бірнеше  ҧсыныс 
тҥскен[4].    Зауыт  ҧжымы  ферроқорытпа  қорыту  технологиясымен 
ҥздіксіз  жҧмыс  жасады.  Бесінші  бесжылдық  жылдарында  зауытта 
қоспадан  тазартылған  феррохромды  шығарудың  жаңа  схемасы 
енгізілген. Бесінші  бесжылдық аяғында ӛнеркәсіптің бҧдан кейінгі даму 
жолдары  КСРО  Коммунистік  партиясы  Орталық  Комитетінің  1955 
жылғы  маусымдағы  пленумында  анықталды.  Пленум  ӛнеркәсіптегі 
техникалық прогресс пен еңбек ӛнімділігін арттыруға бағыт берді [5]. 
    Кеңес  Одағы  Коммунистік  Партиясы  Орталық  Комитетінің  шілде 
пленумын  жҥзеге  асыруда  зауыт  металлургтары  бҧдан  кейінгі 
техникалық  прогресс  ҥшін  кҥресті.  Алтыншы  бесжылдықта  шахталық 
шаруашылықты  кеңейту  және  қорыту  цехтары  мен  жылу  электр 
орталығында  жаңа  агрегаттарды  енгізу  қаралды.  Соның  ішінде,  елдің 
ферроқорытпа ӛнеркәсібінде қоспадан тазартылған феррохромды алудың 
жаңа  прогрестік  әдісі  игерілді.  Басшы  ҧйымдар  және  ҥкімет  кеңесі 
металлургтерге ҥлкен кӛмек кӛрсетті. Зауытпен бірге жаңа металлургтер 

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетіне  
15 жыл 
 
12 
қалашығы,  Ақтӛбе  қаласының  жаңа  ірі  ӛнеркәсіптік  ауданы  болып 
табылатын  зауыт  ауылы  қалыптасты.  Металлургтерге  жақсы  мәдениет 
ҥйі,  мектептер,  дҥкендер,  жақсы  спорт  алаңы,  дене  шынықтыру  орны, 
балабақша  және  т.б.  мәдени  тҧрмыстық  мекемелер  қызмет  кӛрсетті[6]. 
1957  жылы  Ақтӛбе  кеңестік  халық  шаруашылығында  жаңашылдық 
бағыттағы еңбек  қозғалыстарына 946 адам қатысты, яғни ӛнеркәсіп пен 
қҧрылыстың  әр  17-ші  еңбекшісі  рационализатор  болды.  Техникалық 
ойдың осындай кең таралуы біріншіден, партия ҧйымдарының кҥнделікті 
ҧйымдастырушылық  жҧмысы  нәтижесінде,  екіншіден,жҧмысшылардың 
еңбекке  саналы,  шығармашылық  қарым-қатынасы,  олардың  ҥздіксіз 
техникалық,  мәдени  ӛсуінің  нәтижесінде  болды.  1957  жылы 
Қазақстанның  ӛнеркәсіптік  орындарында  22680  ӛнертапқыш  және 
рационализатор болды, олар жыл бойына 35 385 тиімді ҧсыныс енгізілді. 
11191  ҧсынысты  енгізуден  жылдық  ҥнемдеу  159  мың  сомды  қҧрады. 
Ақтӛбе  ферроқорытпа  зауыты  ҧжымы  КСРО  Коммунистік  партиясы 
Орталық  Комитетінің  маусымдық  пленумын  талқылай  отырып,  және  ӛз 
мҧмкіндіктерін  ескере  отыра,  бесжылдық  жоспарды  1955  жылдың 
1қазанына  дейін  орындауға  және  жоспардан  жоғары  40млн.  сом 
саналатын  ӛнімді  беруге  міндеттенді.Ферроқорытпа  шығарудан  жоспар 
тӛрт  жарым  жылда  104,3%-ға  орындалды  және  1950жылмен 
салыстырғанда 2,1 есе ӛсті,ӛнімнің ӛзіндік қҧны бесжылдықтың басынан 
бастап  35,9  пайызға  тӛмендетілді  және  10млн.сомнан  астам  ақшаға 
жоспардан  асыра  тӛмендетілді.  Ақтӛбе  ферроқорытпа  зауытында 
конструкторлар  мен  механиктердің  кҥшімен  феррохромды  кҧюға 
арналған  машина  жасап  шығарылды.Зауыт  ҧжымы  бесінші  бесжылдық 
жылдарында селикохромды тікелей әдіспен алуда ҥлкен жҧмыс жасалды, 
яғни  рудалардан,  себебі  бҧл  металдың  ӛзіндік  қҧнын  тез  тӛмендетуге 
мҥмкіндік берді [7]. 
    Қазақстанда  ӛндіріс  деңгейі  1955  жылы  1950  жылмен  салыстырғанда 
1,7  есе,  болат  прокаты  бойынша  2,3  есе  кӛтерілді.  Бесінші  бесжылдық 
жылдарында  Ақтӛбе  ферроқорытпа  зауыты  шамамен  2  есе  металл 
шығаруды  кӛбейтті  және  еңбек  ӛнімділігін  2  есе  кӛтерді.1950  жылмен 
салыстырғанд  ӛнімнің  ӛзіндік  қҧны  35  пайызға  тӛмендетілді.  Ақтӛбе 
ферроқорытпа  зауытын  игеру,қазақ  металлургия  зауытының  қҧрылуы 
мен  одан  әрі  дамуы,елдің  басқа  аудандарынан  қара  металдарда 
тасымалдаған республикаға енді ӛз ӛнімінің кӛп бӛлігін басқа аудандарға 
шығаруға  алып  келді.Нәтижесінде  КСРО-ның  1950-1955  жылдарға 
арналған 
даму 
жоспарын 
орындауда 
Қазақстанда 
халық 
шаруашылығының  одан  арғы  табыстарына  қол  жеткізілді.  1955  жылы 
республика  территориясындағы  барлық  ӛнеркәсіп  арқылы  ӛнім  1940 
жылмен салыстырғанда 4,2 есе жоғары шығарылды [8]. 
     Ақтӛбе  ферроқорытпа  зауыты  металлургтері  Мәскеу  ферроқорытпа 
институтымен 
бірлесе 
отырып, 
қорытпа-ферронобильдің 
алынутехнологиясын  жасап  игерді,  ол  ыстыққа  берік  қорытпаларды 
ӛндіру  ҥшін  ӛте  маңызды  еді.1955  жылы  жаңа  қорытпа  – 
ферросплиноцирконияның  ӛндірісі  игерілді,  ол  машина  жасауда  ерекше 
маңызды  болып  табылатын.  Қазақстан  металлург-жаңашылдары 
ферроқорытпа ӛндірісі тарихында алғашқы рет феррохромға арналған бір 
реттік  машинасын  жасап  шығарды.  Бесінші  бесжылдық  жылдарында 
ӛндіріске  тиімді  ҧсыныстарды  кеңінен  енгізу  қара  металлургия  ӛндіріс 
орындарының  ҧжымына  пештердің  жылулық  қуаттылығын  кҥшейтуге, 

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетіне  
15 жыл 
 
13 
шихта  ҧзақтығын  қысқартуға  және  қорытудың  жалғасуына,  пештердің 
жӛндеу арасындағы аралас және мақсатты есебінен жҧмыс компаниясын 
кӛбейтуге  кӛмек  берді.  1957  жылы  14  ақпанда  КСРО  қара 
металлургиясының  Министрлігі  және  Қара  Металлургия  жҧмысшылар 
кәсіподағының Орталық комитеті, Қара металлургия жҧмысшыларының 
1956  жылғы  ІV  тоқсан  бойынша  Бҥкілодақтық  социалистік  жарыстың 
жеңімпаздары  ретінде  Ақтӛбе  ферроқорытпа  зауытының  №1  қорытпа 
цехы  ҧжымы  танылды.  КСРО  Қара  Металлургиясы  Қызыл  белгісінің 
берілуі, бірінші сыйақы берілу шешімнің негізінде бҧйырылды[9]. 
    1957  жылдың  шілдесінде  Ақтӛбе  Халық  шаруашылығы  кеңесінің 
техникалық-экономикалық  комитеті  металлургиялық  секциясының 
инженерлерімен  біріге  отырып,  феррохром  зауытындағы  ӛндірістің 
техникалық  деңгейін  кӛтеру  жӛнінде  кеңейтілген  отырыс  ӛткізді.  Оның 
жҧмысын  ақтӛбелік  металлургтер,  олармен  жарысып  жҥрген  Челябинск 
ферроқорытпа зауытының ӛкілдері, Хромтау кеншілері зауыттың барлық 
уақыт  бойы  байланыс  ҧстаған  ғылыми-зерттеу  институттарының 
мҥшелері  қатысты.  Отырыста  кәсіпорын  экономикасы  жағдайына  терең 
талдау  жасалды,  зауыттың  жҧмыс  кӛрсеткіштерін  одан  әрі  жақсарту 
жолдарының  қорлары  да  ашылды.  Басты  назар  технологияны 
жаңашаландыру,  жаңа  техниканы  енгізу  мәселелеріне  бӛлінді.  Бҧл 
мәселелерді  талқылау  бір  зауыт  қызығушылықтары  шегінен  шығып, 
мҧнда  КСРО-ның  барлық  феррохром  ӛндірісін  одан  әрі  дамыту  мен 
жаңашаландыру мәселелері қозғалды. 
     1957  жылы  кҥзде  ҥкімет  Қаулысына  сәйкес,  Қазақстанда  зауыт 
біріншілерінің  қатарында  болып,  жеті  сағаттық  жҧмыс  кҥніне  ӛтті. 
Мҧндай кӛшудің орындалуы ҥшін жҧмысшылардың санын  кӛп кӛбейту 
керек  болғандай  кӛрінді.  Бірақ  та  зауыт  ҧжымы  бҧл  мәселені  керісінше 
шешті.  Зауыттың  жҧмысшылары  санын  кӛбейтпей-ақ,  зауыт  бҧрын  8 
сағатта  берген  ӛнімнен  кӛп  кӛрсеткішті  7  сағат  ішінде  беретін  болды. 
Осылайша,  жҧмысшылардың  орташа  жалақысы  ӛсті.  Ӛндірісті 
жаңашаландыру  мен  шикізатты,  жанар-жағармайды  және  электр 
энергиясын  ҥнемдеу  есебінен  ӛнімнің  ӛзіндік  қҧны  айтарлықтай 
тӛмендеді.  Ферроқорытпа  ӛндірісі  1955  жылмен  салыстырғанда  ӛсті. 
Еңбек  ӛнімділігі  7,5  пайызға  кӛтерілді.  Қазақ    КСР  Жоғарғы  кеңесі 
қабылдаған  1957  жылғы  заңға  сәйкес,  республика  аймағында  9 
экономикалық-әкімшілік 
аудан 
ҧйымдастырылып, 
одақтық 
республикалық шаруашылық министрліктері таратылды. Осыған сәйкес, 
Ақтӛбе қаласы Ақтӛбе экономикалық ауданының орталығы болды. Қала 
біртіндеп республиканың ірі ӛнеркәсіп орталығының біріне айналды[10]. 
    Ақтӛбе  халық  шаруашылығы  кеңесінің  техникалық-экономикалық 
кеңесі  қазақ  КСР  министрлер  Кеңесі  ғылыми-техникалық  комитетінің 
металлургтер секциясының инженерлерімен біріге отырып, 1957 жылдың 
шілде айында ферроқорытпа зауытының ӛндірістегі техникалық деңгейін 
кӛтеру  мәселесі  жӛнінде  кеңейтілген  жиналыс  ӛткізді.  Оның  жҧмысына 
Ақтӛбелік  металлургтер,олармен  жарысқа  тҥскен  Челябі  ферроқорытпа 
зауытының    ӛкілдері,  Хромтау  кеншілері,зауыт  ҥнемі  тығыз  байланыс 
жасап 
тҧратын 
ғылыми-зерттеу 
институтының 
қызметкерлері 
қатысты.Жиналыста  кәсіпорын  экономикасының  жағдайына  терең 
талдау  жасалып,  зауыт  жҧмысының  негізгі  кӛрсеткіштерін  ары  қарай 
сапалы  тҥрде  жақсартудың  жолдары  мен  резервтері  кӛрсетілді.Ең 
бастысы  ӛндіріске  жаңа  техниканы  енгізу  мен  технологияны  жетілдіре 

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетіне  
15 жыл 
 
14 
беру нәтижелеріне кӛп кӛңіл бӛлінді.1958 жылы Кеңес Одағында бірінші 
рет  айналмалы  және  тӛгілмелі  пеш  жҧмыс  істей  бастады,ал  бір  жылдан 
кейін  Конверторлық  бӛлім  ашалып,онда  феррохром  қҧймаларын 
оттегімен ҥрлеу арқылы алу басталды [11]. 
     1957-1960  жылдары  облыс  бойынша  барлығы  12 228 
жаңа 
ӛнертапқыштық  ҧсыныс  тҥсіп,  оның  9466-сы  қабылданып,  ӛндіріске 
енгізілді[12].    Алтыншы  бесжылдықта  Ақтӛбе  облысы  ӛнеркәсібінде 
техникалық  прогресс  айтарлықтай  жеделдеді.  1958  жылы  1957  жылмен 
салыстырғанда  облыстың    бҥкіл  ӛндірісінің  жалпы  ӛнім  ӛндіруі  16 
пайызға  ӛсті.  Жетекші  кәсіпорындарда  103  пайызға,  Дӛң  кен 
басқармасында 109 пайызға орындалды[13]. 
 
Әдебиеттер: 
1.
 
Шаймуханов Д. «Черная металлургия» А. «Казахстан» 1966г. 11-п. 
2.
 
Актюбинский ферросплавный 60-летию посвящается. 1970г. 52-п.     
3.
 
Шаймуханов Д. 53-п.   
4.
 
АОМА, 1773-қор, 1-тізбе, 136-іс, 9-п.  
5.
 
АОМА, 1505 қор, 1-тізбе, 22-іс, 101-п.  
6.
 
Шаймуханов Д. 53-п.  
7.
 
АОМА, 1505 қор, 1-тізбе, 22-іс, 101-п.  
8.
 
Актюбинский ферросплавный 60-летию посвящается 53-п.     
9.
 
АОМА, 1505-қор, 1-т., 22-іс, 102-п.  
10.
 
Шаймуханов Д. «Черная металлургия» А. «Казахстан» 1966г. 11-п.  
11.
 
Актюбинский ферросплавный 60-летию посвящается 57-п.      
12.
 
АОМА, 1505-қор, 2-т., 20-іс, 97- п. 
13.
 
АОМА, 1505-қор, 2-т., 20-іс, 98- п.      
 
 
БАРЛЫБАЕВА З.Ж. 
 
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ РАБОТЫ НАД ТЕКСТОМ ПО 
СПЕЦИАЛЬНОСТИ НА ПРАКТИЧЕСКИХ ЗАНЯТИЯХ ПО 
РУССКОМУ ЯЗЫКУ 
 
На  современном  этапе  одной  из  актуальных  проблем  методики 
преподавания  русского  языка  как  неродного  является  реализация 
коммуникативно-ориентированного 
обучения. 
Соблюдение 
коммуникативности  предполагает  особый  подход  к  отбору  языкового 
материала,  его  особую  организацию  и  систематизацию  в  учебном 
процессе.  В  основе  коммуникативных  потребностей  студентов 
медицинского  профиля,  изучающих  русский  язык  как  неродной,  лежат 
социально  значимые  потребности  общества  в  подготовке  специалистов, 
обладающих высокой профессиональной компетентностью. 
      Как  показывает  практика,  изучение  русского  языка  для  студентов 
медицинского    университета  –  это  не  только  возможность 
совершенствовать русскую речь в различных сферах коммуникации, но и 
средство  овладения  будущей  специальностью.  В  современных  условиях 
студенты  нуждаются  в  информации  в  области  своей  специальности,  в 
связи с чем обращаются к источникам на русском языке. 

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетіне  
15 жыл 
 
15 
     Коммуникативно-ориентированное  обучение  выдвигает  в  качестве 
актуальной  задачи  такое  построение  практического  занятия,  когда 
высшей единицей обучения является текст.  
      Н.М.Шанский  считает,  что  «учебные  тексты  могут  быть  определены 
как  тексты,  обслуживающие  особую  сферу  общения  –  обучение  –  и 
выполняющие  присущие  только  им  дидактические  функции  – 
информационную, 
развивающие 
– 
воспитательную 
и 
трансформационную». 
      Нами  предлагаются  отдельные  виды  работ,  выполнение  которых 
активизирует  не  только  речевую,  но  и  мыслительную  деятельность 
студентов медицинского университета. 
      В  качестве  иллюстрации  приводим  описание  методики  работы  с 
текстом «Когда солнце вредит». 
      Всем  известно,  что  Солнце  –  источник  жизни  на  Земле.  Циклы 
солнечной  активности  влияют  на  все  земные  процессы,  начиная  от 
урожайности  и  кончая  психической  настроенностью  человека. 
Количество  сердечно-сосудистых  и  нервно-психических  заболеваний 
также связано с солнечной активностью. Ещѐ в 1934 году братьями Т. и 
Б.  Дюлль  были получены  доказательства  влияния  солнечных  ритмов  на 
психику  человека.  Они  использовали  данные  о  заболеваниях  нервной 
системы  в  городах  Европы.  Доказано,  что  количество  заболеваний 
увеличивается в периоды максимума солнечной активности в 4-5 раз по 
сравнению  с  днями  спокойного  Солнца.  Увеличивается  число 
автомобильных катастроф и других аварий. 
       Немецкие  учѐные  К.Вернер  и  Р.Рейтер,  проанализировавшие  около 
100  тысяч  автокатастроф,  приводят  данные  о  том,  что  на  следующий 
день  после  вспышки  на  Солнце  реакция  водителей  на  сигнал  в  четыре 
раза  медленнее  по  сравнению  со  спокойным  состоянием  ионосферы. 
Около  80%  аварий  в  сложных  технических  системах  происходят  не  по 
причине конструктивных или технологических несовершенств, а по вине 
людей,  которые  по-разному  реагируют  на  солнечные  процессы.  У 
каждого человека свой тип нервной системы, свои особенности психики, 
и  реакция  организма  на  изменение  солнечной  активности  может  в  ряде 
случаев  привести  к  трагическим  последствиям.  Особенно  это  касается 
людей  пожилого  возраста.  У  них  учащаются  инфаркты  и  инсульты, 
обостряются другие заболевания. Повышается возбудимость у молодѐжи. 
В  неблагоприятные  дни  проявляются  аномалии  поведения,  учащаются 
хулиганства, преступления. 
       Солнце 
регулирует 
деятельность 
человека, 
меняя 
психофизиологический  фон  организма,  но  это  не  значит,  что  следует 
фатально  относиться  к  солнечной  активности.  Профилактические  меры 
могут  предотвратить  неблагоприятное  действие  стихии.  Составляются 
специальные  прогнозы  неблагоприятных  дней,  в  которые  люди  должны 
быть особенно внимательны к своему здоровью и поведению. 
       На  начальном  этапе  организуется  беседа,  позволяющая  студентам 
адекватно воспринимать содержание текста по следующей схеме: 
1.
 
Прочитайте  текст  и  скажите,  как  зависит  здоровье  и  поведение 
человека от солнечной активности. 
2.
 
Как реагируют  люди пожилого возраста и молодѐжь на усиление 
активности Солнца? 

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетіне  
15 жыл 
 
16 
3.
 
Какие  профилактические  меры  принимаются,  когда  Солнце 
вредит? 
4.
 
Испытываете ли вы дискомфорт в неблагоприятные дни? 
5.
 
Как бы вы озаглавили этот текст? 
6.
 
Что нового и интересного вы узнали из текста? 
    Чтение  и  пересказ  текста  –  очень  важные  этапы  работы. 
Произношение и интонирование, чѐткость и выразительность речи  – 
всѐ  это  требует  самого  пристального  внимания.  Выразительное 
чтение  возможно  лишь  тогда,  когда  студент  хорошо  разобрался  в 
деталях и осознал смысл целого. Объяснение слов и словосочетаний, 
трансформация  синтаксических  конструкций,  составление  плана 
рассказа, подробный и сжатый рассказ  – все эти виды работ ведут к 
усвоению устной и письменной речи. Особого внимания заслуживает 
пересказ.  Пересказу  необходимо  учить  при  проведении  всех  видов 
работы.  
     Перед  чтением  текста  следует  ознакомиться  с  толкованием 
следующих слов и словосочетаний: 
   нервная  система  –  вся  система  в  целом,  определяющая 
деятельность организма и поведение человека; 
   психика  –  совокупность  душевных  переживаний  как  отражение  в 
сознании объективной действительности; 
   инфаркт  –  прекращение  потока  крови  при  спазме  артерий  или  их 
закупорке; 
   инсульт 
–  острое  нарушение  мозгового  кровообращения, 
сопровождающееся внезапной потерей сознания и параличами; 
   возбудимость – приведение в состояние нервного подъѐма; 
   аномалия – отклонение от нормы, от общей закономерности
   профилактика  –  совокупность  предупредительных  мероприятий  (в 
медицине, технике и др. областях). 
    Далее рекомендуются следующие задания: 
1.Проговорите данные словосочетания вслед за преподавателем: 
Солнечная    активность,  психическая  настроенность,  сердечно-
сосудистые заболевания, солнечные процессы, психофизиологический 
фон, профилактические меры. 
2. Подберите в казахском языке эквиваленты к словам: 
 цикл, урожайность, реакция организма, учащаются. 
3. Составьте план к тексту и подготовьте его пересказ. 
   Таким  образом,  одной  из  основных  задач  обучения  студентов-
медиков  мы  считаем  овладение  разными  видами  чтения,  в  первую 
очередь  -  ознакомительного.  Необходимо  с  самого  начала  занятий 
развить  у  студентов  навыки,  которые  позволили  бы  им  извлекать 
полезную информацию из максимального числа разнообразных типов 
научных текстов. 
 
Литература: 
1.Актуальные  проблемы  современной  русистики    //  Ред.  Шанского 
Н.М.,  М., 1991 – 204. 
 
 
 
 

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетіне  
15 жыл 
 
17 
БЕРДІҒАЛИЕВА Г.Н. 
 
БАТЫС ЖӘНЕ ШЫҒЫС МӘДЕНИЕТІНДЕГІ 
АДАМ МӘСЕЛЕСІ. 
Адам  —  Жер  бетіндегі  ең  жоғарғы  даму  сатысындағы  тіршілік  иесі, 
қоғамдық-тарихи  әрекет  пен  мәдениетті  жасаушы.  Адам  –  философия, 
әлеуметтану,  психология,  физиология,  педагогика,  медицина,  т.б. 
ғылымдардың  нысаны  болып  табылады.  Адам  мәселесі,  оның  пайда 
болуы,  ӛмірде  алатын  орны,  тіршілігінің  мәні  мен  мақсаты  адамзат 
танымының  формалары  –  мифологиядағы,  діндегі,  философиядағы, 
ғылымдағы  ең  негізгімәселе.  Соның  ішінде  ежелгі  Батыс  және  Шығыс 
мәдениетіндегі адам мәселесіне тоқтала кетсек. 
1.  Қытай  философиясындағы  адам  мәселесі:  Қытайда  адам  табиғатпен, 
космоспен  теңестірілетініне  қарамастан,  ол  Қытай  философиясында 
орталық  орынға  ие.  Қытай  философиясының  дәсҥріне  сәйкес  қаймағы 
адам  болып  табылатын  космостық  энергиялардың  ҥш  тҥрі.  
Цзин-  барлық  тіршіліктердің  тууының  энергиясы,  тірі  организмнің 
тҧқымы,  тҥбірі.  Бҧл  психофизикалық  энергияның  Бҧрынғы  кӛктің 
тҧқымы  деген  тҥрлері  болады.  Ци  –  барлық  тіршіліктің  қҧрылыс 
материалдары  қызметін  атқаратын  материалды  рухани  кҥш.  Ци 
энергиясы  заттық  ци  (заттар,  тірі  организмдер  материалды  формаға 
айналады)  және  рухани  ци  деп  бӛлінеді.  Шэнь-  адамның  тҧлғалық 
стерженін  қҧрайтын,  таусылмайтын  рухани  энергия,  ол  адам  дҥниеден 
ӛткеннен кейін де жоғалмайды. 
  
Космостық 
кҥштердің 
ҥш 
тҥрінен 
басқа 
да 
Қытай 
философиясында  сексуалды  энергияның  екі  тҥрі  бар,  ян-  ерлердің 
сексуалдық  энергиясы,  инь-  әйелдердің  сексуалдық  энергиясы. 
Жоғарыдағы  тҧжырымнан  барлық  тіршілік  атаулының  ерлік  және 
әйелдік  бастаулары  бар  екендігі  шығады.  Бҧл  тірі,  сондай-ақ  ӛлі 
табиғатқа  да  тиесілі.  Тірі  және  табиғаттың  ӛмір  сҥрҥінің  негізінде, 
барлық  қоршаған  әлемнің  негізінде  тай-цзи  жатыр,  яғни  инь-янның 
тҧтастығы, 
кҥресі, 
ӛзара 
толықтыруы 
мен 
ӛзара 
сіңісуі.  
2.  Қытай  философиясындағы  адамды  қабылдау  ерекшеліктері.  
Қытай 
философиялық 
батыстың 
дәстҥрлі 
философиясы 
мен 
салыстырғанда  адамды  қабылдау  ерекшеліктері.  Қытай  философиясы 
адам  тҥсінігіне  нақты  тҥсінік  бермейді,  адамның  мәніне  нақты 
тҥсініктерді  қорытындылау  арқылы  емес,  адамның  образын  жасап 
зерттеумен  оны  ҧғуға  тырысады.  Адам  ӛмірін  туғаннан  емес,  ҧрықтану 
кезеңнен  бастап  есептейді.  Адамды  ӛлгеннен  кейін  бір  жолата  адамзат 
қатынастарынан шегермейді, яғни дҥниеден ӛткеннен соңда жаны адами 
қатынастарда  болады,  қорғауға  тәуелді  болады.  Адамның  рухани 
орталығы  ретінде  басты  емес  жҥректі  айтады.  Адамды  табиғат  пен 
космостық  бір  бӛлігі  ретінде  қабылдайды,  адамның  табиғатқа  билігін, 
ықпалын  жҥргізеді  дегенді  мойындамайды.  Ӛмірдің  жерлік  бӛлігін 
бағалауға  шақырады,  жердегі  ӛмірді  максимальды  ҧзартуға  шақырады. 
Ҧзақ ӛмір сҥрҥдің басты шарты рухани психо- физикалық энергия цидің 
таза  кҥйін  сақтау,  яғни  қажетсіз  уайымдаулардан  қҧтылу,  қоршаған 
ортаға  дҧрыс  қарым  –  қатынас,  оптимизм,  тҧрғын  ҥйдің  ішіндегі 
жиһаздың  дҧрыс  орнының  болуы,  кір  ци  ие  адамдармен  араласпау, 
керісінше, мықты таза цилі адаммен араласу. Ӛз тәнімен жанымен жҧмыс 
істеу  син  чун.  Тағдырмен  жҧмыс  істеу,  қоғамға  пайда  әкелу  мин  чун 

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетіне  
15 жыл 
 
18 
қоғамдық тәртіптерді сақтау, дҧрыс тамақтану, емдік шӛптерді, дәрілерді 
ішу.  Қытайда  тҧру,  қытай  мәдениетімен  жақындасу,  қытайдың  рухани 
энергиясынан дәм тату.                                               
 3.  Қытай  философиясы  мен  мифтық  қоршаған  орта  мен  адамның  пайда 
болуын  тҥсіндіру.    Ежелгі  Қытай  мәдениеті  жердегі  ӛмірдің 
қалыптасуына,  тірі,  ӛлі  табиғатқа  философиялық  мифтік  анықтама 
береді. Кӛне философиялық И цзин шығармасы дҥниенің қалыптасуын 5 
алғашқы  элементтен  тҧрады  деп  тҥсіндіреді-  жер,  ағаш,  метал,  от,  су. 
Олар  ҥнемі  айналыста  болады  дейді.  Қытай  мәдениетінен  шығатын, 
қоршаған  әлем  мен  адамның  пайда  болуының  этаптары    Ҥлкен 
жҧмыртқаны  елестететін  ҧлы  Хаос  Хаостан  18000  жыл  аралығында 
барлық  тіршіліктің  алғашқы  атасы  алып  Пань-Гудың  туу.  Пань  Гу 
алыптың жҧмыртқадан шығуы жҧмыртқа пішінді Хаостың ӛлуіне әкелді. 
Хаостан  барлық  жеңіл,  қҧрғақ  жоғарыда  (кӛк),  ал  ауыр,  ылғал  тӛменде 
(жер) концентрациялану арқылы жер мен кӛктің қалыптасуы. Алып Пань 
Гудың 1800 жыл жер  мен кӛктің арасында тҧрғандығының нәтижесінде 
жер  мен  кӛк  ӛз  орындарында  тҧрып  қалады.  Пань  Гудың  ӛлімі  оның 
жанынан  барлық  тіршіліктің,  яғни  кҥн  мен  айдың  оның  кӛзінен,  барын 
дауысынан,  ӛзендер  қапынан,  жол  тамырларынан,  тастардың  тісінен 
жасалуы. 
       Ежелгі Греция философиясының ерекшеліктері 
1)  Грек  философиясы  мифологиямен  тығыз  байланысты  дамыды,  бірақ 
ғылыммен байланысы басымырақ болды. 
2) Грек  философиясы  ӛзінің рухани бай мазмҧнымен, жҥйелі  дамуымен 
антикалық  ӛмірдің  басқа  салаларынан  әлдеқайда  асып  тҥсті. 
3) Грек философиясының пайда болуына және дамуына сол кездегі грек 
қоғамының саяси, экономикалық, географиялық ерекшеліктері және грек 
халқының 
ҧлттық 
ерекшеліктері 
айқындаушы 
әсер 
етті. 
4)  Толыққанды  ӛмір  адамдардың  бойында  еркін  ойлау  дәстҥрін  қалып-
тастырды,  демократияның  отаны  болған  Грецияда  аса  жарқын  филосо-
фиялық  ойлар  дамыды,  философиялық  пайымдау  жҥргізушілер  саны  да 
ӛте кӛп боды. 
Кӛне  Греция  философиясының  негізгі  даму  кезеңдері  мен 
мектептері 
Антикалық философияның алғашқы ошақтары: біздің дәуірімізге дейінгі 
VII -VI ғасырларда Кіші Азияның батыс жағалауы Иония, Оңтҥстік Ита-
лияның  грек  қалалары,  Сицилия  аралдарының  қалалары  және  Афина. 
Кӛне Греция философиясының дамуын салыстырмалы тҥрде ҥш кезеңге 
бӛлуге болады: 
1)  Табиғат  философиясы  (натурфилософия)  кезеңі  Милет  мс  фалес, 
Анаксимандр,  Анаксимен  және  олардың  шәкірттері  дҥниенің  ғашқы 
бастауы мәселесін қарастырды. 
2)  Грек  философиясының  ең  мазмҥнды  кезеңі.  Сократ,  Платон,  Ари-
стотель грек философиясын ӛте биік деңгейге кӛтеріп, зерттеу ӛрісін ке-
нейтті. Адам мәселесі, физика, метафизика, этика, логика, саясат, табиғат 
эстетикасы мәселелері терең зерттелді. 
3)  Біздің  дәуірімізге  дейінгі  IV  ғасырдың  соңынан  бастап  Грецияның 
ыдырауы,  грек  демократиясының  қҧлдырауы,  грек  полистерінің  саяси 
тәу-елсіздігінің  жоғалуы  бҥкіл  грек  қоғамының  рухани  ӛмірінің, 
философия-сының  дағдарысына  әкелді.  Осы  кезеңде  философияда 

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетіне  
15 жыл 
 
19 
ӛмірдің  мәні,  ӛмір  және  ӛлім  мәселелері  кӛбірек  зерттеліп,  скептицизм, 
эпшуреизм, стоицизм бағыттары дҥниеге келді. 
Кӛне 
Греция 
философиясынын 
негізгі 
ӛкілдері 
Милет  мектебінің  ӛкілдері  Фалес,  Анаксимандр,  Анаксимен  және  тағы 
басқа  ойшылдарды  ғылыми  білімнің  негізін  салушылар  деуге  болады. 
Бҧл  натурфилософтарды  біріктіріп  тҧрған  пікір  –  субстанцияны  олар 
материалдық нәрсе ретінде: Фалес – су, Анаксимандр – апейрон, Анакси-
мен  –  ауа  деп  тҥсіндірді.  Осыған  ҧқсас  пікір  Әлея  мектебінің  ӛкілі 
Гераклитте  де  кездеседі.  Оның  ойынша,  дҥниенің  бастауы  –  от,  табиғат 
ешқашан  кҥйремейді  және  ешқашан  пайда  болмайды,  дҥние  қарама-
қарсылықтардан тҧрады. 
Пифагор  алғашқы  бастау  деп  сандарды  тҥсінді.  Оның  ойынша, 
сандар  дҥниедегі  заттар  мен  адам  ӛміріне  реттілік  пен  ҥндестік 
(гармония) 
береді, 
оларды 
әсемдікке, 
космосқа 
ҧластырады. 
Б.д.д. V ғасырдың ортасында қалыптаса бастаған софистика мектебі ӛмір 
қажеттілігінен туды. Демократиялық Афинада осы кезеңде рацио-нальдік 
танымға  деген  қҥштарлық  кҥшейді.  Адамдардың  орісін  кеңейтіп, 
қоғамдық,  саяси  омірге  дайындайтын,  созге  шешен,  ақылды,  халықтың 
кӛшбасшысы бола алатын мемлекет қайраткері болуға дайындайтын ин-
теллектуалдар  пайда  бола  бастады,  олар  ӛздерін  софистер,  яғни  дана 
адам-дармыз деп атады. 
         Ӛз еңбектері ҥшін белгілі бір ақы ала отырып, софистер ғылымның 
барлық  салаларынан  мағлҧмат  беріп  отырды,  адамдарды  практикалық 
ӛмірге,  мемлекеттік  және  жеке  ӛмірдің  кез-келген  жағдайларында 
қиындықтан  жол  таба  білуге  ҥйретті.  Софистердің  тәлімгерлік  ақылы 
қызметі білім мен мәдениеттің шеңберін грек қоғамының ақсҥйектерімен 
шектемей,  қоғамның  барлық  топтарының  рухани  дамуына  мҥмкіндік 
берді.  Софистиканың  кӛрнекті  ӛкілдері  ретінде  Протагор,  Горгий  және 
Гиппийді атауға болады. 
Ежелгі  Греция  философиясының  кӛрнекті  ӛкілі  Сократ  біздің 
дәуірімізге  дейінгі  470  жылы  Афинада  дҥниеге  келді.  Сократ 
философиясының  басты  обьектісі  адам,  осы  тҧрғыдан  алғанда  оны 
адамтуралы  қазіргі  заманғы  ғылым  философиялық  антропологияның 
негізін қалаушы деуге болады. 
Натурфилософияны 
мойындамаған 
Сократ 
философияның 
мақсаты адамды ізгілікке тәрбиелеу деп тҥсінді және адам оған ӛзін тану 
және  ӛзін  сынау  арқылы  жете  алады  деп  сенді,  мәселе  адамға  ізгілік 
туралы  білім  беруде,  адам  білмегендіктен  ғана  жаман  болады.  Білім  -
ізгілікке,  ал  надандық  –  зҧлымдыққа  жетелейді.  Оның  әйгілк  «Менің 
білетінім  –  мен  ештеңе  білмеймін,  басқалар  оны  да  білмейді»,  «Ӛзіңді-
ӛзің  танып-біл!»  қағидаларының  негізгі  мазмҧны  да  осы.  Сократтың 
ойынша,  белгілі  бір  асыл  қасиет  (добродетель  -Г.Н.)  туралы  білім 
жинаған адам сол қасиетке жете алады, бәрі адамның ӛзіне байланысты, 
адам  тәнін  емес,  рухын,  жанын  шыңдауға  ҥнемі  ҧмтылуы  тиіс,  себебі, 
жаны бақытқа бӛленген адам ғана бақытты. 
Жеке  адамның  еркіндігін  дәріптей  отырып,  Сократ  мемлекеттің 
рӛлін  де  жоғары  қояды,  адам  мемлекет  заңдарына  бағынуы  тиіс  деп 
санайды. 
          Философия  тарихында  Сократ  метод  мәселесінің  негізін  салушы 
ретінде де белгілі. Оның пікірінше, адам ақиқат білімге философтардың 
кӛмегімен.  олармен  әңгіме-сҧхбат  арқылы  жете  алады.  Адамдармен 

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетіне  
15 жыл 
 
20 
сҧхбат-пікірталас жҥргізуде ол ҥш тәсіл ҧсынды: ирония, майевтика және 
диалектика. 
        Платон  (шын  аты  Аристокл)  біздің  дәуірімізге  дейінгі  428-347 
жылдар аралығында Афинада емір сҥрді. Ҧстазы Сократ секілді, Платон 
да  ӛз  философиясының  басты  объектісі  ретінде  адамды  таңдады  және 
философиялық  пайымдау  шеңберін  кеңейтіп,  табиғат  философиясының 
да ӛзекті мәселелерін зерттеді, мемлекет туралы тамаша еңбектер жазды. 
«Идея»  –  Платон  философиясының  басты  ҧғымы.  Ӛзіне  дейінгі  физис 
философиясы  субстанцияны  материалдық  дҥниеден  іздегені  белгілі. 
Платонның  ойынша  бҧл  жол,  яғни  физикалық  және  механикалық 
себептерді іздеу – ақиқатқа жеткізе алмайды. Ол ҥшін физикалық немесе 
феноменалдық  кеңістіктен  жоғары  кӛтерілу  қажет,  дҥниенің,  оның 
қҧбылыстарының  ақиқат  себептерін  ақыл  арқылы  жететін,  кӛрінбейтін, 
метафеноменалдық  болмыстан,  идеялар  дҥниесінен  іздеу  керек. 
Платонның  бҧл  ойлары  оның  жан  туралы  пікірлерінде  жалғасын  тапты. 
Оның  пайымдауынша,  жан  тәннен  жоғары,  себебі  жанның  маңызды 
бӛлігін  ақыл  қҥрайды.  Тән-дене  ыдырап,  ӛлсе  де,  жан  мәңгілік,  ӛмірге 
қайта-қайта келіп отырады. 
Аристотель  –  біздің  дәуірімізге  дейінгі  384  жыл  шамасында 
Стагирде  дҥниеге  келген.  Платонның  Академиясында  философ  ретінде 
қалыптасу  шеңінен  ӛтті,  ҧстазының  философиялық  ілімін  жалғастырды. 
Аристотель  зерттеген  мәселелер  аумағы  ӛте  кең.Философияны 
Аристотель  «бірінші  философия»  және  екінші  философия»  немесе 
метафизика  және  физика  деп  боледі.  Оның  пікірінше,  мета-физика  – 
барлық  ғылымдардың  арасындағы  ең  қҧндысы,  ӛйткені,  ол  жоғарғы 
себептерді,  дҥниедегі  қозғалыс  пен  дамудың  себебі  болып  табылатын 
мәңгілік,  денесіз  және  қозғалмайтынды,  табиғаттан  және  сезімдіктен 
жоғарыны  зерттейді.  Аристотель  себептердің немесе  бастаулардың  тӛрт 
тҥрін атап кӛрсетеді: 
1)  Материалдық  себеп  немесе  заттың  материясы,  яғни  зат  одан  пайда 
болатын  нәрсе.  Бҧл  себеп  «Неден?»  деген  сҧраққа  жауап  береді. 
2)  Форма  –  заттың  материясын  қалыптастыратын,  оны  нақты  осы  затқа 
айналдырушы  себеп,  «Бҧл  не?»  деген  сҧраққа  жауап  береді. 
3)  Қозгалтушы  себеп,  яғни  қозғалыстың  бастауы,  «Қозғалыс  қайдан 
басталады?» деген сҧраққа жауап береді. 
4)  Мақсат  себеп,  немесе  ӛзгерудің  себебі,  «Не  ҥшін?»  деген  сҧраққа 
жауап 
береді. 
       Адам  қызметінің  жалпы  мақсаты,  Аристотельдің  ойынша,  рахатқа 
бӛлену- Рахатқа бӛлену болмыстың жетілгендігі мен әдемілік болса, адам 
ҥшін  бҧл  жетілгендік  –  ӛзінің  адам  ретіндегі  іс-әрекетінің,  қызметінің 
жетілгендігі. Ақыл-ойдың іс-әрекеті дәл осындай іс-әрекет, сондықтан да 
ақыл-ойдың ӛз міндеттеріне сай іс-әрекеті асыл қасиет болады, яғни адам 
ҥшін рахат – асыл қасиетке жетуде. Аржттепъдің мемлекет туралы ілімі 
де асыл қасиет ҧғымына негізделген. Мемлекетті араласудың ең жетілген 
тҥрі  деп  тҥсіндірген  Аристотель  оның  басты  мақсаты  –  ӛз  азаматтарын 
асыл қасиетке тәрбиелеу дейді. 
Осы  эллинизм  дәуірінің  кӛрнекті  ӛкілі  Эпикур  болды  Физика, 
логика және этиканы зерттеген Эпикур философиясының басты мәселесі 
–  адам  және  бақыт.  Философияны  ол  ҥш  бӛлікке  бӛледі:  каноника  – 
ақиқаттың  критерийлері  туралы  диалектикалық  зерттеулер;  физика  -

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетіне  
15 жыл 
 
21 
табиғаттың  пайда  болуы  және  бҧзылуы  туралы  ғылым;  этика  –  ӛмір 
салты, нені таңдап, неден бас тарту керектігі және тҥпкілікті мақсат  
туралы ғылым.. 
Табиғат  туралы  ілімінде  Эпикур  Демокриттің  атомдар  ілімін 
қолдайды                        
Луций  Анней  Сенека  –  біздің  дәуірімізге  дейінгі  5-жыл  шамасында 
Испанияда, Кордовада дҥниеге келіп, біздің дәуіріміздің 65-жылы қайтыс 
болды. 
Логика, 
физика, 
метеоролия 
салаларын 
зерттеумен 
айналысқанымен, антропологиялық және қҧдайы ілімдердің практикалық 
мазмҧнына кӛбірек кӛңіл болді, философияның міндеті пайымдауға емес, 
іс-әрекетке ҥйрету, адамның рухын қалыптастыру, ӛмірін реттеу, ӛмір ке-
месінің басшысы болу, таза, асқақ философия ісі ғана адамды еркіндікке 
жеткізеді деп тҥсіндірді. Адамның ар-ҧятын Сенека одан қашып қҧтылу 
мҥмкін  емес  зор  рухани  кҥш,  адамның  моральдық  фундаменті,  ішкі 
дауысы,  интуициясы  ретінде  қарастырады.  Эпиктет  –  50-жылдар 
шамасында Гиерапольде дҥниеге келіп, 138 жылы Никопольде дҥниеден 
ӛткен.  Эпиктет  философияның  мақсаты  –  адамның  бойында  асыл 
қасиеттерді тәрбиелеу деп тҥсінеді. Ол адамдарға қажет адамгершіліктік 
ережелері  ретінде  мынадай  қағидаларды  ҧсынады:  Қҧдайға  және  оның 
адамдарға  қамқорлығына,  дҥниенің  және  заттардың  жҥйелі,  ақылдың 
кӛмегімен  дамитындығына,  адам  рухының  Қҧдайға  ҧқсастығына  сенім. 
Кейбір  зерттеушілер  оны  философтан  гӛрі  Қҧдайға  қызмет  етуші,  оның 
идеяларын  таратушы,  адамгершілік  қасиеттерді  насихаттаушы  деп 
қарастырады. 
        Қорыта  айтсақ,  кӛне  грек  философиясы  мазмҧны  бай,  зерттеген 
мәсе-лелер ауқымы ӛте кең, санқырлы, философияның натурфилософия, 
фи-лософиялық  антропология,  онтология,  гносеология,  этика,  эстетика, 
логика  және  тағы  басқа  салаларын  кеңінен  қамтыған,  философияның 
классикалық ҥлгісі деп атауга болатын философия десек, артық емес. 
 
Әдебиеттер: 
1. ҒабитовТ.Х., АлтаевЖ.А., БайтеноваН.Ж. Философия ―Раритет‖ 
А.2000 
2.Барулин В.С. Философско-социальная антропология. М.,1994.  
3.Бубер М. Проблема человека. М.,1995.  
4.Гелен А. О систематике антропологии // Проблема человека в западной 
философии. М.,1998 
 
 
 
 

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетіне  
15 жыл 
 
22 
 
 
ФИЛОЛОГИЯ  ҒЫЛЫМДАРЫ 
       ФИЛОЛОГИЧЕСКИЕ  НАУКИ 
 
 
АБИЛЬДАЕВА К.М.. 
 
НОВЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ ЯЗЫКОЗНАНИЯ И СОВРЕМЕННЫЕ 
ТЕХНОЛОГИИ 
 
Система  образования  Казахстана  является  одним  из  факторов 
укрепления экономики и стабильности в общественной жизни страны. 
Одной  из  целей  реформирования  образования  государства  является 
формирование  личности,  способной  внести  весомый  вклад  в 
инновационные изменения в мировом образовательном пространстве; 
духовно просвещенная, профессионально компетентная, вникающая в 
жизненные ценности, поликультурная личность. 
Фундаментальная  теоретико-методологическая  подготовка 
магистрантов-филологов 
обеспечивает 
их 
профессиональную 
компетентность  и  социальную  мобильность  в  современном 
меняющемся мире. 
Профилирующая  дисциплина  «Новые  направления  русского 
языкознания»  знакомит  магистрантов  с  новыми  направлениями  в 
русском  языкознании  конца  XX  -  начала  XXI  в.,  их  проблематикой, 
истоками, 
особенностями 
формирования 
и 
перспективами 
дальнейшего развития [1;2;3]. 
Свойственное науке XXI века в целом размывание и диффузия 
предметных  областей  характеризует  и  лингвистику,  вследствие  чего 
стала  междисциплинарной.  Новейшие  лингвистические  концепции 
сформировались  в  результате  привлечения  к  лингвистическому 
описанию 
данных 
психологии, 
культурологии, 
социологии, 
философии  и  ряда  других  антропоориен-  тированных  дисциплин.  В 
результате  возникли  юрислингвистика,  политическая  лингвистика, 
лингвокультурологя, 
гендерная 
лингвистика, 
компьютерная 
лингвистика, корпусная лингвистика и др. [4]. 
Новые  лингвистические  направления  возникают  как  ответ  на 
требования  жизни  общества,  а  значит  -  жизни  языка.  Так,  в  связи  с 
возросшим 
интересом 
к 
национально 
культурным, 
этнолингвистическим,  гендерным  аспектам  языка,  которые  находят 
выражение  в  русском  языке,  возникли  такие  отрасли  русистики,  как 
лингвокультурология, этнолингвистика, гендерная лингвистика. 
Задачи курса: 
1.
 
охарактеризовать 
основные 
принципы 
современной 
лингвистики и особенности их реализации в русистике; 
2.
 
раскрыть  сущность  новых  направлений  русского  языкознания 
на стыке ХХ-ХХ1 столетий; 
3.
 
познакомить  с  современными  антропоориентированными 
лингвистическими  дисциплинами  (функциональная  грамматика, 
коммуникативная  грамматика,  семантика,  лингвоконцептология, 

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетіне  
15 жыл 
 
23 
прагмалингвистика,  когнитивная  лингвистика),  их  основными 
положениями, проблематикой и понятийным аппаратом; 
4.
 
охарактеризовать  основные  положения,  проблематику  и 
научный  аппарат  лингвистических  дисциплин,  возникших  на  стыке 
языкознания  и  других  наук:  юрислингвистика,  политическая 
лингвистика, 
лингвокультурология, 
гендерная 
лингвистика, 
компьютерная лингвистика, корпусная лингвистика; 
5.
 
определить  роль  новых  лингвистических  направлений  как 
составляющих  современной  лингвистической  парадигмы,  их  место  в 
истории  языкознания,  важнейшие  этапы  становления  и  развития, 
перспективы развития. [5]. 
В  результате  освоения  дисциплины  «Новые  направления 
русского языкознания» магистрант должен: 
6.
 
знать  основные  принципы  современной  лингвистики  и 
специфику  их  реализации  в  русистике;  сущность  новых направлений 
русского  языкознания  ХХ-ХХ1  вв.,  их  место  в  истории  русистики; 
теоретикометодологические  положения,  проблематику,  предмет, 
задачи, основные понятия новых лингвистических дисциплин; 
7.
 
уметь  ориентироваться  в  различных  направлениях  и 
концепциях современной русистики с целью дальнейшего применения 
этих  знаний  при  выборе  исходных  теоретических  позиций  в 
диссертационном 
исследовании; 
применять 
методологические 
положения изученных новых лингвистических дисциплин при анализе 
языковых  единиц;  уметь  систематизировать,  квалифицировать 
языковой 
материал 
с 
использованием 
различных 
методик 
исследования,  ориентированных  на  то  или  иное  новое  лингвисти-
ческое 
направление, 
концепцию; 
вычленять, 
формулировать 
проблемы  своего  диссертационного  исследования  и  решать  их  с 
проекцией  на  актуальные  проблемы  новых  направлений  русского 
языкознания; 
8.
 
быть компетентным в освещении новых направлений русского 
языкознания на рубеже тысячелетий; в проведении лингвистического 
исследования  с  применением  новых  методов,  с  привлечением 
электронных  ресурсов  Интернета  и  данных  Национального  корпуса 
русского языка. 
В  современной  высшей  школе  идѐт  активная  перестройка: 
традиционная  информирующая  технология  обучения,  при  которой 
преподаватель  выступает  как  основной  источник  знаний,  а  студенты 
мыслятся  пассивно  воспринимающими  информацию,  всѐ  чаще 
заменяется  инновационными  технологиями,  нацеленными  на 
активизацию  процесса  обучения  и  развитие  творческого  потенциала 
студентов.  Этот  процесс  –  важное  условие  подготовки  такого 
специалиста,  который  будет  соответствовать  потребностям  общества 
ХХI века. 
Подготовка  высококвалифицированных  специалистов  без 
обстоятельного  обучения  их  русскому  языку  малопродуктивна. 
Необходимость  изучения  русского  языка  в  функционально-
стилистическом  аспекте  общепризнана.  Специалист,  обладающий 
необходимимыми  специальными  знаниями,  но  имеющий  скудный 
словарный запас, не способный подобрать соответствующие слова для 
ясной  передачи  мысли  и  затрудняющийся  грамотно  изложить 

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетіне  
15 жыл 
 
24 
полученную  информацию,  бесспорно,  проиграет  перед  коллегами, 
которые получили серьезную языковую подготовку.  
          Среди  разнообразных направлений  новых педтехнологий 
(обучение  в  сотрудничестве,  метод  проектов,  разноуровневое 
обучение,  индивидуальный  и  дифференцированный  подход  к 
обучению  и  т.д.)  авторами  использована  интерактивная  модульная 
технология  М.М.Жанпеисовой  (2001),  основанная  на  современных 
данных  психологической  и  педагогической  наук  о  личности 
школьника. Главной отличительной чертой гуманистического подхода 
в  психологии  и  в  образовании  является  особое  внимание  к 
индивидуальности 
человека, 
его 
личности, 
ориентация 
на 
сознательное  развитие  самостоятельного  критического  мышления. 
Такой  подход  рассматривается    в  мировой  педагогической  практике 
как  альтернативный  традиционному,  основанному,  главным  образом, 
на  усвоении  готовых  знаний  и  их  воспроизведении.    Интерактивная 
модульная  технология  М.М.Жанпеисовой  (2001),  которая  реализует 
главную человеческую потребность – потребность в общении [6]. 
Главное достоинство такого обучения состоит в том, что  опыт, 
полученный  при  решении  учебных  задач,  личность  может  перенести 
на  внешний  мир,  поскольку  в  процессе  активного  взаимодействия 
усваиваются  еще  и  поведенческие  функции.  При  интерактивном 
обучении  происходит  осознание  учащимися  ценности  других  людей, 
формируется потребность оказывать поддержку другим людям в ходе 
совместной  деятельности.  Учебное  занятие,  организованное  как 
непосредственный  диалог,  предлагает  студентам  оригинально 
мыслить,  решать  проблемы  на  основе  анализа  обстоятельств  и 
соответствующей  информации,  взвешивать  альтернативные  мнения, 
принимать  продуманные  решения.  Поэтому  для  интерактивного 
взаимодействия применяются и дискуссия, и мозговая атака, и метод 
эвристических вопросов. 
Важной особенностью интерактивных занятий становится и то, 
что  их  итогом  являются  не  столько  внешние  результаты,  сколько 
внутренние,  пролонгированные  во  времени.  Такие  занятия  –  это 
специальная форма организации познавательной деятельности. 
Автором  была  сделана  попытка  реализовать  технологию 
модульного  обучения  при  преподавании  русского  языка  в  высшем 
учебном заведении и среднем  профессиональном звене [7;8]. 
Учебный  процесс  в  рамках  технологии  модульного  обучения 
строится  на  следующей  исходной  позиции:  многие  личностные 
психические  свойства  ребѐнка  проявляются  в  ходе  собственной, 
приносящей  удовлетворение  деятельности.  Этому  аспекту  в 
технологии 
уделяется 
особое 
внимание. 
Удовольствие 
и 
удовлетворение познавательной деятельностью  – один из важнейших 
факторов  достижения  высокого  конечного  результата  каждым 
учеником.  Поэтому  отметки  и  оценки  в  диалогической  части  носят 
стимулирующий характер [7]. 
Хочется  обратить  внимание  на  диалогическую  часть  учебного 
модуля, которая  строится  на сочетании самообучения и самооценки и 
взаимообучения,  взаимооценки  студентов.  Осуществляется  это 
посредством  подготовки  для  каждого  обучаемого  не  только 
трѐхуровневых заданий, но и ответов – эталонов на них. 

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетіне  
15 жыл 
 
25 
  
               Многократная 
проработка 
учебного 
материала 
студентами  на  уровнях  воспроизведения,  элементарных  умений  и 
навыков  и  переноса  знаний  производится  на  занятиях  диалогической 
части.  
               Неоднократное возвращение к содержанию (по всей теме или 
разделу)  по  «нарастающей»  -  от  простого  к  сложному,  от 
репродуктивных  заданий  к  заданиям  творческого  характера,  к 
элементам  исследовательской  деятельности,  даѐт  возможность 
каждому  студенту  посредством  работы  с  учебным  материалом 
развивать  способности.,  память,  внимание,  мышление,  устную  и 
письменную речь.  
               В  диалогической  части  познавательный  процесс  строится 
преимущественно  посредством  взаимодействия  обучаемых  между 
собой через деление группы на микрогруппы по 2-5 человек. 
           Познавательная 
деятельность  учащихся  строится  таким 
образом,  чтобы  каждый  обучаемый  на  каждом  занятии  имел 
возможность  слушать,  записывать,  видеть  и  проговаривать  учебный 
материал,  предлагаемый  ему  на  трѐх  уровнях  сложности. 
(Использование двух сигнальных систем человека позволяет развивать 
как  познавательные  способности  личности,  так  и  познавательные 
процессы). 
Диалогическая  часть  учебного  модуля  имеет  несколько  
особенностей, на которые надо обратить внимание: 
Обучение и учение в этой части являются: а) развивающими, в 
связи  с  этим  –  необходимость  ориентации  учителя  на  интересы 
учащихся. Отсюда:  создание условий в учебном процессе на развитие 
логики, мышления, устной и письменной речи, способностей каждого 
учащегося,  интереса  к  познавательной  деятельности.  К  созданию 
условий  можно отнести: обеспечение психологической безопасности, 
психосовместимости    учащихся,  благоприятной  психологической 
атмосферы (доброжелательной, открытой и т.д), рабочих мест, средств 
обучения для каждого учащегося
б) подготовительными, для выхода на итоговую (контрольную) 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал