Хабаршы вестник



жүктеу 5.01 Kb.

бет7/18
Дата08.01.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   18

1
,  ДСВ
2
,  ДСВ
3
 + 
лич.ф.гл.СВ», например: «Допив теплое пиво и пуще растравив жажду, Маракулин вышел» (А.Ремизов. 
Крестовые сестры); «Отрезав от плаща кусок лосины, искромсав его на узкие полосы, он связал их между 
собой»  (С.Марков.  Юконский  ворон);  Действия,  обозначенные  Д  и  Г,  представляют  собой  цепочку 
действий в линейном развертывании: каждое действие этой цепочки не может быть перемещено назад, т.к. 
это нарушит логически оправданное построение схемы событий. «Цепочка» распространяет ряд действий, 
находящихся  в  строгой  последовательности, подобно  развернутому  плану,  причем  каждое  последующее 
действие  как  бы  удалено  по  оси  времени  в  сторону  будущего.  Так,  глагол  «допить»  со  специально-
результативным  значением  обладает  дополнительным  аспектуальным  признаком  «финально-
комплетивности» [6, с.184],  выражающий  направленность  действия  на  оставшуюся,  финальную  часть 
объекта.  Семантика  таких  глаголов  СВ  осложнена  дополнительным  смысловым  элементом 
результативности. Такие глаголы имплицируют при этом динамичное, совершающееся по воле субъекта 
действие,  которое  имеет  активную  направленность  на  достижение  цели,  результата  действия.  Известно, 
что результатив связан с предшествующим действием и денотативно совпадает с последней фазой этого 
действия.  А.А.  Холодович  считает,  что  результирующее  состояние  может  быть  состоянием  субъекта, 
объекта  или  конечной  точки  исходного  процесса.  На  языковом  уровне  в  рассматриваемом  случае 
представлен объектный результатив [9, с.140-141].  
Особо  необходимо  отметить,  что  в  цепочке  последовательных  прошедших  действий  могут 
употребляться абсолютно все глаголы СВ (специально-результативные, инхоативные, делимитативные, 
одноактные,  моментальные,  терминативные,  завершительные,  накопительные,  накопительно-
суммарные, интенсивно-результативне, финитивные  и др.).  
Ситуация  «цепь  фактов»  по  завершенности / незавершенности  ряда  и  в  зависимости  от 
коммуникативной  установки  говорящего  и  характера  использования  сочинительных  союзов  распадается 
на  два  типа: 1) замкнутая  цепь  и 2) незамкнутая  цепь.  В  ситуациях  первого  типа  «отдельные  действия, 
сменяя  друг  друга,  образуют  отчетливо  отграниченные  звенья  единого  сложного  и  расчлененного 
процесса» [6, с.50-78].  Например: «А  Георгий  взял  холщовую  сумку,  положил  в  нее  немецкую  саперную 
лопатку,  подумал  немного  над  банкой  краски-серебрянки,  но  медленное  это  дело  решил  оставить  на 
следующий  раз.  С  вешалки  в  сарае  он  сдернул  линялую  шляпу  из  солдатского  среднеазиатского 
комплекта,  им  же  когда-то  сюда  привезенного,  стукнул  шляпой  о  колено,  выбив  облако  мельчайшей 
пыли,  и,  заперев  дверь  дома,  сунул  ключ  под  известный  камень,  мимоглядно  порадовавшись  этому 
треугольному  камню  с  одним  раздвоенным  углом - он  помнил  его  с  детства»  (Л.  Улицкая.  Медея  и  ее 
дети).  Рассматриваемая  временная  ситуация  последовательности  репрезентируется  также  в  составе 
целостного текста, где представление хронологического таксиса связано с выражением пространственных 
отношений: «Аполлон  Аполлонович  уронил  карандашик  (у  ступенек  бархатной  лестницы);  Николай 
Аполлонович, следуя стародавнему навыку, бросился почтительно его поднимать; Аполлон Аполлонович, 
в свою очередь, бросился упреждать услужливость сына, но споткнулся, упадая на корточки и руками 
касаясь ступенек; быстро лысая голова его пролетела вниз и вперед... (А. Белый. Петербург). 
Значение следования может сочетаться с причинным и в ССП: «- Ну, я вижу, вы с бабушкой людей 
не жалуете. А мне можно когда-нибудь зайти на минуточку?" Она (Олеся) засмеялась, и  как странно, 
как неожиданно изменилось ее красивое лицо» (А. Куприн. Олеся); «Корнелиус переправился через речку 

 
36
вброд,  проехал  с  полмили,  и  из-за  кустов  выскочила  ватага:  один  толстый,  со  свинячьим  багровым 
рылом  сидел  на  лошади,  еще  четверо  трусили  следом»  (Б.  Акунин.  Алтын-толобас).  Как  видим, 
заключительный союз «и» четко отграничивает одно действие от другого и более четко выделяет начало 
следующей  формы,  который  служит  специальным  сигналом  того,  что  ряд  действий,  связанный 
отношением перечисления, закончен. 
Незамкнутая  цепь  характеризуется  тем,  что  связь  между  действиями  выражается  порядком 
следования  компонентов.  При  бессоюзной  связи  (в  том  числе  и  БСП)  значение  временной 
последовательности выражено менее четко, «границы между отдельными действиями сглаживаются» [4, 
т.2, с.643-645]. Например: «Боже мой! Неужели же вся эта чистота, простор и спокойствие – обман? 
Боже  мой!  Распахнутся  двери,  взвоют  дети,  посыпятся  стекла,  свистнут  бумажник...  Кошмар! 
Посадка!  Кошмар»  (М.Булгаков.  Путевые  заметки);  «Домнушка  присела,  чиркнула  спичкой,  зажгла 
фонарь,  вошла  в  стайку,  повесила  его  на  деревянный  кляп,  вбитый  в  стену»  (Г.Марков.  Сибирь).  В 
пределах перечислительного ряда действия характеризуются внутренним единством и связанностью. 
Последовательность фактов, а тем самым и поступательное движение от одного факта к другому в 
цепи  событий,  передают  глаголы  суммарного  значения  СВ.  Так,  например,  в  высказывании: 
«Четырехугольник шевельнулся, отчетливо бряцнул два раза ружьями и замер» (А. Куприн. Дознание) 
глаголы  одноактного  способа  действия  «бряцнул», «шевельнулся»  употреблены  в  суммарном  значении 
(условием  проявления  суммарного  значения  является  способность  глагола  к  воспроизведению).  В 
объективной  действительности  конкретное  действие  может  «суммироваться»  одно  за  другим  без 
длительных интервалов, идея результата достигается за счет использования лексических показателей: «Он 
(Синцов) взял самокрутку, два раза курнул, потом в темноте потянулся через нее рукой и притушил 
самокрутку где-то внизу, об пол» (К.Симонов. Солдатами не рождаются); «Тут лязгнула соседняя дверь, 
и  Николас  в  панике  шмыгнул  в  осиротевшую  квартиру,  захлопнув  за  собой  дверь»  (Б.Акунин. 
Внеклассное чтение). Примечательно, что подобные суммированные факты могут занимать определенное 
местоположение в ряду сменяющих друг друга действий в временной ситуации типа «цепь». 
Ср.  в  высказываниях  с  формами  настоящего  времени  НСВ:  «Шергин  поворачивается  к  нему, 
внимательно  смотрит,  затем  говорит: "Разве  ты  не  понял?  Адрес  на  письмах»  (В.Кондратьев. 
Селижаровский  тракт); «Но  Николай  останавливает  коня,  смотрит  свирепо  на  генерала  широко 
раскрытыми  глазами,  зубы  его  величества  выбивают  дробь,  и,  не  сказав  ни  слова,  он  отъезжает  от 
генерала  влево»  (Ю.  Тынянов.  Кюхля).  Можно  сказать,  что  предложения  с  однородными  сказуемыми 
являются распространенным средством выражения ситуации «цепь фактов». 
Итак,  все  актуализированные  хронологические  отношения  последовательности  действий 
представлены  в  виде  семантической  субкатегоризации  типов,  разновидностей  и  вариантов.  Наиболее 
последовательно  выражение  ситуации  последовательной  смены  нескольких  действий  передается  при 
употреблении ряда глагольных форм СВ прошедшего и настоящего-будущего времени.  
 
1. Бондарко А.В. Теория значения в системе функциональной грамматики. – М.: Языки славянской 
культуры, 2002. – 736 с. 
2. Падучева Е.В. Семантические исследования: Семантика времени и вида в русском языке. – М.: 
«Языки русской культуры», 1996. – 464 с. 
3. Шелякин М.А. Категория вида и способы действия русского глагола: Теоретические основы. – 
Таллин: Валгус, 2009. – 216 с. 
4. Русская грамматика: В 2-х тт. / Ред.кол.: Н.Ю.Шведова и др. – М.: Наука, 1980. – Т.1 – 783 с.; 
Т.2 – 709 с. 
5.  Богуславский  И.М.  Исследования  по  синтаксической  семантике:  Сферы  действия  логических 
слов. – М.: Гнозис, 2008. – 175 с. 
6. Маслов Ю.С. Очерки по аспектологии. – Л.: ЛГУ, 1984. – 263 с. 
7.  Нуртазина  М.Б.  Опыт  функционально-коммуникативного  анализа  семантики  таксиса. – 
Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2008. – 334 с. 
8. Акимова Г.Н. Новое в синтаксисе современного русского языка. – СПб: СПбГУ, 2009. – 168 с. 
9. Холодович А.А. Проблемы грамматической теории. – СПб.: СПбГУ, 2008. – 304 с. 
 
Түйін 

 
 
37
 
М.Б.  Нуртазинаның  «Əрекеттердің  кезектілігі  іске  асырылған  уақытты  қатынастардың  түрлері» 
атты  мақаласында  сөйлеу  қарым-қатынас  құрылымындағы  хронологиялық  қатынастар  қарастырылады. 
Ұзақтылық  (потенционалды  өзгеру)  семантикалық  қасиеттері  мен  іс-əрекетті  жасайтын  субъекттің 
белсендігі,  уақытты  дискреттік  жəне  перцептивтік  уақытты  семантиканы  білдіруге  маңыздылығын 
дəлелденеді. 
 Summary 
In the paper “Patterns of bring up to date temporality relationship in strict sequence between actions” the 
chronological behaviour in the structure of speech communication is studied. The author based her analysis on a 
specific and scientifically sample and proves that the semantics indication of duration (potential variability) and 
subject activity, temporal discrecity and primary perception are significant for the temporal semantics 
manifestation 
 
 
ІЛИЯС ЖАНСҮГІРОВ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ ТОПОНИМДЕРДІҢ БЕРІЛУІ 
 
З.Ж.Османова– 
Абай атындағы ҚазҰПУ-дың мемлекеттік тіл кафедрасының  
аға оқытушысы, ф.ғ.к.,  доцент м.а. 
 
Қазіргі  қазақ  қоғамындағы  ерекше  маңызды  сипатқа  ие  болған  ұлттық  мүдделі  мақсаттың  бірі – 
халық рухын, оның өзегі – мəдениетті жаңғырту. Осы тұрғыдан тіл бірден бір коммуникативтік құрал ғана 
емес, тілдік қарым-қатынас негізінде мəдениетті де анықтайтын ұғым ретінде мемлекеттік «Мəдени мұра» 
бағдарламасының  өзекті  арқауын  құрайды.  Осы  арнаның  бірі – жалқы  есімдердің  (топонимдердің) 
лингвомəдени, əлеуметтанымдық жүйесі. 
Топонимика – ономастиканың  өзіндік  ерекшеліктері  мол  саласы.  Ол – лингвистика,  география, 
этнография жəне тарих ғылымдарын тоғыстырған, мəні зор күрделі жүйе.  
Түркі  тілдерінде  жер-су  атауларын  зерттеуде  қырғыз  тіл  білімінен – К.Конкобаевтың, 
Ш.Жараповтың, өзбек тіл білімінен – С.Қараевтың, Л.Каримованың, түрік тіл білімінен – С.Атаниязовтың, 
татар  тілінен – Г.Саттаровтың    тағы  да  басқа  ғалымдардың  еңбектері  топонимиялық  бағыттың  кеңінен 
зерттелуіне  түрткі  болды.  Қазақ  жерінен  атаулар  жүйесін  зерттеген  Ə.Əбдірахманов,  Т.Жанұзақов, 
Е.Қойшыбаев,  Е.Ə.Керімбаев  сияқты  ғалымдардың  еңбектері  арқылы  ұлттық  топонимиканың 
лингвистикалық  негізі  қаланды.  Əсіресе,  аймақ  топонимдерінің  тілдік  жəне  этномəдени  тұрғыдан 
қарастырылуы – қазақ тілінің лексикология, ономастика сияқты салаларын тың деректермен байытады.  
Жер-су атаулары ауқымды қоғамдық қызмет атқаратындықтан, экстралингвистикалық негіздерге 
қатысты  қалыптасып,  дамып  отыратын  халықтың  төлтума  мəдениеті  ретінде  ұлттық  менталитеттің 
айшықты бедерін танытады. Əрі атамұрамыз – топонимдер, сол топонимдерді көркемдей көмкерген аңыз-
əңгімелердің, ақын-жазушы туындыларының ұрпақ үшін тəлім-тəрбиелік  те, тағылымдық та маңызы зор. 
Осы мəселелерді негізге ала отырып, халқымыздың көрнекті ақыны – Ілияс Жансүгіров шығармаларында 
қолданылған  топонимикалық  атауларды  зерттеу  арқылы  еліміз  бен  жеріміздің  тың    парақтарын    ашып,  
жаңа  қырынан тануға болады.  
І.Жансүгіров – табиғат,  жер  тақырыбын  жетік  меңгерген  дала  перзенті.  Сол  себептен  де  ақын 
поэзиясында тұнып тұрған шынайы табиғат галериясы бейнеленген. 
Ілияс Жетісу жерінің əр тасын, бір уыс топырағын жырға қосқан. Бұған бірінші себеп туған жері 
болса, екіншіден Жетісу өңірі географиялық жағынан да, табиғаты жағынан да ерекше. Бір жағы таулы, 
өзенді, бұлақты, нулы болып келсе, екінші жағы шөлейттеу, тегістеу, құдығы молдау жер болып келген. 
Осындай  жер  бедерінің  өзгешелігіне  қарай  топонимикалық  атаулар  да  əр  түрлі  əрі  мол.  Ақын  өз 
шығармаларында  тек  Жетісу  өңірін  ғана  емес,  барлық  аяқ  жетіп,  құлақ  естіген  жерлердің  бəрін    атап  
кеткен.  
Мысалы: Қараөткел келіп жатыр, Қарқаралы 
                 Кереку, Баян, Семей, Торғай – бəрі. 
                 Жетісу осында кеп құйып жатыр, 
                 Арқаға аунап шөкті Қаратауы
 немесе,  

 
38
                 Жасымнан жырлап едім тауды талай, 
                 Гималай, Кавказ, Жөңке, Алтай, Алай. 
                 Ордасы ой, көңілімнің ала асқарлар 
                 Жырлатпай жүрегімнен жатсын қалай? 
 сондай-ақ, 
                 Кавказдай таласпайды аспан-көкпен, 
                 Қаһарлы Хантəңірі емес қар бекіткен; 
                 Алтайдай асу бермес асқар емес,  
                 Жөңкедей жолсыз емес құж-құж біткен. 
Осы мысалдарда көрсетілгендей, Жетісуда кездесетін жер-су аттарының ішінде тауларға, өзен-су 
атауларына қатысты, кісі жəне өсімдік аттарымен байланысты топонимдер де кездеседі. 
Кісі  есімдеріне  байланысты  аталған  топонимдерге  Қарасай,  Өтегентөбе,  Байторы  (өзен), 
Балтық, Ескелі, Кəлпе, Орақты, Байғазы тəрізді жер аттарын айтып өтсек болады. 
Өсімдіктерге  байланысты  топонимдер  қатарына  Аршалы,  Алмалы,  Балды,  Теректі,  Доланалы, 
Шилі, Көкпекті; ал жан-жануарларға қатысты топонимдерге Жыландыбастау, Арқарлы, Текелі, Қоянды, 
Балықты, т.б. жер аттарын жатқызсақ болады. 
Жетісу  жер-су  аттарының  құрамында  да  Қазақстанның  басқа  жерлеріндегі  топонимдерге 
айтылатын  сөздер  жат  емес,  əсіресе  төбе,  сай,  шоқы,  қора,  тас,  құм,  шағыл  сөздерімен  тіркесіп  келген 
атаулар  бұл  өңірге  де  тəн  құбылыс.  Енді  жергілікті  жерде  топоним  тудыруда  жиі  айтылатын  сөздерден  
біраз  мысал келтірейік.  
Төбе:  Құрақтөбе,  Құмтөбе,  Шолақтөбе,  Жаңғызтөбе,  Сандықтөбе,  Аралтөбе,  Тастөбе, 
Дөңтөбе, Бүліктөбе, Көбдіктөбе, Қошқартөбе, Құлантөбе, Бəлетөбе, Қоңыртөбе, т.б. 
Шоқы: Ақшоқы, Қарашоқы, Қызылшоқы, Қорғаншоқы, Сұлушоқы, Итшоқы, т.б. 
Жал: Аяқжал, Ортажал, Бөлекжал, Жанбасжал, Жетіжал, т.б. 
Жетісу өңірі де мұндай өзен, көл, бастау, бұлақтардан кенде емес. Бұрынғы деректерге қарағанда, 
Іле  жəне  оның  солтүстігіне  орналасқан  Балқаш  көліне  қарай  ағып  жатқан  Көксу,  Қаратал,  Лепсі,  Бүйен, 
Басқан, Сарқан, Ақсу тəрізді үлкен өзендермен қатар, сол өзендердің оң, сол жақтарынан құйылатын кіші 
өзендердің жалпы саны жүзге жетеді.  
Жоғарыда  келтірілген  мысалдар  Ілияс  Жансүгіров  поэзиясында  кездесетін  Жетісу  өңіріндегі 
өзендердің аттары ғана. Бұл өңірде бұдан басқа да көл, су, өзен, бұлақ, бастау, тоған, бөгет, құдық тəрізді 
аппелятивтер  қосылу  арқылы  жасалған  гидронимдер  де  мол  кездеседі.  Енді  осы  сөздерге  жиі  айтылып 
келген атаулардан біраз мысал келтірелік. 
Көл: Аралкөл, Қаракөл, Жайлаукөл, Қоскөл, Тереңкөл, Сарыкөл, т.б. 
Бұлақ: Ащыбұлақ, Белбұлақ, Сарыбұлақ, Мыңбұлақ, т.б. 
Бастау: Көкбастау, Ағашбастау, Көлбастау, т.б. 
Өзек: Ақөзек, Көкөзек, Сарыөзек, т.б. 
Су: Ақсу, Тентексу, Көксу, Қарасу, т.б. 
Гидронимдерді  сөз  еткенде,  су  жүйелерінде  айтылатын  арық-атыз  атауларына  тоқтала  кету  жөн 
тəрізді.  Жетісу  тұрғындары  тілінде  жиірек  қолданылатын  су  жүйесінің  бірі – тоған  сөзі.  Осы  өңірден 
жиналған  жүзден  астам  гидронимдердің  сексен  үші  тоған  сөзінің  қосылуымен  жасалса,  қалған  жиырма 
бесі  арық  сөзінің  тіркесуімен  жасалған  атаулар.  Мысал  ретінде  Тентек  өзенінен  алынатын  Ақтоған, 
Кəлпетоған, Көкарықтоған, Қараталдан су алатын Ақтөбетоған, Бесағаштоған, Көкталтоған, Жұмайтоған, 
Қожайбердітоған жəне Іле өзенінен алынатын көптеген атауларды келтіруге болады. 
І.Жансүгіров «Жетісу суреттері» деген өлеңінде: 
Ақырып айғай салған Көксу алып, 
Жазыққа шыға келсе іркіп ағып, 
Егінші ылғи диқан жалайырлар 
Үлесед үй басына тоған алып. 
 деген мысалдағы тоған сөзі тілімізде екі түрлі мағынада жұмсалады:  
1) су жинап алатын бөгет, тоспа; 2) егістік жерге су жіберетін арық. Жергілікті жерден жиналған 
диалектологиялық  материалдарда  да:  а)  суға  салынған  кедергі,  тосқауыл;  б)  кеңдігі 2-3 метрдей  су 
жіберетін үлкен арық мағынасында қолданылады. Ақын-жазушы шығармаларында тоған су жүретін  арық  
мағынасында  жиірек  кездеседі. 

 
 
39
 
Сөз  жасау  моделі  бойынша  ақын  шығармасында  берілген  Жетісу  топонимдерінің  ішінен  ерекше 
көзге түсетіні сын есімнің -лы(-лі), -ты(-ті),  
-ды(-ді) жұрнағы арқылы жасалған жер-су атаулары. Мұндай атаулардың біразы өсімдіктерге, ал 
қалғандары аң т.б. атауларына байланысты айтылады. Сірə, бұл сол жерде өсетін өсімдіктің, жайлайтын 
жануарлардың молдығына байланысты аталса  керек.  
Аталған  топонимдердің  ішінде  сан  есіммен  (екі,  үш,  бес)  немесе  сан  есімнің  орнына  жүретін 
жаңғыз,  қос  тəрізді  сөздермен  тіркесіп  жасалатын  атаулар  да  жоқ  емес.  Бір-екеуін  мысалға  келтірер 
болсақ, олар: Екіаша, Үштөбе, Қосқара, т.б. 
Кейбір  жер  аттары  есім  мен  етістіктің  тіркесуімен  жасалған.  Мысалы:  Тайсойған,  Ешкіөлмес, 
Көшкентал, т.б. 
Қорыта  келгенде,  І.Жансүгіров  поэзиясына  талдау  жасай  отырып,  топонимдер  қатарының 
молдығына  көз  жеткіздік.  Жер-су  аттарының  тарихына  тереңірек  үңіліп,  шығармаларында  асқан 
шеберлікпен,  аса  талғампаздықпен  қолдана  білген.  Бұл – ақын  қиялының  ұшқырлығы  мен  талант  
талғамының  жоғарылығы. 
 
1.  Жұмалиев  Қ.  Ілиястың  əдеби  тіліміздегі  орны  мен  өзіне  тəн  ерекшеліктері // І.Жансүгіров 
шығармалары, І т.  - Алматы,1960. 
2.  Нұрмағамбетов  Ə.  Жер-су  аттарының  тек-төркіні  туралы // Қазақ  ономастикасының 
мəселелері. - Алматы, 1986. 
3.  Əбдірахманов Ə. Топонимика жəне этимология.  Алматы, 1975. 
4.  Жансүгіров І. Құлагер. - Алматы, 1999. 
Резюме 
В    данной    статье  рассматривается    и  анализируется  топонимический  ряд    в  поэзии 
И.Жансугурова. 
Summary 
The   toponymical   row   in  poetry of  I.Zhansugurov is considered  and analyzed  in this  article. 
 
 
ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ҮНЕМДЕУ ЗАҢЫ ТУРАЛЫ 
 
С.Қ.Суатай - 
филол. ғ.к.,  доцент, С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ-дың  
қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі 
 
Қоғам дамуында тілдің қарым-қатынас құралы қызметінің ерекше екендігі дау тудырмайды, тіпті, 
тілдің  өмір  сүруі  сүру  жағдайы  да  қарым-қатынас  қызметінің  дəреже,  деңгейімен  байланысып  жатады, 
сондықтан  да  ол  жетекші  қызмет  аталады.  Сонымен  қатар,  тіл  осы  қарым-қатынас  нəтижесінде,  қарым-
қатынас  үдерісінде  жүзеге  асатын  адамның  таным  əрекетін  бейнелей  алатын  таңбалар  жүйесі,  өйткені 
тілдің негізінде ойлаумен, санамен байланысты танымдық қызмет жатады. Қарым-қатынас таным əрекеті 
тудырған тілдік бірліктердің өзгерістерін, өмір сүру жағдайын айқындайды. 
Табиғатта  ештеңе  жоғалмайды,  жоқтан  бар  болмайды  дейтін  өмір  заңдылығына  тіл  табиғаты  да 
сəйкеседі.  Тіл  жүйесіндегі  заңдылықтар,  жеке  аталымдар  жойылып,  жоғалып,  жоқтан  пайда  болып 
жатпайды. Қарым-қатынас құралы тіл болса, тіл құралы-сөз. Тілдің басты элементі-сөз, сөз-басты тілдік 
таңба. Ф.де Соссюрше айтқанда, тіл-акустикалық бейнелердің қоймасы, «ұғым мен акустикалық бейненің 
байланысы-таңба  (сөз-таңба)» (1,53,100) деп  аталады.  Қарым-қатынас  осы  қоймадағы  байланысты 
«жандандырады».  Сөз  қарым-қатынаста  өмір  сүреді.  Қарым-қатынаста  сөздің  мағынасы  кеңейіп  немесе 
қолданылу  өрісі  тарылып  та  жатады.  Оны  сөздердің  пайда  болуынан  бастап  тіл  иесінің  жылдан-жылға, 
заманаларға  ілесіп  отыратын  ұзақ  та  шексіз  ғұмырын  бейнелеу  барысында  туындайтын  ішкі  мағыналық 
өзгерістері  ғана  емес,  сол  тіл  иесі  өмір  сүретін  жəне  одан  тыс  қоғамдағы  үлкенді-кішілі  оқиға,  жағдаят, 
өзгерістердің əсері арқылы түсіндіруге болады.  
Тіл-этнос  өмірінің  «айнасы»,  алайда  тіл  дамуы  мен  этностың,  оның  мəдениетінің  т.б. 
жағдайларының  дамуы  тепе-тең  бір  ізбен,  тура,  сара  жолмен  жүретін  құбылыстар  емес.  Əрқайсысының 
өзіндік  заңдылығы  бар  болғанымен,  байланыстылығы  да  дəлелдеуді  қажетсінбейтін  мəселелер.  Тіл  көп 

 
40
жағдайда  өзінің  ішкі  заңдылықтарына  сүйенеді.  Ендеше  тіл  бірліктерінің  пайда  болуы,  құрылымы, 
мағынасы  т.б.  мəселелер  ұлттық  мəдениет,  ұлт  болмысына  қатысты  жайттармен  байланыста  алынып 
қарастырылғанда  ғана  сыры  ашылады,  олардың  түп  төркінінде,  өң  бойында  жатқан  мəдени  танымдық 
ақпарат айқын көрінеді. Бұл адамның таным қабілеті арқылы қоршаған əлемді таңбалап-атап, оның тілдік 
бейнесін  жасаған  атам  заманнан  бері  сол  атаулардың  мағынасына  əр  алуан  өзгерістер  ену  мүмкіндігін 
көрсетеді. 
Адамның зат құбылыс туралы түсінігінің жетілуі, дамуы, сөз мағынасының дамуына, жіктелуіне, 
ауысуына  т.б.  өзгерістерге  əкеледі. «Денотаттың  бір  белгісі  ерекшеленіп,  танымда  ұғым  қалыптастырса, 
тілде таңбаланып жаңа атау жасалады. Бұл екіншілік үшіншілік туынды мағына болуы мүмкін», - дейді. 
А.Салқынбай (2,331). Адам  санасының  жетілуі  айнала  қоршаған  əлемді  меңгеріп,  игеруімен,  тануымен 
байланысты.  Адам  баласының  танымдық  дүниесінің  деңгейі  зат,  құбылыс  туралы  ұғымды  дамытады, 
оның  қыр-сырын  терең  иірімдеріне  дейін  ашады,  ұғымның  дамуы  мағыналық  дамуға,  өзгерістерге, 
мағынасының жіктелуіне жеткізеді. Əлемнің осы бейнесі тілде атау арқылы көрінеді. 
Адамзат баласының қолымен жасалатын мəдениеттің қай түрі болмасын белгілі атауға ие болады., 
соның  нəтижесінде  тіл  иесінің  жадында  сақталып,  заман  көшіне  ілесе  отырып,  ұрпақтан  ұрпаққа  жетіп, 
заманаларға  озып  отырады.  Ол-тілдің,  тіл  құралы-сөздің  кумулятивтік  қызметі,  тіл  иесі  халықтың  ақыл-
ойының,  дүниетанымының  түйіні,  ұлттық  рухани,  мəдени  болмыс,  табиғатының  көрінісі.  Бұл-адамның 
таным дүниесімен, ұштасып жатқан атау, ат қою мəселесімен тікелей байланысты жүріп отыратын үдеріс. 
Əсіресе,  қазіргі  мəдениеттер  арасындағы,  мемлекеттер  арасындағы  экономикалық  т.б.  қатынастар  кезеңі 
көптеген  жаңаруға  жол  ашып  отыр.  Ал  адам  қоғамындағы  өзгерістердің  тілде  бейнеленбеуі,  атауға  ие 
болмауы  мүмкін  емес,  оның  шарты-қажеттілік.  Сөйтіп,  өмір  ағысы  тілдік  бірліктердің  жасалуын,  даму 
өзгерістерін таңбалау қажеттілігін тудырады, ол белгілі кезеңге, уақытқа сай, соған тəуелді болады. 
Ықшамдау  яғни  үнемдеу  деп,  сөйлеушінің  сөйлеудің  мақсатына  орай  тіл  бірліктерін  икемді, 
ыңғайлы,  қолайлы  қолдану  дағдысын  айтады.  Дағды  нəтиежесі  белгілі  тіл  бірлігіне  айналатындықтан, 
ықшамдалу (үнемдеу) тіл заңдылығы саналады. Өйткені ықшамдалу күрделі үдеріс болып табылады, оның 
өту  барысына  тілге  тəн  əртүрлі  құбылыстар  қатысады.  Э.Г.Ризельдің  пайымдауынша,  тілде 
ықшамдалудың: окказионалды жəне индивидуальді ықшамдау, узуальді ықшамдау аталатын үш түрі бар, 
узуальді  ықшамдаудың  контекске  байланысы  жоқ  əрі  ол  табиғатына  қарай  оккозионалды  жəне 
индивидуальді  түрлеріне  қарсы  қою  арқылы  анықталады[3,130].  Осылай  түрлену  ықшамдалатын 
құрылымдарды узус ұғымымен байланыстырады.  
Узус – бір  тілде  сөйлейтін  адамдардың  басым  көпшілігі  қабылдаған    сөйлеу  үлгісі,  сөз 
қолданудағы əдет, дағды. Тілдің əдеби нормалары дəуір талабына орай азды-көпті өзгері мүмкін, ал узус 
тұрақты, халық оны үнемі қолданады. Узус тілдік дəстүрмен ұштасады, контекстерде не жеке адамдардың 
тілінде кездесетін, уақытша қолданылатын сөз формаларына қарам-қарсы құбылыс[4,328]. Окказионалды 
жəне  индивидуальді  түрлеріне  қарсы  қойылу  себебі  осында  деуге  болады,  сонымен  қатар  бұл 
ықшамдалудың үдеріс екенін дəлелдейді.  Үдерістің өту шамасы ықшамдалатын құрылымдар нəтижесін 
көрсетеді.  Ықшамдалуды  синтагмалық  жəне  парадигмалық  деп  бөлу  де  оның  осы  тіл  жүйесі  мен 
сөйлеуге  қатыстылығына    байланысты  туған.  А.Мартиненің  ойынша,  адамның  қатысым  қажеттілігінен 
жеңілдетуге  деген  талабы  тілдік  өзгерістердің  тууына  түрткі  болады,  себебі  адам  қатысым  əрекеті  мен 
өзінің ақыл-ой, күш-қуаты арасындағы қайшылықты неғұрлым азайтып, мақсаттың орындалу шегіне сай  
күш жұмсауға ұдайы тырысады [5,126].  Сол арқылы қолданылатын күрделі құрылымға, сөз тіркестеріне 
ерекше  мəн,  экспрессия  үстеледі.  Айтылатын  ой,  аталатын  ұғымның  мағынасы  қажеттілікке  сай  тіл 
бірліктерінің ығысуы, түсіп қалуы, қысқаруы тəрізді амалдар арқылы белгілі тіл бірлігіне сыйғызылады.  
Тіл  табиғаты  сөйлеу  кезінде  кей  бірліктердің  қолдануда  тиімсіздігін,  оралымсыздығын, 
артықтығын байқатады, сөйлеу мүшелері қызметін неғұрлым жеңілдетуді қажетсінеді. Бұл əрекет «артық, 
қажетсіз»  сезіліп  тұрған  тіл  бірліктерінің  ығысуына  түсіп  қалуына  жағдай  жасайды.  Ықшамдалу  немесе 
үнемдеу  аталатын  құбылыс  сөйлеу,  қатысым  қажетінен  туындайды.  Сөйлеушінің  мақсаты – айтылатын 
ойды, жеткізілуге тиім ақпаратты тіл құралдарын əсерлі, қолайлы, көркем əрі дыбыстау мүшелеріне күш 
түсірмей, тыңдаушының түрпідей тимейтіндей жағымды етіп жеткізу. Сондықтан А.Байтұрсынұлы қазақ 
тілінде  бағыныңқы  сөйлемдердің  «толық  жəне  ықшам  түрде»  болатынын,  құрмалас  сөйлемдерді 
байланысу  тəсіліне  қарай  «сыйыса,  қиыса»  құрмаласатынын  жəне  жұбалаң,  ықшам  түрде 
айтылатындығын  көрсеткен [6,301]. Осы  шұбалаңқы  айтылатын  құрмалас  құрамындағы  жай  сөйлемдегі 
ойды тығыздап, сыйғызу арқылы (Қарабай мен Сарыбай аңға шықты) ықшамдау үдерісі басталады.  

 
 
41
 
С.Аманжолов құрмаластарды  сыйыстыру жалпы сөйлемнің мəнін бұзбайтынын, сондықтан оның 
стиль  мəселесіне  тығыз  байланысы  барын  айтады.  Кейбіреу  сөйлемді  орынсыз  шұбалаңқы  құрайды. 
Мұндайда оның сөйлемін қысқартып, сөлін ғана алу үшін осылайша сыйыстыра қысқартқан жөн [7,212], - 
деп,  салалас  құрамаласты  да,  сабақтас  құрмаласты  да  сыйыстырып  қолдану  үлгісін  көрсетеді. 
С.Аманжоловтың пікірінше бағыныңқы сөйлемдердің ішіндебағыныңқы сөйлемдер ған сыйыстыра айтуға 
қолайлы  (не  ексесең,  соны  аларсың  →  еккеніңді  орарсың).  Ал  салаластардан  баяндауыштар  мен 
бастауыштары  бір  сөздің  қайталануы  арқылы  жасалғандарын  сыйыстыруға  болады ( Күрделі  мектепке 
бет  алды,  Жақыпбек  мектепке  беп  алды→Күрделі  мектепке,  Жақыпбек  мектепке  бет  алды;  Рахмет 
төмен  қарайды,  рахмет  жауап  бермейді,  Рахмет  үндемейді→Рахмет  төмен  қарайды,  жауап  бермейді, 
үндемейді).    Мұндайда  бірыңғай  мүшелі  жай  сөйлемдер  пайда  болады,  сөйлемнің  мəні  бұзылмайды, 
сөйлем  мүшелерін  қайталамай  үнемдеу  арқылы  орынсыз  шұбалаңқылықтан  құтылуға  болады  деп 
есптейді. 
Осыдан  аталған  ғалымдардың  еңбектерінде  құрмалас  сөйлем,  жай  сөйлемге  қатысты  сыйысу 
термині қолданылып жүргені байқалады.  
Мұндай құрылымдарда мағынаға нұқсан келмейді. Тек форма өзгеріске ұшырайды. Айтылмақшы 
ой  бірнеше  бірлікке,  сөйлем  мүшесі  қызметіне  жүктеледі  (Баланы – жастан;  Ағадан – ақыл  т.б.).  Бұл 
туралы  Қ.Есенов  «Бір  бүтін  құрмаластағы  кейбір  синтаксистік  компонентердің  осылайша  сыйыса 
жұмсалуы  жалпы  сөйлемнің  құрылысын  өзгертіп,  оны  сөйлемнің  басқа  бір  түріне  айналдырып 
жібермейді.  Сабақтас  құрмалас  сөйлем  компоненттері  арасындағы  ықшамдалу  тəсілі  белгілі  бір  сөздің 
артық, қажетсіздігінен болмай, белгілі бір заңдылықтың нəтижесінен, стильдік құрылыстың нормасынан 
туындап  жатады.  Сондықтан  да  сөйлем  бойынан  кездесетін  осы  бір  жайды  да  тілдік  құбылысымыздың 
арнайы бір тəсілі ретінде қарайтын боламыз» [7,57], - деп тұжырымдайды.    Бұл 
тұжырымдардан  
сыйысу  үдеріс  екені  аңғару  қиын  емес,  яғни  алдымен  ірі  құрылымдар  сыйыстырылады,  одан  ықшам 
құрылым  пайда  болады. Мұндай  құбылыстар  тіл ғылымда  компрессия,  контаминация  терминдерімен  де 
аталып  жүр.  Контаминацияны  арнайы  зерттеу  нысаны  еткен  Г.Ақылбаева  оны  ықшамдаудың  бір  тəсілі 
ретінде  қарастыра  отырып,  ассимиляция,  редукция  эллипсис,  парцеляция  құбылыстарынан 
айырмашылығы  бар  деп  түсіндіреді [8,12].  Зерттеушінің  ойынша,  аталған  құбылыстар  «фонетика 
саласына», контаминация  «синтаксис саласына» тəн, контаминацияның бұлардан айырмашылығы – тұтас 
сөйлем  немесе  сөз  тіркесінің  бір  бөлігі  түсіп  қалу  нəтижесінде  қолданылуы [8,14]. Тұжырымнан 
контаминацияның  аталған  құбылыстардан  айырмашылығын  көрсету  мақсаты  байқалады.  Контаминация 
қалай  жүзеге  асады  деген  сұрақ  жауапсыз  қалады.  Контаминация – сөз  тіркестерінің  немесе  ұқсас 
тұлғалардың  бірігу,  тоғысу  нəтижесінде  туған  жаңа  сөз  я  сөз  тіркесі.  Мыс.,  қолы  жүйрік  деген  тіркеске 
шектесетін қаламы жүйрік ( қолы мен қаламның шектестігінен) тіркесі шыққан. Ауыз əдебиетіндегі  сұр 
жебе, ақ перен тіркестерінен  Нысанбай жырау  сұр перен тіркесін жасаған. Наурызбай сынды сұр перен 
[4,159], - деген Ғ.Қалиевтің анықтамасынан контаминацияның сөз мағынасын ауыстыру заңдары арқылы 
жасалғаны  анық  көрінеді.  Ендеше  контаминация – сыйыстыру,  ықшамдау  тəрізді  қолданыс  мақсатынан 
туған  нəтиже.  З.Қ.Ахметжанова  сыйысу  нəтижесінен  туған  фразалар  бейнелі  əрекет  мағынасын 
білдіретінін,  мұндай  құрылымдағы  (Кісі  қалай  жүрсе,  көлеңкесі  солай  жүреді)  салыстырмалы  мағына 
қосымша мағына болып табылатынын көрсетеді[8,159], яғни контаминация салыстыру мен бейнелі əрекет 
мағынасынан  туады.   Осы  тұжырымды  нақтылайтын  көзқарас  фразеологизмдерге  қатысты  Е.Жұбанов, 
Н.Уəлиев,  Г.Қосымова,  Ж.Көпбаева,  А.Жанпейісова  еңбектерінде  сөз  болады.  Г.Қосымова  қазақ 
эпосындағы  фразеологизмдер  бойынша  зерттеуінде  «мағыналары  жақын  фразеологиялық  тіркестердің 
біреуінің  бір  компоненті  өзара  кірігеді»-деп,  тілек  салды,  арды  қолдан  бермеу,  назар  сынды  т.б. 
фразеологизмдерді  контаминациялану  арқылы  қалыптасқан  дей  отырып,  мағыналық  қатынасына  қарай 
бірнеше түрін көрсетеді. Мыс., мағыналары жуық жəне құрылысы бірдей қолқа салды мен тілек айтты 
тіркестерінен  тілек салды фразеологизмі жасалған. Мұндағы мағыналық əрі тұлғалық кірігу қлданысқа 
ерекше  рең  үстейді.  Салыстыру  арқылы  əрекетті  бейнелеу  мақсаты  осы  деп  түсіну  керек.  Мұндай 
қолданыс мақсатынан туған фразеологизмдер синоним, вариант ретінде қолдана беруі де, жекелік сипатта 
қалуы  да  мүмкін.  Б.Сағындықұлының  пайымдауынша,... «үнемдеу  процесінде  пайда  болатын  соңғы 
нəтиже – белгілі  бір  дыбыстың,  буынның,  сөздің,  тіпті,  сөйлемнің  қысқартылып,  ықшамдалып 
айтылуы»[9,68].  Ол  тілдің  бүкіл  жүйесін  қамтитындықтан,  фонетикада – элизия,  апокопа,  гаплология, 
лексикада – метонимия,  морфологияда – сіңісу,  кіріккен  сөздер,  синтаксисте – эллипсис,  толымсыз 
сөйлемдер  аталатынын  айта  келе, «бытырап  жүрген  терминдердің  барлығының  басын  қосып,  үнемдеу 

 
42
заңы деп атаған дұрыс»[9,68],- деп түйіндейді. Бұл тұжырымын үнемдеу заңының үндесу, ұқсату заңымен 
лингвистикалық  үйлесім  табатындығымен  жəне  терминді  «өте  ықшам»  санайтындығымен  дəлелдеп, 
үнемдеу заңының тілдің əр саласындағы көріністеріне тоқталады.  
 
1. Ф.де Соссюр. Труды по языкознанию. - М., Прогресс, 1977. 
2. Салқынбай А. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: ТОО Евро, 2008. 
3.  Ризель  Е.Г.  Экономия  выражения  и  устранение  избыточных  языковых  средств  в  обиходно – 
разговорной речи // Иностранные языки в высшей школе. – М.. Высшая школа, 1963. Выпуск 2, 127-131. 
4. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Сөздік – Словарь, 2005. 
5. Мартине А. Принципы экономии в фонетических изменениях. – М.: Иностранная литература, 
1960. 
6. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. 
7. Аманжолов С. Қазақ əдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы.: Санат, 1994. 
8.  Есенов  Қ.  Компоненттері  ықшамдала  айтылған  құрмалас  сөйлем // ҚазССРҒА.  ҚазССРҒА 
Хабаршысы. – 1974. - № 4. - 56-60. 
9.  Ахметжанова  З.Қ.  Полипредикативные  конструкций  казахского  языка,  выражающие 
сравнения //  Тезисы докладов всесоюзной тюркологических конференций. – Ф ., 1988, 199-200. 
10. Сағындықұлы Б. Қазақ тілі дамуының негіздері. Таңдамалы туындылар. – Алматы. Үш қиян, 
2009. 
Резюме 
В статье описываются проблемы закона экономии в казахском языке. 
 
Summary 
The article reveals problems of economy law in the Kazakh language. 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   18


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал