Хабаршы вестник



жүктеу 5.01 Kb.

бет6/18
Дата08.01.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18

 
Қ.С.Мамаев - 
филология ғылымдарының кандидаты,  
Академиялық инновациялық университет  
Жоғары оқу орнынан кейінгі білім бөлімінің меңгерушісі  
 
Қазіргі  таңда  ақпараттарды  өңдеудің,  сақтаудың  жəне  тұтынушыларға  жеткізудің  маңызы  күн 
өткен  сайын  артуда.  Күнделікті  өмірде  əрбір  адам  ақпараттың  “маңызды”  жəне  “маңызсыз”  түрлерін 
қабылдап,  таратады.  Ақпараттың    кейбір  түрінің  жекелеген  адам  үшін  ғана  маңызы  болса,  енді 
біреулерінің  мемлекет,  бүкіл  адамзат  үшін  маңызы  орасан  болуы  мүмкін.  Сондықтан  ұлт,  мемлекет, 
адамзат үшін құнды ақпараттарды заманауи компьютерлік техника жəрдемімен жинақтап, өңдеу жəне оны 
ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу – бүгінгі күннің талабы. 
Ақпараттың  кез  келген  түрі,  мейлі  ол    өнер  туындысы,  бейнефильм,  математикалық  формула 
болсын,  компьютер  жадына  электрондық  импульстер  арқылы “0” мен “1” цифрларының  ретсіз  тізбегі 
түрінде енгізіледі. Сондықтан қазақ тілінің компьютерлік қорын құруда ақпараттың компьютерге енгізілу 
жолы мен сақталу тəртібін білудің мəні зор.  
ХХ  ғасырдың 70-жылдарынан  бастап  профессор  Қ.Б.Бектаев  лингвостатистикалық  əдістер  мен 
электрондық  есептеуіш  машиналарды  қолдана  отырып  түркі  тілдерін  зерттеумен  шұғылданды /1/. 
Қ.Б.Бектаев  жəне  оның  А.Жұбанов,  Ə.Ахабаев,  Д.Байтанаева,  Қ.Молдабек,  А.Белботаев,  Б.Қалыбеков 
сынды  шəкірттері  осы  сала  бойынша  елеулі  жетістіктерге  қол  жеткізді.  Аталған  ғалымдардың  қазақ 
тіліндегі мəтіндердің морфологиялық құрылымына жасаған талдаулары зат есімдердің, етістіктердің жəне 
сын  есімдердің  сүбелі  үлесін  зерттеу  нəтижелері  дəлелдей  түседі.  Қазақ  мəтіндеріндегі  сөзтұлғалардың, 
сөздердің  қолданылу  жиіліктеріне,  лексикалық  бірліктердің  статистикасына  талдаулар  жасалынып, 
зерттеулер жүргізілді.  
1990  жылдары  профессор  А.Қ.Жұбанов  өзінің  “Түркі  тілдерінің  машиналық  қорын  жасаудың 
алғышарттары”  атты  еңбегінде: “...Тілдің  машиналық  қорын  жасау  үшін  оны  мынадай  құрамдармен 
қорландыру керек:  
1) машина қорының негізгі сөзтізбегі; 2) иллюстрациялық текстер қоры;  3) терминология қоры;  
4)  академиялық  сөзтізбек – грамматика  қоры; 5) тіл  процессорларының  қоры; 6) лингво-статистикалық 
база; 7) лексикография-лық  база; 8) лингвистикалық  алгоритмдер  мен  программалар  қоры”  деп  саралап 
көрсеткен болатын /2, 37/. Ғалымның ұсынған осы алғышарттарын қазақ тілінің компьютерлік қорын құру 
барысында негізге алуға болады. Осы мақсатта қазақ мəтіндеріндегі таңбалар мен əріптердің қолданылу 
жиіліктерін, олардың сөз басында қолданылу статистикасын анықтау қажеттігі туындайды. 
Осы  орайда  “Əліппе”  оқулығының 1995 жылғы  “Рауан”, 2002 жылғы  “Атамұра”  баспаларынан 
жарық  көрген  нұсқалары,  бастауыш  мектептің 1-4 сыныптарына  арналған  “Ана  тілі”  оқулықтарының 
2001-2004  жылдардағы, “Ана  тілі  хрестоматиясы”  оқу  құралдарының 1998-2004 жылдардағы  нұсқалары 
мəтіндеріндегі  əріптердің  санына  статистикалық  зерттеулер  жүргізілді.  Əрбір  оқулық  пен  оқу 
құралындағы таңбалар саны, əріптер саны, сөзқолданыс саны жəне сөзқолданыстың орташа ұзындықтары 
анықталды (1-кесте).  
 
 
1-кесте 
Сөзқолданыстардың 
Р.н. 
Оқулықтар,   
оқу құралдары 
атаулары 
Таңбалар 
мен бос   
орындар-   
дың жалпы 
саны 
Тек бос 
орындар 
саны 
Тек 
таңбалар 
саны 
Əріптер 
саны 
саны 
орташа 
ұзындығы 

 
 
31
 
1. 
Əліппе (1998) 
20964 
3696 
17268 
16154 
3099 
5,57 
2. 
Əліппе (2002) 
28014 
4828 
23186 
21739 
4417 
5,25 
3. 
Ана тілі  
(1-4 сыныптар) 
1140935 169992 970943 895667 165942 5,85 
4. 
Ана тілі 
хрестоматиясы 
(1-4 сыныптар) 
841439 123681 
717758 
662153 123288 
5,82 
  
“Əліппе” оқулығының 2002 жылғы нұсқасында 1998 жылғы нұсқасымен салыстырғанда əріп саны 
1,35  есеге,  сөзқолданыс  саны 1,42 есеге  артық  болғанымен,  ондағы  сөзқолданыстардың  орташа 
ұзындықтары 0,32-ге  кем.  Демек, “Əліппе”  оқулығының  кейінгі  нұсқасында  сөзқолданыстар  санының 
басымдығына ондағы əрбір сөзқолданыстың орташа ұзындығының қысқалылығы əсер еткен.  
“Ана  тілі”  оқулықтары  мен  “Ана  тілі  хрестоматиясы”  оқу  құралдарының  мəтін  көлемдері  үлкен 
болғандықтан, сөзқолданыстардың орташа ұзындықтарының 5,85 жəне 5,82-ге тең екендіктері анықталды.   
Қарастырылған  мəтіндердегі  таңбалар  санының  əріптер  санына  қатынасы 1,06-1,08 сандарымен 
өрнектеледі.  Мұнда  мəтін  көлемінің  ұлғаюына  қарай  қатынас  мөлшерінің  де  артатындығы  байқалады. 
Мəтіндегі  таңбалар  санының  əріптер  санынан  артық  болуы  заңды  құбылыс.  Себебі,  сөйлемдер,  ондағы 
сөздер бір-бірінен тыныс белгілері арқылы ажыратылып отырады.  
Мəтіндерінің  көлемдері 16154 жəне 21739 əріпті  құрайтын  “Əліппе”   оқулығының 1998, 2002 
жылдардағы нұсқаларында а, е, ы, т, н, р, л, қ, і, д  жəне с əріптерінің қолданылу жиілігі жоғары екендігі 
анықталды.  Қос  мəтінде  де  осы  əріптер  жиіліктерінің  кему  реті  бойынша  біркелкі  орналасқан. “Əліппе” 
оқулығының 1998 жылғы нұсқасында  əрбір 100 əріптің 16-сын – а, 7-еуін – ы, е, 6-ауын – н, 5-еуін – і,р,л
4-еуін – т, д, с əріптері құраса, 2002 жылғы нұсқасында 17-сі - а, 6-ауы - е, і, 5-еуі - т, н, р, л, 4-еуі - қ, і, д 
жəне            3-еуі с əріптерінен тұрады.  
Мəтін  көлемдері 895667 жəне 662153 əріпті  құрайтын  “Ана  тілі”  оқулығы  мен  “Ана  тілі 
хрестоматиясы”  оқу  құралдарында  а,  е,  ы,  н,  і,  т,  р,  д,  л,  с,  қ  жəне  б  əріптері  жиіліктерінің  кему  реті 
бойынша тізімнің бас жағында орналасады. 1-4 сыныптарға арналған “Ана тілі” оқулығында 100 əріптің 
13-і – а, 8-і - е, 7-еуі - ы,н, 6-ауы - і, 5-еуі - т, р, д, 4-еуі - л, с, қ жəне 3-еуі б əріптері болса, 1-4 сыныптарға 
арналған “Ана тілі хрестоматиясы” оқу құралында 13-і - а, 8-і - е, ы, 7-еуі - н, 6-ауы - і, 5-еуі - т, р, д, л, 4-
еуі - с жəне  3-еуі - қ, б əріптері екендігі анықталды.  
Ф,  э,  ю,  һ,  ц,  ч,  ь,  щ,  ъ,  ё  əріптері  əрбір 10000, 100000 əріптің  ішінде 1-2 рет  қана  жəне  одан  аз 
қолданылған. Мəтін көлемдері анағұрлым шағын “Əліппе” оқулығының 1998, 2002 жылғы нұсқаларында 
да осы 10 əріптің қолданылу жиілігі төмен.  
Əрбір  мəтіндегі  əріптер  қолданылу  жиілігі  бойынша  кему  ретімен  орналастырылып,  нөмірленді 
(рангіленді).  Олардың  рангілерінің  арасындағы  байланысты  анықтауда  Спирменнің  рангілік  корреляция 
коэффициенті қолданылды. Аталған коэффициенттің “Əліппе” оқулығының 1998, 2002 жылғы нұсқалары 
бойынша  есептелген  мəні - 0,981-ге, “Ана  тілі”  оқулығы  мен  “Ана  тілі  хрестоматиясы”  оқу  құралы 
бойынша  мəні 0,996-ға  тең.  Тəжірибе  барысында мəтін  көлемдері  бір-бірінен  қатты  ерекшеленетін  “Ана 
тілі”  оқулығы  мен  “Əліппе”  оқулығының 2002 жылғы  нұсқасындағы  əріптердің  қолданылу  жиіліктері 
арасындағы байланыс 0,985-ке тең. Бұлар – тура байланыстың өте жоғарылығын көрсетеді. Демек, қазақ 
тіліндегі  əріптердің  қолданылу  жиілігінің  ретсіз  еместігі,  олардың  белгілі  реттілікті  сақтай  отырып 
қолданылатындығы жайлы тұжырымдауға негіз бар.   
Жалпы,  мəтіндегі  əріптер  статистикасына  талдау  жүргізуде  олардың  сөз  басында  қолданылу 
жиілігін  анықтаудың  лингвистикалық  статистика  үшін  мəні  зор.  Орыс  тіліндегі  мəтіндерге  қатысты  бұл 
мəселемен  ХХ  ғасырдың 70-жылдары  кеңес  ғалымдары  Р.Г.Пиотровский  мен  А.А.Пиотровскаялар, 
қазақтың  көрнекті  ғалымы  Қ.Б.Бектаевтар  айналысқан /3, 126-127; 4, 73-75/.  Аталған  ғалымдардың 
зерттеулерінде  орыс  тіліндегі  мəтіндерде  п (0,207), н (0,085), и (0,070), с (0,064), о (0,052), в (0,051), к 
(0,040), м (0,038), д (0,037), а (0,036), я (0,035), з (0,032), м (0,031), ш (0,030) жəне ф (0,029) əріптерінің сөз 
басында  қолданылу  ықтималдығы  өзгелерінен  жоғары  екендігі  анықталған.  Атап  айтқанда,  əрбір 100 
сөздің 20-сы - п, 8-і – н, 7-еуі – и, 6-ауы – с, 5-еуі – о, в əріптерінен жəне т.с.с. басталады.   
“Əліппе”, “Ана  тілі”  оқулықтары  мен “Ана  тілі  хрестоматиясы” оқу  құралындағы əріптердің  сөз 
басында қолданылу жиілігін анықтауда келесі қарапайым іс-əрекеттер орындалды:  
1. Бас əріптер мен бос орындардан кейін орналасқан кіші əріптер саны анықталды. 

 
32
2.  Сөз  басында  қолданылған  əріптер  мен  сол  əріптің  мəтінде  қолданылған  жалпы  санына 
қатынастары есептелді.  
895667  жəне 662153 əріптен  тұратын  “Ана  тілі”  оқулығы  мен  “Ана  тілі  хрестоматиясы”  оқу 
құралындағы  сөзқолданыстардың 72%-ы  а (0,132), е  (0,079),  ы (0,074), н (0,069), і (0,060), т (0,053), р 
(0,051),  д (0,047), л (0,046), с (0,038), қ  (0,035),  б (0,028) əріптерінен  басталатындығы  анықталды. 100 
сөздің 13-і - а, 8-і - е, 7-еуі - ы,  н, 6-ауы - і, 5-еуі  -  т,  р, 4-еуі - д,  л    əріптерінен  жəне  т.с.с.  басталады. 
Зерттеу барысында жоғарыдағы 12 əріптің рангілерінің өзгермейтіндігіне көз жеткізілді.  
        Енді  жекелеген  əріптердің  сөзқолданыс  басында  қолданылуын  қарастырайық.  Зерттеу 
барысында “Ана тілі” оқулығы үшін ж əрпінің          85%-ы, б əрпінің 71%-ы, х əрпінің 55%-ы, ə əрпінің 
54%-ы,  к  əрпінің 49%-ы,  қ  əрпінің 46%-ы,  э  əрпінің 41%-ы,  ш  əрпінің 33%-ы,  о  əрпінің 32%-ы  жəне  ө 
əрпінің 30%-ы сөздің бастапқы əрпін құрайтындығы анықталды. Осылайша “Ана тілі хрестоматиясы” оқу 
құралы үшін  ж əрпінің 86%-ы, б əрпінің        74%-ы, х əрпінің 60%-ы, ə əрпінің 49%-ы, и əрпінің 48%-ы, қ 
əрпінің 45%-ы,  ф  əрпінің 41%-ы,  ш,  ө  əріптерінің 32%-ы,  ц,  о,  с  əріптерінің 30%-ы  сөз  басында 
қолданылғандығына көз жеткізілді. 
Й  əрпінен  басталатын  сөзқолданыстардың  үлесі  “Ана  тілі”  оқулығы  үшін 0,05%-ды, “Ана  тілі 
хрестоматиясы”  оқу  құралы  үшін 0,006%-ды  ғана  құрайды.  Ң,  ь,  ъ,  ё  əріптерімен  басталатын  
сөзқолданыстардың кездеспеуі – заңды құбылыс. 
Қазақ  тіліндегі  мəтіндерде  сөзқолданыс  басында  ең  жиі  қолданылатын  а    əрпі  орыс  тіліндегі 
мəтіндерде 10-орында  болса,  жиілігі  жөнінен  екінші,  үшінші  орындарды  иемденетін  е,  ы  əріптері  орыс 
тіліндегі  мəтіндерде  сөзқолданыс  басында  жиі  қолданылатын  алғашқы 10 əріптің  құрамына  енбейді. 
Керісінше,  орыс  тіліндегі  мəтіндерде  сөзқолданыс  басында  жиі  қолданылатын  п  əрпі    қазақ  тіліндегі 
мəтіндерде  сөзқолданыс  басында  жиі  қолданылатын  алғашқы  он  əріп  құрамында  кездеспейді.  Демек, 
қазақ жəне орыс тіліндегі мəтіндерде сөзқолданыс  басында қолданылатын əріптер тізбегінің бір-бірімен 
үйлеспеуі  олардың  жалғамалы  (агглютинативті)  жəне  флективті-синтетикалық  сияқты  түрлі  тілдік 
топтарға жататындығын аңғартады.  
Зерттеу  нəтижесінде  алынған  статистикалық  мəліметтерді  бастауыш  мектептің  “Əліппе”, “Ана 
тілі”  оқулықтарын,  қос  тілді  сөздіктерді  құрастыруда  қолдануға  болады.  Мəтіндегі  əріптердің  кездесу 
жиіліктерінің статистикасының қазіргі таңда қазақ тілінің компьютерлік қорын құруда, мəтінді бір тілден 
екінші тілге автоматты түрде аударуда, оны компьютерде өңдеп, сақтауда жəне тұтынушыларға жеткізуде 
практикалық мəні бар.  
 
1.
 
Бектаев  К.Б.  Статистико-информационная  типология  тюркского  текста. - Алма-Ата: 
Наука, 1978. -184 с.  
2.
 
Қазақ  тексінің  статистикасы.  ІІ  шығарылуы: (“Лингвистикалық  жұмыстарды 
автоматтандыру  жəне  тіл  статистикасы”  тобы  қызметкерлерінің  еңбектері). –Алматы:  Ғылым, 
1990. -208 б. 
3.
 
Пиотровский Р.Г., Бектаев К.Б., Пиотровская А.А. Математическая лингвистика: Учеб. 
пособие для пед. ин-тов. - М.: ВШ, 1977. – 383 с. 
4.
 
Бектаев  К.Б.,  Пиотровский  Р.Г.  Математические  методы  в  языкознаний.  Ч.1. - Алма-
Ата: КазГУ им.С.М.Кирова, 1973. – 281 с. 
Резюме 
В статье приводится результаты статистического анализа казахских текстов на уровне букв.  
Summary  
The article is focused on the  results of the Kazakh texts statistical analysis, the analysis is performed on 
the letters level.  
ТИПЫ АКТУАЛИЗИРОВАННЫХ ВРЕМЕННЫХ ОТНОШЕНИЙ ПОСЛЕДОВАТЕЛЬНОСТИ 
ДЕЙСТВИЙ 
 
М.Б.Нуртазина - 
 ЕНУ имени Л.Н. Гумилева 
 
Изучение  типов  актуализированных  временных  отношений  последовательности  действий  с 
опорой на понятие категориальной ситуации, выдвинутой А.В. Бондарко [1, с.47; см. также: 7], позволяет 
по-новому  взглянуть  на  некоторые  вопросы  семантического  моделирования  и  репрезентации 

 
 
33
 
хронологических  отношений  в  речи,  на  связь  данной  категории  с  категориями  аспектуальности, 
темпоральности, временной локализованности, временной соотнесенности, модальности, персональности, 
адресованности,  хронотопа,  с  понятием  «прототип»  и  др.  Опираясь  на  работы  А.В.Бондарко,  можно 
отметить, что выражение последовательности действия в структуре речевого общения всегда опирается на 
семантические  признаки  целостности  и  процессности  действий. [1, с.18-19].  Семантические  признаки 
длительности (потенциальной изменяемости) и активности субъекта действия, временной дискретности, а 
также  преимущественной  перцептивности  важны  для  проявления  временной  семантики.  Как  уже  было 
отмечено  выше,  комплекс  этих  признаков  представляет  собой  иерархизированную  структуру  и  может 
реализовываться в высказывании с разной степенью полноты и актуализованности.  
Выделяя  различные  типы  последовательности  действий,  мы  базируемся  на  разноаспектных 
признаках.  Наиболее  высокое  положение  в  иерархии  признаков,  лежащих  в  основе  рассматриваемых 
членений,  занимают  признаки,  определяемые  характером  выражения  значения  последовательности: 1) 
направленности  действия  на  один  и  тот  же  объект  в  рамках  цепи  последовательных  действий; 2) 
актуальности  предшествования  и  следования; 3) подчеркнутости  интервала  между  действиями  и  его 
величины.  Представляется  также  целесообразным сосредоточить  внимание на  следующих  проблемах:  а) 
высказывания,  в  которых  хронологические  отношения  между  действиями  актуализированы.  Основное 
содержание таких высказываний указывает на то, что между действиями, выраженными глаголами СВ и 
НСВ в прошедшем, настоящем-будущем времени, существует отношение жесткой последовательности; б) 
высказывания,  в  которых  хронологические  отношения  между  действиями  не  актуализированы.  В  таких 
высказываниях  существенно  указание  на  соотнесенность  действий  в  рамках  целостного  временного 
периода, но без актуализации отношений последовательности. 
Актуализированные  хронологические  отношения  последовательности  действий  представлены  в 
виде  семантической  субкатегоризации.  Типичным  для  употребления  ряда  глагольных  форм  СВ 
прошедшего  и  настоящего-будущего  времени  является  выражение  ситуации  последовательной  смены 
нескольких  действий.  Как  показывает  Е.В.  Падучева,  стандартно  в  нарративе  «соположенные  или 
сочиненные  формы  СВ  выражают  последовательность  события» [2, с.362].  Цепочка  последовательных 
форм  СВ  может  обозначать  события,  которые  не  обязательно  естественным  образом  следуют  друг  за 
другом в хронологической последовательности, речь идет именно об импликатуре, поэтому обозначение 
хронологической  последовательности  событий  цепочкой  глаголов  СВ – «реальный  факт,  который 
маркируется порядком следования глаголов в цепочке» [3, с.36; 9, с.32-49].  
Основным  прототипическим  вариантом  служит  конкретно-фактическое  значение  глаголов  СВ, 
проявляя  признак  «источник  производности» [1, 18]; другие  же  частные  значения  СВ  (суммарное, 
наглядно-примерное,  потенциальное  и  др.)  являются  производными  по  отношению  к  основному 
(конкретно-фактическому),  объединяясь  по  типу  проявления  аспектуальности  действия:  все  они 
указывают  на  единичное  действие  в  его  целостной  завершенности.  Признак  целостности  действия 
включает  полноту  его  проявления,  достижение  внутреннего  предела,  обусловленного  лексическим 
значением глагола и способом глагольного действия [1, с.18; 7, с.123; 3, с.39-48; 5, с.28-29; 9, с. 135]. В 
качестве прототипа здесь выступает конкретно-фактический тип АТС, представленный при употреблении 
СВ как конкретный целостный факт, ограниченный пределом, и реализующийся в самых разнообразных 
условиях контекста. СВ глагола не раскрывает внутренней динамической структуры действия, а выражает 
целостный  факт  в  его  ограниченности  пределом,  и  именно  это  дает  возможность  выразить  переход  от 
одной ситуации к другой. 
В  конкретной  речевой  реализации  способ  действия  (связь  и  взаимодействие  вида  и  способов 
действия  раскрыты  и  обоснованы  в  работах  Ю.С.  Маслова) [6, с. 20] актуализирует  дополнительными 
признаками  ту  или  иную  сторону  семантики  СВ.  Определяя  понятие  аспектуальных  способов  действия, 
М.А.  Шелякин  подчеркивает: «…способы  действия – это  общие  особенности  лексических  значений 
отдельных  групп,  выражающие  тип  протекания  и  распределения  действий  по  отношению  к  пределу  их 
осуществления  во  времени» [3, с.13].  Такие  понятия,  как  «критическая  точка,  знаменующая  переход  к 
новому состоянию, граница, отделяющая новое состояние от старого» [3, с.60-61], заложили основы того 
подхода к видовым значениям, который выявляет соотношение предела и наступления нового состояния в 
разных  типах  глагольной  лексики,  выступающей  в  различных  условиях  контекста [6; 4; 7; 1]. Подобное 
описание  видовой  семантики  не  противоречит  концепции,  основанной  на  признаках  ограниченности 
действия пределом и целостности, они дополняют друг друга, отражая разные стороны семантики вида [7, 

 
34
с.123].  
Выделение  семантических  признаков  в  конструкциях,  отражающих  ситуацию  хронотаксиса, 
определяется  экстралингвистическими  факторами,  поэтому  при  рассмотрении  конституентов 
семантической  зоны  ядра  сферы  зависимого  и  независимого  таксиса  целесообразно  использовать 
методику  анализа,  связанную  с  подходом  к  языковым  явлениям  по  принципу  их  денотативной 
отнесенности.  Так,  информация  каждого  из  компонентов  главной  предикации  (основного  глагола)  и 
зависимой  (деепричастие)  соотнесена  с  фактами  реальной  действительности,  и  собственно  таксисные 
отношения актуализируются при употреблении форм ДСВ и ДНСВ при глаголах СВ и НСВ. Например: 
«Дождавшись паузы в папеньких декламациях, Митя потянул к себе Данилу» (Б. Акунин. Внеклассное 
чтение); «Миних опять ничего не ответил: точно и не слыхал сказанного. Генерал помолчал. Ни чаю, ни 
вина ему не предлагали. Подавив обиду и раздражение, он вынул перевязанный зеленой ленточкой пакет» 
(М.Алданов.  Пуншевая  водка).  В  приведенных  высказываниях  внимание  сосредоточено  на 
последовательности  взаимосвязанных  результативных  действий,  когда  первое  действие  определяет  все 
остальные  действия,  даже  отдаленные  друг  от  друга  временными  интервалами.  Последовательность 
действий  подчеркивается  лексическим  значением  глаголов  начинательного  и  завершительного  способов 
действия, что отражается в словарных дефинициях: «дождаться» – «пробыть, прожить до того момента, 
пока  появится  кем-л.  ожидаемый,  пока  наступит  что-л.  ожидаемое» [4, с.416]; «подавить» – «положить 
конец чему-л., прекратить что-л.; раздавить все, многое или всех, многих» [4, с.172].   
Для  выражения  временной  соотнесенности  действия  деепричастия  и  основного  глагола-
сказуемого в зависимом таксисе релевантными оказываются признаки вида – СВ и НСВ, взаимопорядок 
деепричастия  и  личной  формы  глагола,  а  также  лексические  показатели  и  контекст.  ДСВ  выражают 
действие, предшествующее основному, и выступают в конкретно-фактическом значении, располагаясь в 
препозиции  по  отношению  к  основному  глаголу-сказуемому.  Решающее  значение  для  определения 
конкретной соотнесенности между Г и Д имеют семантика глагола и контекстная ситуация.  
Проведем  дальнейшую  субкатегоризацию,  в  основе  которой  лежит  идея  отношения  действия  к 
направленности  на  достижение  предела.  Отметим,  что  значение  последовательности  действий  и 
достигнутого  результата,  предполагающего  предшествующий  подготовительный  процесс  и 
представленного в свернутой форме, может содержать имплицитную длительность интервала, например: 
«Он  выдал  замуж сестер,  похоронил  перед  второй  войной  тетку  и  лишь после  войны,  уже  далеко не 
молодым, женился на француженке и родил двух французов с веселой фамилией Синопли» (Л. Улицкая. 
Медея  и  ее  дети).  При  глаголах  движения,  обозначающих  пространственно-временную  локализацию 
действия,  зрительного  восприятия  или  речи  значение  последовательности  передается  наиболее  четко, 
например: «Выйдя из подъезда, штабс-капитан покрутил головой влево-вправо, зажег папироску и своей 
всегдашней  походкой    дерганой,  но  на  удивление  резвой    зашагал  по  улице» (Б.  Акунин.  Алмазная 
колесница).  Аспектуально-таксисные  отношения  следования  могут  быть  эксплицированы  наличием 
лексических  показателей  типа  «потом», «затем»:  например: «Наплакавшись  и  получив  облегчение, 
Коротков поел вчерашней скользкой картошки, потом опять, вернувшись к проклятой загадке, немного 
поплакал» (М.Булгаков. Дьяволиада). Роль таких «проясняющих слов» отметил еще И.М. Богуславский: 
«Все проясняющие слова факультативны в том смысле, что если ситуация более или менее ясна, их всегда 
можно опустить или вставить без изменения смысла» [5, с.27].  
Достаточно  частотны  АТС  «последовательность  целостных  действий»  с  непосредственным, 
незамедлительным  следованием  одного  действия  за  другим,  с  совпадением  конечной  фазы  одного 
действия  и  начальной  фазы  другого  с  показателями: «только  что,  едва,  тотчас,  только», «только-
только»: «Едва успев поздороваться, Чубарев размашисто прошел к сверкающему чистотой столу и, не 
сдерживаясь,  шлепнул  на  стекло  тяжелый  портфель»  (П.Проскурин.  Имя  твое).  Для  выражения 
значения  быстрого  следования  употребляются  предикаты,  которые  обозначают  изменяющиеся  явления 
(начало  развития  действия,  появление  нового  качества  и  др.).  Выделим  и  опишем  тип 
последовательности  действий,  отличающийся  наибольшей  узуальной  частотностью,    цепь 
последовательных  действий  (цепь  фактов):  СВ

–  СВ
2
 – СВ
n. 
Условием  проявления  признака 
последовательности является контактность действий – возникает цепочная зависимость одного действия 
от другого. Например: «Аббат Виньяли глубоко вздохнул, уселся удобнее в кресле и перевернул страницу» 
(М.Алданов. Мыслитель); «Он (Тугай) прошел боскетную, биллиардную, прошел в черный коридор, гремя, 
по  винтовой  лестнице,  спустился  в  мрачный  нижний  этаж,  тенью  вынырнул  из  освещенной  лунной 
двери  на  восточную  террасу,  открыл  ее  и  вышел  в  парк»  (М.Булгаков.  Ханский  огонь).  «Цепь»  может 

 
 
35
 
возникать и в СПП с придаточным определительным: «Но-но! – рыкнул на него Андреев и одним взмахом 
руки сбил с него круглую шляпу, которая покатилась по тротуару» (Ф.Достоевский. Подросток).  
Встречаются  и  парцеллированные  структуры,  которые  позволяют  реализовать  длинные 
структурные  цепочки,  например:  «В  дверь  постучались.  Он  (Леонардо)  отпер.  Вошел  Джиованни  и 
напомнил  учителю,  что  в  этот  день – Вербную  субботу    назначен  «огненный  поединок» 
(Д.Мережковский.  Воскресшие  боги.  Леонардо  да  Винчи);  «Он  нахмурился.  Сердито  кашлянул.  Сунул 
руки  в  карман,  достал  пачку  сигарет,  вытащил  дрожащими  пальцами  одну,  закурил»  (В.Шукшин. 
Обида); «Корнелиус  раскрыл  книгу.  Увидел  греческие  письмена.  Закрыл.  Понравился  небольшой 
манускрипт. Заколебался – может, прихватить? Подумал, нет, больно оклад прост» (Б.Акунин. Алтын-
толобас). В неоднозначно решаемом вопросе о статусе парцеллированных структур мы присоединяемся к 
мнению тех лингвистов, которые считают, что парцелляция – «речевой вариант единого нерасчлененного 
предложения – языкового инварианта» [8, с.38-56]. 
Ситуация  «последовательность  целостных  действий  с  цепочной  зависимостью  с 
завершительным  действием»  достаточно  типична  для  зависимого  таксиса: «ДСВ

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал